11. මග්ග විභඞ්ගය.

සුත්තන්ත භාජනිය.
 
1. ආය්‍ර්‍යවූ මාර්‍ගාංග අටක් වෙති.   ඒ කෙසේද?   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
2. එහි සම්මාදිට්ඨිය කවරේද?   දුකෙහි දැනීමක් වේද,  දුක් ඉපදීමෙහි දැනීමක් වේද,  දුක් නැතිකිරීමෙහි දැනීමක් වේද, දුක් නැතිකිරීමට පිළිපැදීමේ දැනීමක් වේද,  මෙය සම්මා දිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.
 
3. එහි සම්මා සංකප්පය කවරේද?  (ගිහිගෙන් නික්මීමේ අදහසවූ) නෙක්ඛම්ම සංකප්පය,  (අනුන් සැපසේ ජීවත් වේවායි සිතන) අව්‍යාපාද සංකප්පය,  අවිහිංසා සංකප්පය යන මොහුයි.   මෙය සම්මා සංකප්පයයි කියනු ලැබේ.
 
4. එහි සම්මා වාචාව කවරේද?   බොරු කීමෙන් වැළකීම,  කේලාම් කීමෙන් වැළකීම,  රළු වචන කීමෙන් වැළකීම,  හිස් වචන කීමෙන් වැළකීම යනුයි.   මෙය සම්මා වාචායයි කියනු ලැබේ.
 
5. එහි සම්‍යක් කර්‍මාන්තය කවරේද?   සතුන් මැරීමෙන් වැළකීම,  සොරකමින් වැළකීම,  කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන් වැළකීම යනුයි.   මෙය සම්‍යක් කර්මාන්තයයි කියනු ලැබේ.

6. එහි සම්‍යක් ආජීවය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි ආය්‍ර්‍ය ශ්‍රාවක තෙම වැරදි දිවි පැවැත්ම හැර,  දැහැමින් උපන් දෙයින් දිවි පවත්වාද,  මෙය සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.
 
7. එහි සම්‍යක් ව්‍යායාමය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම නූපන් අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.  උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිසේ ඔසවයි.   බලවත් වීය්‍ර්‍ය කරයි.   උපන් ලාමක අකුශල ධර්මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.  උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිසේ ඔසවයි.   බලවත් වීය්‍ර්‍ය කරයි.   නූපන් කුශල ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.  උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිසේ ඔසවයි.   බලවත් වීය්‍ර්‍ය කරයි.   උපන් කුශල ධර්මයන්ගේ සිටීම පිණිස,  විනාශ නොවීම පිණිස,  වර්ධනය පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවෙන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස,   කැමැත්ත උපදවයි.  උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිසේ ඔසවයි.   බලවත් වීය්‍ර්‍ය කරයි.   මෙය සම්‍යක් ව්‍යායාමයයි කියනු ලැබේ.
 
8. එහි සම්‍යක් සතිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කෙලෙස් තවන වීය්‍ර්‍ය ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  (ලෝකයෙහි) මේ ශරීරයෙහි ලෝභයද,  නොසතුටද, සංසිඳුවාගෙන,  කයෙහි කය අනුව බලමින් වාසය කරයි.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කෙලෙස් තවන වීය්‍ර්‍ය ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  (ලෝකයෙහි) මේ ශරීරයෙහි ලෝභයද,  නොසතුටද, සංසිඳුවාගෙන,  සිතෙහි සිත අනුව බලමින් වාසය කරයි.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කෙලෙස් තවන වීය්‍ර්‍ය ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  (ලෝකයෙහි) මේ ශරීරයෙහි ලෝභයද,  නොසතුටද, සංසිඳුවාගෙන,  ධර්මයන්හි ධර්මය අනුව බලමින් වාසය කරයි.     මෙය සම්මා සතියයි කියනු ලැබේ.
 
9. එහි සම්‍යක් සමාධිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  අකුශල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම,  විතර්ක සහිතවූ,  විචාර සහිතවූ,  විවේකයෙන් උපන්නාවූ ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි.   විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් තමා තුළ සිත පැහැදීම කරන්නාවූ,  චිත්තයාගේ එකඟබවවූ,  විතර්ක රහිතවූ,  විචාර රහිතවූ සිත එකඟ කිරීමෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි.   ප්‍රීතියෙහිද නොඇලීමෙන්,  මැදහත් ස්වභාව ඇතිව වාසය කෙරේ.   සිහි ඇතිව නුවණැතිව සැපයද කයින් විඳියි.   මැදහත්ය,  සිහි ඇත්තේය.   සැපසේ වෙසේයයි යමෙකු ගැන ආය්‍ර්‍යයෝ කියත්ද,  ඒ තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   සැප පහ කිරීමෙන්ද,  දුක් පහ කිරීමෙන්ද,  පූර්වයෙහි සොම්නස්, දොම්නස් දෙදෙනාගේ නැතිවීමෙන්,  දුක් රහිත,  සැප රහිත,  උපෙක්‍ෂා ස්මෘතීන්ගෙන් පිරිසිදුවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   මෙය සම්‍යක් සමාධියයි කියනු ලැබේ.
 
10. ආය්‍ර්‍යවූ මාර්‍ගාංග අටක් වෙති.   ඒ කෙසේද?   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.   සම්‍යක් දෘෂ්ටිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම විවේකය ඇසුරු කළ,  විරාගය ඇසුරු කළ,  නිරෝධය ඇසුරු කළ,  කාමයන් අත්හැරීම පිණිස නැමුණු,  සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වඩයි.   -පෙ-  සම්මාසංකප්පය වඩයි.   -පෙ- සම්මාවාචාව වඩයි.   -පෙ- සම්මාකම්මන්තය වඩයි.   -පෙ- සම්මාආජීවය වඩයි.   -පෙ- සම්මාවායාමය වඩයි.   -පෙ- සම්මාසතිය වඩයි.   -පෙ-   විවේකය ඇසුරු කළ,  විරාගය ඇසුරු කළ,  නිරෝධය ඇසුරු කළ,  කාමයන් අත්හැරීම පිණිස නැමුණු සම්‍යක් සමාධිය වඩයි.
 
( සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )
———-
 
අභිධම්ම භාජනිය.
 
11. ආය්‍ර්‍යවූ මාර්‍ගාංග අටක් වෙති.   ඒ කෙසේද?   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
12. එහි අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ආය්‍ර්‍යවූ මාර්‍ගාංග අටක් වෙති.   ඒ කෙසේද?   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
13. එහි සම්‍යක් දෘෂ්ටිය කවරේද?   මෙය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්මාදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.
 
14. එහි සම්මා සංකප්පය කවරේද?   යම් තර්කයක්,  විතර්කයක්,  අප්පනාවක්,  ව්‍යප්පනාවක්,  චිත්තයාගේ නංවා තැබීමක්,  සම්මාසංකප්පයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මා සංකප්පයයි කියනු ලැබේ.
 
15. එහි සම්මාවාචාව කවරේද?   සතර වැදෑරුම් වාග් දුශ්චරිතයෙන් ඉවත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  නොකිරීමක්,  අකරණයක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මවීමක්,  සේතුඝාතයක්,  සම්‍යක් වචනයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාවාචායයි කියනු ලැබේ.

16. එහි සම්‍යක් කර්මාන්තය කවරේද?   තුන් වැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයන්ගෙන් යම් ඉවත්වීමක්,  වෙන්විමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  නොකිරීමක්,  අකරණයක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව ඉක්මවීමක්,  සේතුඝාතයක්,  සම්මා කම්මන්තයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් කර්මාන්තයයි කියනු ලැබේ.
 
17. එහි සම්‍යක් ආජීවය කවරේද?   මිත්‍ථ්‍යා ආජීවයෙන් යම් ඉවත්වීමක්,  වෙන්විමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  නොකිරීමක්, නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මවීමක්,  සේතුඝාතයක්,  සම්‍යක්ආජීවයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.
 
18. එහි සම්‍යක් ව්‍යායාමය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ- සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ව්‍යායාමයයි කියනු ලැබේ.
 
19. එහි සම්‍යක් සතිය කවරේද?   යම් සතියක්,  අනුස්සතියක්,  -පෙ-  සම්මාසතියක්,  සතිසම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාසතියයි කියනු ලැබේ.
 
20. එහි සම්‍යක් සමාධිය කවරේද?   චිත්තයාගේ සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්‍යක් සමාධියයි කියනු ලැබේ.   මෙය අෂ්ටාංගික මාර්‍ගයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය හා යුක්තවූවෝය.
 
21. පඤ්චාංගික මාර්‍ගය මෙසේය.   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
22. එහි පඤ්චාංගික මාර්‍ගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි පඤ්චාංගික මාර්‍ගය වෙයි. සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.

23. එහි සම්මා දිට්ඨිය කවරේද? මෙය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්මාදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.
 
24. එහි සම්මා සංකප්පය කවරේද? යම් තර්කයක්,  විතර්කයක්,  අප්පනාවක්,  ව්‍යප්පනාවක්,  චිත්තයාගේ නංවා තැබීමක්,  සම්මාසංකප්පයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මා සංකප්පයයි කියනු ලැබේ.
 
25. එහි සම්‍යක් ව්‍යායාමය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ- සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ව්‍යායාමයයි කියනු ලැබේ.
 
26. එහි සම්මා සතිය කවරේද? යම් සතියක්,  අනුස්සතියක්,  -පෙ-  සම්මාසතියක්,  සතිසම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාසතියයි කියනු ලැබේ.
 
27. එහි සම්මා සමාධිය කවරේද? චිත්තයාගේ සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්‍යක් සමාධියයි කියනු ලැබේ.
 
28. පඤ්චාංගික මාර්‍ගය මෙසේය.   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
29. එහි සම්මා දිට්ඨිය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෙය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්මාදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ සම්මා දිට්ඨිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ-   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා සංකප්පය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා වායාමය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා සතිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.
 
30. එහි සම්මා සමාධිය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි චිත්තයාගේ සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ආජීවයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සම්‍යක් සමාධියයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්‍මයෝ සම්මා සමාධිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.
 
31. ආය්‍ර්‍යවූ මාර්‍ගාංග අටක් වෙති.   ඒ කෙසේද?   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
32. එහි අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-   අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්මයෝ කුශලයෝය.   ඒ ලෝකොත්තර කුශල ධ්‍යානම කැණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-   විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය වෙයි. සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.   මෙය අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය වෙයි.   අවශෙෂ ධර්මයෝ අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.
 
33. පඤ්චාංගික මාර්‍ගය මෙසේය.   සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.
 
34. එහි පඤ්චාංගික මාර්‍ගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-   අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්මයෝ කුශලයෝය.   ඒ ලෝකොත්තර කුශල ධ්‍යානම කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-   විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි පඤ්චාංගික මාර්‍ගය වෙයි. සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.   පඤ්චාංගික මාර්‍ගය මෙසේය. සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.

35. එහි සම්‍යක් දෘෂ්ටිය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-   අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්මයෝ කුශලයෝය.   ඒ ලෝකොත්තර කුශල ධ්‍යානම කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-   විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක්   -පෙ-   අමොහයක්,  සම්මා දිට්ඨියක්,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මා දිට්ඨියයි කියනු ලැබේ. සෙසු ධර්මයෝ සම්මා දිට්ඨිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ-   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා සංකප්පය හා සම්ප්‍රයුත්තයෝය.   -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා වායාමය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සම්මා සතිය හා සම්ප්‍රයුත්තයෝය.
 
36. එහි සම්‍යක් සමාධිය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි චිත්තයාගේ යම් සිටීමක් ඇද්ද,  සණ්ඨිතියක් ඇද්ද,  ආවට්ඨිතියක්,  අවිසාහාරයක්,  නොවිසිරුණ සිත් ඇති බවක්,  සමථයක්,  සමාධින්‍ද්‍රියක්,  සමාධි බලයක්,  සම්මා සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ග පරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් සමාධියයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්‍මයෝ සම්‍යක් සමාධිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.
 
( අභිධම්ම භාජනිය නිමි. )
———-
 
පඤ්හ පුච්ඡකය,
 
37. ආය්‍ර්‍යවූ අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය මෙසේය.   ඒ කෙසේද? සම්මාදිට්ඨිය, සම්මාසංකප්පය, සම්මාවාචාව, සම්මාකම්මන්තය, සම්මාආජීවය, සම්මාවායාමය, සම්මාසතිය, සම්මාසමාධිය යනුයි.   මාර්‍ගාංග අට කුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ (කෙලෙස් සහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   අරණයෝ (කෙලෙස් රහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   කුසල්වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘතවූවෝ වෙති.   සම්‍යක් සංකල්පය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තය.   මාර්‍ගාංගයෝ සත් දෙනෙක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   විපාකවූවෝ වෙති.   විපාකධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝ වෙති.   අනුපාදින් උපාදානියයෝය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසිකයෝය.   සම්මාසංකප්පය අවිචාර විචාර මාත්‍ර වූයේ වෙයි.   මාර්‍ගාංගයෝ සත් දෙනෙක් සවිතර්‍ක, සවිචාර වූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර වූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක, අවිචාර වූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්පය පීති සහගතය.   සුඛ සහගතය.   උපෙක්ඛා සහගත නොවේ.
 
38. මාර්‍ගාංගයෝ සත් දෙනෙක් පීති සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්ඛා සහගතවූවෝ වෙති.   දර්‍ශනයෙන් නොව, භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   අපචයගාමීහු වූවෝ වෙති.   ආචයගාමී නොව අපචයගාමී වූවෝ නොවෙති.   ශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   අශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   අප්පමාණයෝය.   අප්මාණාරම්මණයෝය.   ප්‍රණීතයෝය.   සම්මත්ත නියත වූවෝ වෙති.   අනියත වූවෝ වෙති.   මග්ගාරම්මණ නොවූවෝය.   මග්ගහේතුක වූවෝ වෙති.   මග්ගාධිපතීහු වෙති.   මග්ගහේතුකයයිද,  මග්ගාධිපතීහු යයිද නොකිය යුතු වෙයි.
 
39. උප්පන්නවූවෝ වෙති.   අනුප්පන්නවූවෝ වෙති.   උප්පාදීවූවෝ වෙති.   අතීතවූවෝ වෙති.   අනාගතවූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නවූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,  පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අජ්ඣත්තවූවෝ වෙති.   බාහිරවූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බාහිරවූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මනයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   සම්මාදිට්ඨිය හේතුය.   මාර්‍ගාංග සත හේතු නොවේ.   සහේතුකයෝය.   හේතු සම්පයුත්තයෝය.   සම්මාදිට්ඨිය හේතුද,  සහේතුකද වේ.   මාර්‍ගාංග සතක් හේතුද, සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සහේතුකද, හේතු නොවූයේද වේ.   සම්මාදිට්ඨිය හේතුද, හේතු සම්පයුත්තද වේ.   මාර්‍ගාංග සතක් හේතුද, හේතු සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තද,  හේතු නොවූවෝද වෙති.   මාර්‍ගාංග සතක් හේතු නොවූවෝ සහේතුකය.
 
40. සම්මාදිට්ඨිය හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද,  හේතු නොවූයේ අහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සප්‍රත්‍යයෝය,  සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලෝකුත්තරයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතුය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදත යුතුය.   ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   අනාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද,  සාශ්‍රවයයිද,  සාශ්‍රවද,  ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රවද ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.   -පෙ- ගන්‍ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-   ඔඝයෝ නොවෙති.   -පෙ-   යෝගයෝ නොවෙති.   -පෙ-   නීවරණයෝ නොවෙති.   -පෙ-   පරාමාසයෝ නොවෙති.   -පෙ-   සාරම්මණයෝය.   චිත්තයෝ නොවෙති.   චෙතසිකයෝය.   චිත්ත සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   සිත සමග එකට උපන්නෝය.   සිත අනුව පෙරළෙන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුපරිවත්තනයෝය.   බාහිරයෝය.   උපාදා නොවූවෝය.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ නොවෙති.   -පෙ-   ක්ලේශයෝ නොවෙති.   -පෙ-   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.  භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   සම්මා සංකප්පය අවිතර්‍කය.
 
41. මාර්‍ගාංග සතක් සවිතර්කවූවෝ වෙති.   අවිතර්කවූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්පය සවිචාරවූයේ වෙයි.   මාර්‍ගාංග සතක් සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිචාර වූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්පය සප්‍රීතිකය.   මාර්‍ගාංග සතක් සප්‍රීතිකවූවෝ වෙති.   අප්‍රීතික වූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්පය ප්‍රීති සහගතය.   මාර්‍ගාංග සතක් ප්‍රීති සහගත වූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගත නොවූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්පය සුඛ සහගතය.   මාර්‍ගාංග සතක් සුඛ සහගත නොවූවෝ වෙති.   සම්මා සංකප්ය උපෙක්ඛා සහගත නොවේ.   මාර්‍ගාසග සතක් උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූවෝ වෙති.   කාමාවචර නොවූවෝය.   රූපාවචර නොවූවෝය.   අරූපාවචර නොවූවෝය.   අපරියාපන්නයෝය.   නීය්‍යානික වූවෝ වෙති.   අනීය්‍යානික වූවෝ වෙති.   නියත වූවෝ වෙති.   අනියත වූවෝ වෙති.   අනුත්තරයෝය.   අරණයෝය.
 
( මග්ග විභංගය නිමි. )
———-

10. බොජ්ඣඞ්ග විභඞ්ගය.

සුත්තන්ත භාජනිය.

1. බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

2. එහි සති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම උතුම්වූ සිහිය හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තවූයේ,  කොට බොහෝ කල්වූද,  කියා බොහෝ කල්වූද දේ සිහි කරන්නේ,  නැවත නැවත සිහි කරන්නේ,  සිහි ඇත්තේ වේද,  මෙය සති සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

3. හෙතෙම එසේ සිහියෙන් වාසය කරන්නේ,  ඒ ධර්මය නුවණින් අනිත්‍ය,  දුක්ඛ,  අනාත්ම වශයෙන් විමසයි.   නුවණ හසුරුවන්නේ විමසයි.   බැලීමට සෙවීමට පැමිණෙයි.   මෙය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

4. ඒ භික්‍ෂුවගේ ඒ ධර්‍මය නුවණින් සොයන්නේ,  ප්‍රඥාව හසුරුවමින් සොයන්නේ,  විමසන්නේ,  බැලීමට, සෙවීමට පැමිණෙන්නේ,  පරිපූර්‍ණවූයේ වෙයි.   පසුබට නොවූයේ වෙයි.   මෙය විරිය සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

5. පටන්ගත් වීය්‍ර්‍ය ඇත්තහුට නිරාමිසවූ ප්‍රීතිය උපදියි.   මෙය පීති සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

6. ප්‍රීති සිත් ඇත්තහුගේ නාමකය (කෙලෙස් වඩා සංසිඳීම් වශයෙන්) සංසිඳෙයි.   විඥානස්කන්‍ධයද සංසිඳෙයි.   මෙය පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

7. සංසිඳුන කය ඇති සැපවත්හුගේ සිත නිශ්චල වෙයි.   මෙය සමාධි සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

8. හෙතෙම එසේ නිශ්චලවූ සිත මනාකොට මැදහත්වූයේ වෙයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

9. බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

10. එහි සතිසම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සිහිය ඇත්තේය.   බාහිර ධර්මයන්හි සිහිය ඇත්තේය.   යම්බඳු ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සිහියක් ඇද්ද,  එයම සතිසම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම්බඳු බාහිර ධර්මයන්හි සිහියක් ඇද්ද,  එයම සතිසම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

11. එහි ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සෙවීමක් ඇද්ද,  බාහිර ධර්මයන්හි සෙවීමක් ඇද්ද,  යම්බඳු ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි සෙවීම වේද,  එයම ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම්බඳු බාහිර ධර්මයන්හි සෙවීම වේද,  එයම ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

12. එහි විරිය සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   කායික වීය්‍ර්‍යය ඇත.   චෛතසික වීය්‍ර්‍යය ඇත.   යම් ඒ කායික වීය්‍ර්‍යයක් ඇද්ද,    එයම විරිය සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම්බඳු චෛතසික වීය්‍ර්‍යයක් ඇද්ද,  එයම විරිය සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

13. එහි පීති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   විතර්‍ක සහිත,  විචාර සහිත ප්‍රීතිය ඇත.   විතර්‍ක රහිත, විචාර රහිත ප්‍රීතිය ඇත.   යම්බඳු විතර්‍කය සහිත, විචාර සහිත ප්‍රීතියක් ඇද්ද,  එයම පීති සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම්බඳු විතර්‍ක රහිත, විචාර රහිත ප්‍රීතියක් ඇද්ද,  එයම පීති සම්බොජ්ඣංගය වේ. දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

14. එහි පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   කයෙහි සංසිඳීම ඇත.   සිතෙහි සංසිඳීම ඇත.   යම් ඒ කයෙහි සංසිඳීමක් ඇද්ද,  එයම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම් ඒ සිතෙහි සංසිඳීමක් ඇද්ද,  එයම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වේ. දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

15. එහි සමාධි සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   විතර්‍ක සහිතවූ,  විචාර සහිතවූ,  සමාධිය ඇත.   අවිතර්කවූ අවිචාරවූ සමාධාය ඇත.   යම්බඳු විතර්‍ක සහිත, විචාර සහිත සමාධියක් ඇද්ද,  එයම සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වේ.   දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.   යම්බඳු විතර්ක රහිත, විචාර රහිත සමාධියක් ඇද්ද, එයම  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වේ. දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

16. එහි උපෙක්‍ෂා සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි උපෙක්‍ෂාව ඇත.   බාහිර ධර්මයන්හි උපෙක්‍ෂාව ඇත.   යම්බඳු ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන්හි උපෙක්‍ෂාවක් ඇද්ද,  එයම උපෙක්‍ෂා සම්බොජ්ඣංගය වේ. යම්බඳු බාහිර ධර්මයන්හි උපෙක්‍ෂාවක් ඇද්ද,  එයම උපෙක්‍ෂා සම්බොජ්ඣංගය වේ. දතයුතු ධර්මයන් දැනීම පිණිස,  මාර්‍ගය පිණිස,  නිවන් පිණිස පවතියි.

17.  බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

18. එහි පීති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු විරිය සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු පීති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.   විවේකය ඇසුරුකොට ඇති,  විරාගය ඇසුරුකොට ඇති,  කෙලෙස් දුරු කිරීම පිණිස නැමුණු උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය වඩයි.

අභිධම්ම භාජනිය.

19.  බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

20. එහි බොජ්ඣංග සත කවරහුද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි බොජ්ඣංග සිත වෙති. බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

21. එහි සති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සති සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

22. එහි ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක්,  -පෙ- අමොදයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක්,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ධම්මවිචය  සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

23. එහි විරිය සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද -පෙ-   සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විරිය  සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

24. එහි පීති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් ප්‍රීතියක් ඇද්ද,  ප්‍රමෝදයක් ඇද්ද,  අමොදනාවක්,  ප්‍රමොදනාවක්,  හාසයක්,  පහාසයක්,  විත්තියක්,  ඔදග්ගයක්,  චිත්තයාගේ අත්තමනතාවක්,  පීති සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පීති  සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

25. එහි පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   වේදනා ස්කන්‍ධයාගේ,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධයාගේ,  සංස්කාරස්කන්‍ධයාගේ,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධයාගේ යම් සංසිඳීමක් ඇද්ද,  පටිප්පස්සද්ධියක්,  පස්සම්භනාවක්,   පටිප්පස්සම්භනාවක්,  විශෙෂයෙන් සංසිඳීම් බවක්,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පස්සද්ධි  සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

26. එහි සමාධි සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ-   සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි  සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සමාධි  සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

27. එහි උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මොවුහු සත්ත බොජ්ඣංගයෝ වෙති.   සෙසු ධර්මයෝ සත්ත බොජ්ඣංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

28. බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.   එහි සති  සම්බොජ්ඣංගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සති සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ සති සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.      -පෙ- සෙසු ධර්මයෝ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- සෙසු ධර්මයෝ විරිය සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- සෙසු ධර්මයෝ පීති සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- සෙසු ධර්මයෝ පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- සෙසු ධර්මයෝ සමාධි සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

29. එහි උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

30. එහි සත්ත බොජ්ඣංගයෝ කවරහුද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් ස්පර්‍ශයක් වේද,  -පෙ- අවික්‍ෂෙපයක් වේද,  මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ ලෝකෝත්තර කුසල ධ්‍යානයම කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-  විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්ධවූ අභිඥාව ඇති,  සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

31. එහි සති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සති සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.

32. එහි උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මොවුහු සත්ත බොජ්ඣංගයෝයයි කියනු ලැබෙත්.   සෙසු ධර්මයෝ සත්ත බොජ්ඣංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

33.  බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

34. එහි සති සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්ඛෙපය වෙයි.  මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ ලෝකෝත්තර කුසල ධ්‍යානයම කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්ධවූ අභිඥාව ඇති සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

35. එසමයෙහි යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සති සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරිය සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ පීති සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ සමාධි සම්බොජ්ඣංග සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

36. එහි උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්ඛෙපය වෙයි.  මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ ලෝකෝත්තර කුසල ධ්‍යානයම කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  විපාකවූ,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්ධවූ අභිඥාව ඇති සුඤ්ඤතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

37. එසමයෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ සත්ත බොජ්ඣංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

(අභිධම්ම භාජනිය නිමි. )

පඤ්හ පුච්ඡකය.

38.  බොජ්ඣංගයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.

39. බොජ්ඣංග සත අතුරෙන් කුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ (කෙලෙස් සහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   අරණයෝ (කෙලෙස් රහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   කුසල්වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘතවූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය සුඛ වේදනා හා සම්ප්‍රයුක්තය.   බොජ්ඣංග සයක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ, සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති. විපාකවූවෝ වෙති.   විපාකධර්‍ම ධර්මවූවෝ වෙති.   අනුපාදින්න උපාදානියයෝය.   අසංකිලිට්ඨ අසංකිලෙසිකයෝය.   විතර්ක සහිත විචාර සහිත වූවෝ වෙති.    විතර්ක රහිත විචාර රහිත වූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය පීති සහගත නොවේ.   සුඛ සහගතය.   උපෙක්‍ෂා සහගත නොවේ.

40.  බොජ්ඣංග සයක් පීති සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්ඛා සහගතවූවෝ වෙති.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   අපචයගාමීහු වෙති.   අපචයගාමී නොව අපචයගාමී නොවූවෝ වෙති.   ශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   අශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   අප්පමාණයෝය.   අප්පමාණාරම්මණයෝය.   ප්‍රණීතයෝය.   සම්මත්ත නියතයෝ වෙති.   අනියතවූවෝ වෙති.   මග්ගාරම්මණයෝ නොවෙති.   මග්ග හේතුකයෝ වෙති.   මග්ගාධිපතීහු වෙති.   මග්ග හේතුකයයිද,  මග්ගාධිපතීහුයයිද නොකියයුතු වෙති.   උප්පන්නවූවෝ වෙති.   අනුප්පන්නවූවෝ වෙති.   උප්පාදීහු වෙති.   අතීතවූවෝ වෙති.   අනාගතවූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නවූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,  පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.

41.  අජ්ඣත්තවූවෝ වෙති.   බහිද්ධවූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධවූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය හේතුය.   බොජ්ඣංග සයක් හේතු සම්පයුක්තයෝය.   ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය හේතුද සහේතුකද වෙයි.   බොජ්ඣංග සයක් හේතුද,  සහේතුකයයිද,  සහේතුකද,  හේතු නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය හේතුද,  හේතු සම්පයුක්තද වේ.    බොජ්ඣංග සයක් හේතුක,  හේතු සම්පයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.  හේතු සම්පයුක්තද,  හේතු නොවූයේද වෙයි. බොජ්ඣංග සයක් හේතු නොවේ.   සහේතුකයෝය.   ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද,  හේතු නොවූයේ අහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලෝකුත්තරයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දත යුතුය.    කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදත යුතුය.

42.  ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   අනාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද සාශ්‍රවයයිද,  සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රවද ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ගන්ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ඔඝයෝ නොවෙති.   -පෙ-   යෝගයෝ නොවෙති.   -පෙ-   නීවරණයෝ නොවෙති.   -පෙ-   පරාමාසයෝ නොවෙති.   -පෙ-   සාරම්මණයෝය.

43.  චිත්තයෝ නොවති.   චෛතසිකයෝය.   චිත්ත සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   සිත සමග එකට උපන්නෝය.   සිත අනුව පෙරළෙන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුව පෙරළෙන්නෝය.

44. බාහිරයෝය.   උපාදාන නොවේ.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ නොවෙති.   -පෙ-    ක්ලේශයෝ නොවෙති.      -පෙ-   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.

45. සවිතර්කවූවෝ වෙති.   අවිතරීකවූවෝ වෙති.   සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිචාරවූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය අප්පීතිකය.   බොජ්ඣංග සයක් සප්පීතිකවූවෝ වෙති.   අප්පීතිකවූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය පීති සහගත නොවේ.   බොජ්ඣංග සයක් පීති සහගත වූවෝ වෙති.   පීති සහගත නොවූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය සුඛ සහගතය.   බොජ්ඣංග සයක් සුඛ සහගත වූවෝ වෙති.   සුඛ සහගත නොවූවෝ වෙති.   පීති සම්බොජ්ඣංගය උපෙක්‍ෂා සහගත නොවේ.    බොජ්ධංග සයක් උපෙක්ඛා සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්ඛා සහගත නොවූවෝ වෙති.

46. කාමාවචර නොවූවෝ වෙති.   රූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අරූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අපරියාපන්නවූවෝ වෙති. නීය්‍යානිකවූවෝ වෙති.   අනිය්‍යානිකවූවෝ වෙති.   නියතවූවෝ වෙති.   අනියතවූවෝ වෙති.   අනුත්තරයෝය.   අරණයෝය.

(බොජ්ඣංග විභංගය නිමියේය. )
———

ඉද්ධිපාද විභංගය

සුත්තන්ත භාජනිය.

1. ඉද්ධිපාදයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.   වීය්‍ර්‍යය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.   චිත්තය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.   වීමංසාව අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

2.  ඉදින් භික්‍ෂුව ඡන්දය අධිපතිකොට සමාධිය ලබාද,  සිතෙහි එකඟකම ලබාද,  මෙය ඡන්ද සමාධියයයි කියනු ලැබේ.   හෙතෙම නූපන් අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,  උපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   නූපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිසද,  වැඩීම පිණිසද,  මහත්බව පිණිසද,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිසද කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, මෙය පධාන සංඛාරයයි.   (සම්‍යක්ප්‍රධාන වීය්‍ර්‍යයයි) කියනු ලැබේ.   මේ ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති සමාධියද සම්‍යක් ප්‍රධාන වීය්‍ර්‍යයද මෙසේය.

3.  ඒ සියල්ල එකතුකොට සමගිකොට රැස්කොට ඡන්දය අධිපතිකොට ඇති සමාධිය හා සම්‍යක් ප්‍රධාන වීය්‍ර්‍යයයි ව්‍යවහාරයට යයි.   එහි ඡන්දය කවරේද?   යම් කැමැත්තක්,  කැමති බවක්,  දක්‍ෂ බවක්,  ස්වභාවයෙන් කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.

4. එහි සමාධිය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  විශෙෂ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  නැවතීමක්,  නොවිසුරුණුබවක්,  නොවිසුරුණ සිත් ඇති බවක්,  සමථයක්,  සමාධින්ද්‍රියක්,  සමාධි බලයක්,  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

5. එහි පධාන සංඛාරය සම්‍යක් ප්‍රධාන වීය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  නික්ඛමයක්,  පරක්කමයක්,  උය්‍යාමයක්,  වායාමයක්,  උත්සාහයක්,  උත්සාහ බවක්,  ථාමයක්,  ධෛය්‍ර්‍යයක්,  බුරුල් නොවූ පරාක්‍රම ඇති බවක්,  බහා නොතැබූ කැමැත්තක්,  බහා නොතැබූ ධෛය්‍ර්‍යයක්,  ධෛය්‍ර්‍යය දැඩිව ගැණීමක්,  වීය්‍ර්‍යයක්,  විරියින්‍ද්‍රියක්,  විරිය බලයක්,  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පධාන සංඛාරයයි.   මෙසේ මේ ඡන්‍දයෙන්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   සමුපෙතවූයේ වෙයි.   උපාගතවූයේ වෙයි.   සමුපාගතවූයේ වෙයි.    උප්පන්නවූයේ වෙයි.   සමුප්පන්නවූයේ වෙයි.   සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් ඡන්‍ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතයයි කියනු ලැබේ.

6. ´´ඉද්ධි´´ යනු යම් ඒ ධර්මයන්ගේ දියුණුවක්,  සමෘද්ධියක්,  ඉජ්ඣනාවක්,  සමිජ්ඣනාවක්,  ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡකිරියාවක්, ලැබීමක් ඇද්ද,  එයයි.

´´ඉද්ධිපාද´´ යනු එබඳුවූ වේදනාස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය යනුයි.   ´´ඉද්ධිපාදය´´ වඩයි යනු ඒ ධර්මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩායයි කියනු ලැබේ.

7.  කෙසේ මහණතෙම වීය්‍ර්‍යය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද?   ඉදින් භික්‍ෂුව වීය්‍ර්‍යය අධිපතිකොට ඇති සමාධිය ලබාද,  සිතෙහි එකඟකම ලබයි.   මෙය වීය්‍ර්‍ය සමාධියයි කියනු ලැබේ.   හෙතෙම නූපන් අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද මොවුහු පධාන සංඛාරයෝයයි කියනු ලැබෙත්.

8. ඒ සියල්ල එකතුකොට,  සමගිකොට,  රැස්කොට,  විරිය සමාධි පධාන සංඛාරයයි ව්‍යවහාරයට යයි.   එහි වීය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.

එහි සමාධිය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  -පෙ-  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද,  එයයි.

9. එහි පධාන සංඛාරය (සම්‍යක් ප්‍රධාන වීය්‍ර්‍යය) කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පධාන සංඛාර යයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ යම් මේ වීය්‍ර්‍යයෙන්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   ඉද්ධිය නම්  -පෙ-  ලැබීමයි.   ඉද්ධිපාද නම් එබඳු වේදනාස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය යනුයි.   ඉද්ධිපාද වඩයි යනු  -පෙ-  එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩායයි කියනු ලැබේ.

10. කෙසේ භික්‍ෂුව චිත්තය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද,  ඉදින් භික්‍ෂුව සිත අධිපතිකොට සමාධිය ලබයි.   සිතෙහි එකඟකම ලබයි.   මෙය චිත්ත සමාධියයි කියනු ලැබේ.   හෙතෙම නූපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,  -පෙ-   උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, මොවුහු පධාන සංඛාරයෝයයි කියනු ලැබෙත්.   මේ චිත්ත සමාධියද,  මේ පධාන සංඛාරයෝද මෙසේය.

11.  ඒ සියල්ල එකතුකොට,  සමගිකොට,  රැස්කොට,  චිත්ත සමාධි පධාන සංඛාරයයි ව්‍යවහාරයට යයි.   එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක් ඇද්ද,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.

12.  එහි සමාධිය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ-  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

13.  එහි පධාන සංඛාරය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සිතින්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ ප්‍රධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.

14. ´´ඉද්ධි´´ යනු යම් ඒ ධර්මයන්ගේ දියුණුවක්,  සමෘද්ධියක්,  ඉජ්ඣනාවක්,  සමිජ්ඣනාවක්,  ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡකිරියාවක්, ලැබීමක් ඇද්ද,  එයයි.

´´ඉද්ධිපාද´´ යනු එබඳුවූ වේදනාස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය යනුයි.   ´´ඉද්ධිපාදය´´ වඩයි යනු ඒ ධර්මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩායයි කියනු ලැබේ.

15. කෙසේ භික්‍ෂුව වීමංසාව අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීර්යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද?   ඉදින් භික්‍ෂුව වීමංසාව අධිපතිකොට සමාධිය ලබයි.   සිතෙහි එකඟකම ලබයි.   මෙය වීමංසා සමාධියයි කියනු ලැබේ.   හෙතෙම නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.  උත්සාහ කරයි.  වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.  සිත දැඩිසේ ඔසවයි.  බලවත් උත්සාහ කරයි.   මොවුහු පධාන සංඛාරයෝයයි කියනු ලැබෙත්.   මේ වීමංසා සමාධියද,  මේ පධාන සංඛාරයෝද මෙසේය.   ඒ සියල්ල එකතුකොට,   සමගිකොට,  රැස්කොට වීමංසා සමාධි පධාන සංඛාරයයි ව්‍යවහාරයට යයි.

16.  එහි වීමංසාව කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක්,  -පෙ-  අමෝහයක්,  ධම්ම විචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීමංසායයි කියනු ලැබේ. එහි සමාධිය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ-  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

17. එහි පධාන සංඛාරය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සිතින්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ ප්‍රධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.  -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් වීමංසා සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතයයි කියනු ලැබේ.

18. ´´ඉද්ධි´´ යනු යම් ඒ ධර්මයන්ගේ දියුණුවක්,  සමෘද්ධියක්,  ඉජ්ඣනාවක්,  සමිජ්ඣනාවක්,  ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡකිරියාවක්, ලැබීමක් ඇද්ද,  එයයි.

´´ඉද්ධිපාද´´ යනු එබඳුවූ වේදනාස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය යනුයි.   ´´ඉද්ධිපාදය´´ වඩයි යනු ඒ ධර්මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩායයි කියනු ලැබේ.

( සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )

අභිධම්ම භාජනිය.

19.  ඉද්ධිපාදයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කත්තුකම්‍යතා ඡන්‍දය අධිපතිකොට ලැබූ සමාධිය හා බලවත් වීය්‍ර්‍යයෙන්ද යුක්තවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.   වීය්‍ර්‍යය අධිපතිකොට ලැබූ  -පෙ-  චිත්තය අධිපතිකොට ලැබූ  -පෙ-  වීමංසාව අධිපතිකොට ලැබූ  -පෙ-

20. කෙසේ මහණතෙම ඡන්‍දසමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ඡන්‍ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

21.  එහි ඡන්‍දය කවරේද? යම් කැමැත්තක්,  කැමති බවක්,  දක්‍ෂ බවක්,  ස්වභාවයෙන් කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.

22. එහි සමාධිය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  විශෙෂ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  නැවතීමක්,  නොවිසුරුණුබවක්,  නොවිසුරුණ සිත් ඇති බවක්,  සමථයක්,  සමාධින්ද්‍රියක්,  සමාධි බලයක්,  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

23. එහි පධාන සංඛාරය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.   සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.

24. මෙසේ මේ ඡන්‍දයෙන්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   සමුපෙතවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් ඡන්‍ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතයයි කියනු ලැබේ.

25. ´´ඉද්ධිය´´ යනු යම් ඒ ධර්‍මයන්ගේ සිද්ධියක්,  සමෘද්ධියක්,  -පෙ-  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.   ´´ඉද්ධිපාද´´ යනු එබඳුවූ ස්පර්‍ශයක්  -පෙ-  දැඩිව ගැන්මක්,  අවික්‍ෂෙපයක් ඇද්ද,  එයයි.   ´´ඉද්ධිපාද වඩයි´´ යනු ඒ ධර්‍මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩා යයි කියනු ලැබේ.

26. කෙසේ මහණතෙම විරිය සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද, මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි විරිය සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

27. එහි වීය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.

28. එහි සමාධිය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

29. එහි පධාන සංඛාරය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්, විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,   මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද, එයයි. මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ වීය්‍ර්‍යයෙන්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් විරිය සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගත යයි කියනු ලැබේ.

30. ´´ඉද්ධි´´ යනු -පෙ-  ඉද්ධිපාද යනු එබඳුවූ ස්පර්‍ශය  -පෙ-     ´´ඉද්ධිපාද වඩයි´´  යනු ඒ ධර්මයන් -පෙ- කියනු ලැබේ.

31. කෙසේ මහණතෙම චිත්තසමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි චිත්තසමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

32. එහි චිත්තය කවරේද?

33. එහි සමාධිය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

34. එහි පධාන සංඛාරය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්, විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,   මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සිතින්ද,  මේ සමාධියෙන්ද, මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් චිත්ත සමාධි පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.

35. ´´ඉද්ධිය´´ යනු -පෙ-  ´´ඉද්ධිපාද´´ යනු -පෙ-     ´´ඉද්ධිපාදය වඩයි´´  යනු  -පෙ- එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩා යයි කියනු ලැබේ.

36. කෙසේ භික්‍ෂුව වීමංසා සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩාද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි වීමංසා සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

37. එහි වීමංසාව කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවක් පජානන නම් වේද,  -පෙ-  අමෝහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක්,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ග පරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීමංසාවයයි කියනු ලැබේ.

38. එහි සමාධිය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  -පෙ- සම්‍යක් සමාධියක්,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගයක්, මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය සමාධියයි කියනු ලැබේ.

39. එහි පධාන සංඛාරය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්, විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,   මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ වීමංසාවෙන්ද,  මේ සමාධියෙන්ද,  මේ පධාන සංඛාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් වීමංසාධි පධාන සංඛාරයයි කියනු ලැබේ.

40. ඉද්ධි යනු -පෙ-  ඉද්ධිපාද යනු -පෙ-     ඉද්ධිපාදය වඩයි යනු  ඒ ධර්‍මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.    එහෙයින් ඉද්ධිපාදය වඩා යයි කියනු ලැබේ.

41. ඉද්ධිපාදයෝ සතරදෙනෙක් වෙති.   ඡන්‍දිද්ධිපාදය,  විරියිද්ධිපාදය,  චිත්තිද්ධිපාදය,  වීමංසිද්ධිපාදය යනුයි.

42. එහි ඡන්‍දිද්ධිපාදය කවරේද?  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  දක්‍ෂබවක්,  ස්වභාවයෙන් කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ඡන්‍දද්ධිපාදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ඡන්‍දද්ධිපාද සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

43. එහි විරියිද්ධිපාදය කවරේද?  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,    මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විරියිද්ධිපාදයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්‍මයෝ විරියිද්ධිපාද සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

44. එහි චිත්තිද්ධිපාදය කවරේද?  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,   -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය චිත්තිද්ධිපාදයයි කියනු ලැබේ. සෙසු ධර්‍මයෝ චිත්තිද්ධිපාද සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

45. එහි වීමංසිද්ධිපාදය කවරේද?  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද,   පජානනයක්  -පෙ- අමෝහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක්,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ග පරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීමංසිද්ධිපාදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්මයෝ විරියිද්ධිපාද සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

(අභිධම්ම භාජනිය නිමි.)

පඤ්හ පුච්ඡකය.

46. ඉද්ධිපාදයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම ඡන්‍ද සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.   විරිය සමාධි -පෙ-  චිත්ත සමාධි  -පෙ-  වීමංසා සමාධි පධාන සංඛාර සමන්නාගතවූ ඉද්ධිපාදය වඩයි.

47. සතර ඉද්ධිපාදයන් අතුරෙන් කුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ (කෙලෙස් සහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   අරණයෝ (කෙලෙස් රහිතයෝ) කෙතෙක්ද? කුසල්ම සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මයෝය.   අනුපාදින්න උපාදානියයෝය.   අසංකිලිට්ඨ අසංකිලෙසිකයෝය.   සවිතර්‍ක සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර වූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක අවිචාරවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ඛා සහගතවූවෝ වෙති.   දර්‍ශනයෙන් (සෝවාන් මාර්‍ගයෙන්) නොව භාවනාවෙන් (සෙසු මාර්‍ග තුනින්)නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොව දුරු කටයුතු හේතුකය.   අපචයගාමීහු වෙති.   ශෛක්‍ෂයෝය.   අප්පමාණයෝය.   අප්පමාණාරම්මණයෝය.   ප්‍රණීතයෝය.   සම්මත්ත නියතයෝය.   මග්ගාරම්මණයෝ නොවෙති.   මග්ග හේතුකයෝය.   මග්ගාධිපතීහු නොවෙති.   උප්පන්නවූවෝ වෙති.   අනුප්පන්නවූවෝ වෙති.   උප්පාදීහුයයි නොකිය යුතුය.  අතීතවූවෝ වෙති.   අනාගතවූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නවූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,   පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අජ්ඣත්තවූවෝ වෙති.   බහිද්ධවූවෝ වෙති.  අජ්ඣත්ත බහිද්ධවූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මණයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   වීමංසිද්ධිපාදය හේතුය.   ඉද්ධිපාදයෝ තුන්දෙනෙක් හේතු නොවේ.      සහේතුකයෝය.   ඉද්ධිපාද තුනක්  හේතුද,  සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   වීමංසිද්ධිපාදය හේතුද සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   වීමංසිද්ධිපාදය   හේතුද,  හේතු සම්ප්‍රයුක්තද වේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් හේතුද නොකිය යුතුය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තද හේතු නොවූයේද වේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් හේතු නොවේ.   සහේතුකයෝය.   වීමංසිද්ධිපාදය හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද,  හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලෝකෝත්තරයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දත යුතුය. කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදත යුතුය.

48. ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   අනාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද සාශ්‍රවයයිද,  සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රවද ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තවූ   අනාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ගන්‍ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ඔඝයෝ නොවෙති.  -පෙ-  යොගයෝ නොවෙති.  -පෙ-  නීවරණයෝ නොවෙති.  -පෙ-  පරාමාසයෝ  නොවෙති.  -පෙ-  සාරම්මණයෝය.  ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්තයෝ නොවෙති.   චිත්තිද්ධිපාදය චිත්තවූයේය.   ඉද්ධිපාද තුනක් චෙතසිකයෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය අචෙතසිකය.   ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය සිත හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද සිත හා විප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත සංසට්ඨය.   චිත්තිද්ධිපාදය සිත හා සංසට්ඨයයිද,  සිත හා විසංසට්ඨයයිද නොකිය යුතුය.
49. ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය චිත්ත සමුට්ඨාන නොවේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්තය සමග  එකට උපන්නෝ වෙති.   චිත්තිද්ධිපාදය සිත හා එකට උපන්නේ නොවේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් සිත අනුව පෙරළෙන්නෝ වෙති.     චිත්තිද්ධිපාදය චිත්තානු පරිවත්තී නොවේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත  සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන නොවේ.   ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන සහභූ නොවේ.    ඉද්ධිපාද තුනක් චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුපරිවත්තීහු වෙති.   චිත්තිද්ධිපාදය චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුපරිවත්තී නොවේ.    ඉද්ධිපාද තුනක් බාහිරයෝය.   චිත්තිද්ධිපාදය ආධ්‍යාත්මිකය.   උපාදා නොවේ.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ  නොවෙති.   -පෙ-  ක්ලේශයෝ නොවෙති.   -පෙ-   සෝවාන් මාර්‍ගයෙන් නොම දුරු කටයුතුය.    සෙසු මාර්ග තුනින් නොම දුරු කටයුතුය.   සෝවාන් මාර්ගයෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   සෙසු මාර්ග තුනින් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   සවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   අවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිචාරවූවෝ වෙති.   සප්‍රීතිකවූවෝ වෙති.   අප්‍රීතිකවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගතවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගත නොවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගත නොවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූවෝ වෙති.   කාමාවචර නොවූවෝ වෙති.   රූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අරූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අපරියාපන්නයෝය.   නීය්‍යානිකයෝය.   නියතයෝය.    අනුත්තරයෝය.   අරණයෝය. (කෙලෙස් රහිතයෝය.)

(පඤ්හ පුච්ඡකය නිමි.)

(ඉද්ධිපාද විභංගය නිමියේය.)
———-

සුත්තන්ත භාජනිය

සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ සස්නෙහි මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ නොඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,  උපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   නූපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිසද,  වැඩීම පිණිසද,  මහත්බව පිණිසද,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිසද කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, යනුයි.

කෙසේ මහණතෙම නූපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, එහි නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   ලෝභය,  දෝසය, මෝහය යන තුන් අකුසල මූලයෝය.   එයට එකතුවූ ක්ලේශයෝය.   ඒ හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය,  සංඥා ස්කන්‍ධය,  සංස්කාර ස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණ ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් සමුට්ඨානවූ කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මෙය නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.

මෙසේ මේ ´´නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස,  කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   ´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  කුසලයක්,  ධර්‍මයට කැමැත්තක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   ඇති කරයි.   විශෙෂයෙන් ඇතිකරයි.  පහළ කරයි.   විශෙෂයෙන් පහළ කරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත   ඇතිකරයි යනු කියනු ලැබේ.

´´උත්සාහකරයි´´ යනු එහි උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසිකවූ වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   විශෙෂයෙන් යුක්තවූයේ,   පැමිණියේ,     විශෙෂයෙන් පැමිණියේ,  ඇතිවූයේ,  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.    එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය´´ යනු එහි වීය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-   සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.   මේ වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   විශෙෂයෙන් පටන්ගනියි.   සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´සිත දැඩිකොට ඔසවයි´´ යනු එහි චිත්තය කවරේද?   යම් සිතක් ඇද්ද,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ- තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත දැඩිකොට ගනියි.   විශෙෂයෙන් දැඩිකොට ගනියි.   උපකාර කරයි.   උසස්ව උපකාර කරයි.   එහෙයින් සිත දැඩිකොට ගනීයයි කියනු ලැබේ.

´´බලවත් ලෙස උත්සාහ කෙරේය´´ යනු එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,   -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

කෙසේ මහණතෙම උපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් උත්සාහය උපදවයි.   එහි උපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද? ලෝභය,  දෝසය, මෝහය යන තුන් අකුසල මූලයෝය.   එයට එකතුවූ ක්ලේශයෝය.   ඒ හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය,  සංඥා ස්කන්‍ධය,  සංස්කාර ස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණ ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් උපන් කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මොවුහු උපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ උපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස, කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   ´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  කුසලයක්,  ධර්‍මයට කැමැත්තක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   ඇති කරයි.   විශෙෂයෙන් ඇතිකරයි.  පහළ කරයි.   විශෙෂයෙන් පහළ කරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත   ඇතිකරයි යනු කියනු ලැබේ.   බලවත් උත්සාහය යනු   -පෙ-  උත්සාහ කරයි යනු   -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භකෙරේ යනු    -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු    -පෙ-  කැමැත්ත උපදවයි යනු එහි බලවත් කැමැත්ත කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

කෙසේ මහණතෙම නූපන් අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?

එහි නූපන් කුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   අලොභය අදොසය අමොහය යන කුසල් මුල් තුනද,  එය හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඥාන ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් උපන් කාය කර්‍මය, වචි කර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මොවුහු නුපන් කුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ නූපන් කුසල ධර්‍මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   බලවත් උත්සාහය උපදවයි.

´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු  -පෙ-  උත්සාහ කෙරේය යනු  -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය යනු  -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු  -පෙ-  ´´බලවත් උත්සාහය උපදවයි´´ යනු එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසිකවූ වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවුයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

කෙසේ මහණතෙම උපන් කුසල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස.  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.

එහි උපන් කුශල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   එයින් අලොභය අදොසය අමොහය යන කුසල් මුල් තුනද,  එය හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඥාන ස්කන්‍ධය යනුයි.   උපන් කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යන මොවුහු උපන් කුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.   පැවතීම යනු යම් පැවැත්මක් ඇද්ද,  එය අසම්මොඝයයි.   යම් අසම්මොඝයක් ඇද්ද, එය මහත් බවයි.   යම් මහත් බවක් ඇද්ද,  එය විපුල බවයි.   යම් විපුල බවක් ඇද්ද,  එය භාවනාවයි.   යම් භාවනාවක් ඇද්ද,  එය වැඩීමයි.   කැමැත්ත උපදවයි යනු   -පෙ-  උත්සාහ කෙරේය යනු  -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය යනු  -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු  -පෙ-  බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි යනු.

එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහය යයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත්සේ උත්සාහ කිරීමයයි කියනු ලැබේ.

(සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )

පඤ්හ පුච්ඡකය.

16.  සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ   -පෙ-  සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් අතුරෙන් කුශලයෝ කෙතෙක්ද?  අකුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ (කෙලෙස් සහිතයෝ) කෙතෙක්ද?   අරණයෝ (කෙලෙස් රහිතයෝ) කෙතෙක්ද? කුසල්ම සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මයෝය.   අනුපාදින්න උපාදානියයෝය.   අසංකිලිට්ඨ අසංකිලෙසිකයෝය.   සවිතර්‍ක සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර වූවෝ වෙති.   අවිතර්‍ක අවිචාරවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගතවූවෝ වෙති.   දර්‍ශන නම්වූ සෝවාන් මාර්‍ගයෙන් හෝ,  භාවනා නම්වූ සෙසු මාර්‍ග තුනින් හෝ නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොව දුරු කටයුතු හේතුකය.   අපචයගාමී වෙති.   ශෛක්‍ෂයෝය.   අප්පමාණයෝය.   අප්පමාණාරම්මණයෝය.   ප්‍රණීතයෝය.   සම්මත්ත නියතයෝය.   මග්ගාරම්මණයෝ නොවෙති.   මග්ග හේතුකයෝය.   මග්ගාධිපතීහු වෙති.   මග්ගාධිපතීහුයයි නොකිය යුතුය.   උප්පන්නවූවෝ වෙති.   අනුප්පන්නවූවෝ වෙති.   උප්පාදීහුයයි නොකිය යුතුය.  අතීතවූවෝ වෙති.   අනාගතවූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නවූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,   පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අජ්ඣත්තවූවෝ වෙති.   බහිද්ධවූවෝ වෙති.  අජ්ඣත්ත බහිද්ධවූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මනයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   හේතු නොවේ.   සහේතුකයෝය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   හේතුද,  සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සහේතුකද,  හේතු නොවූවෝද වෙති.   හේතුද,  හේතු සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තද හේතු නොවූවෝද වෙති.   හේතු නොවූවෝ සහේතුකයෝය.

17. සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලොකෝත්තරයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතුය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතුය.   ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   අනාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද සාශ්‍රවයයිද,  සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රවද ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   අනාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ග්‍රන්‍ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ඔඝයෝ නොවෙති.  -පෙ-  යොගයෝ නොවෙති.  -පෙ-  නීවරණයෝ නොවෙති.  -පෙ-  පරාමාසයෝ  නොවෙති.  -පෙ-  සාරම්මණයෝය.  චිත්තයෝ නොවෙති.   චෛතසිකයෝය.   චිත්ත සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   චිත්තය හා එකට උපන්නෝය.   චිත්තය අනුව පෙරළෙන්නෝය.     චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුව පෙරළෙන්නෝය.   බාහිරයෝය.   උපාදා නොවූවෝ වෙති.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ  නොවෙති.   -පෙ-  ක්ලේශයෝ නොවෙති.   -පෙ-   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතුය.    භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   සවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   අවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිචාරවූවෝ වෙති.   සප්‍රීතිකවූවෝ වෙති.   අප්‍රීතිකවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගතවූවෝ වෙති.   ප්‍රීති සහගත නොවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගත නොවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූවෝ වෙති.   කාමාවචර නොවූවෝ වෙති.   රූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අරූපාවචර නොවූවෝ වෙති.   අපරියාපන්නයෝය.   නීය්‍යානිකයෝය.   නියතයෝය.    අනුත්තරයෝය.   අරණයෝය.

(පඤ්හ පුච්ඡකය නිමි.)

(සම්‍යක්ප්‍රධාන විභඞ්ගය නිමි.)
—————

අභිධම්ම භාජනිය.

10.  සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ සස්නෙහි මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.    උපන් ලාමක අකුශල ධර්මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.    නූපන් කුශල ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.    උපන් කුශල ධර්මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත් බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.   කෙසේ මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,   උත්සාහ කෙරෙයිද,   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියිද,   සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,    බලවත්සේ උත්සාහ කෙරේද?   මේ සස්නෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි නූපන් අකුශල ධර්මයන්ගේ නූපදිම පිණිස,  කැමැත්ත උපදවයි.   වෑයම් කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන්ගනියි.   සිත දැඩිසේ ඔසවයි.   බලවත්සේ උත්සාහ කරයි.   කැමැත්ත  උපදවයි යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමතිවීමක් කරණු කැමැත්තක්,  දක්‍ෂබවක්,  ස්වභාවයෙන් කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   නැවත නැවත උපදවයි.   කිසි අනතුරකින් වැටුන ඡන්දය නැවත ඔසවයි.   නොසිඳී පැවැත්ම පිණිස පමුණුවයි.   එයම ප්‍රකට කරයි.   ප්‍රමුඛභාවය ඇතිකරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත උපදවයි යනු කියයි.   උත්සාහ කෙරේ යනු එහි උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික විය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  විරිය සම්බොජඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   විශෙෂයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   පැමිණියේ වෙයි.   විශෙෂයෙන් පැමිණියේ වෙයි.   උපන්නේ වෙයි.   යුක්තවූයේ වෙයි.   එහෙයින් උත්සාහය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි´´ යනු එහි විය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  විරිය සම්බොජඣංගයක් ඇද්ද,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.   මෙම වීය්‍ර්‍යය පටන්ගනියි.   විශෙෂයෙන් පටන්ගනියි.   සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය  ආරම්භ කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´සිත දැඩිකොට ඔසවයි´´ යනු එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක් ඇද්ද,  මනසයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත දැඩිසේ ඔසවයි.    නැවත නොවැවෙන සේ ඔසවයි.   වීය්‍ර්‍යයෙන් රුකුල් දෙයි.   වැඩි වැඩියෙන් වීය්‍ර්‍යයෙන් රුකුල් දෙයි.   එහෙයින් සිත දැඩිකොට ඔසවායයි කියනු ලැබේ.   ´´බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි´´ යනු එහි සම්‍යක් ප්‍රධානය (බලවත් උත්සාහය) කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද, විරිය සම්බොජඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ප්‍රධානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්මයෝ සම්‍යක්ප්‍රධාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

11. කෙසේ මහණතෙම උපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?   මේ සස්නෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දෘෂ්ටිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   යම් සමයයක උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?

´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු   -පෙ-  ´´උත්සාහ කෙරේය´´ යනු  -පෙ-  ´´වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය´´ යනු  -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි´´  -පෙ-  ´´බලවත් උත්සාහ කරයි.´´

එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද, වීය්‍ර්‍ය  සම්බොධ්‍යංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්‍යක් ප්‍රධානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්මයෝ සම්‍යක්ප්‍රධාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

12.  කෙසේ මහණතෙම නූපන් කුශල ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?   මේ සස්නෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දෘෂ්ටිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි නූපන් කුසල ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?

´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු   -පෙ-  ´´උත්සාහ කරයි´´  යනු  -පෙ-  ´´වීය්‍ර්‍යය පටන්ගනියි´´ යනු  -පෙ-  ´´සිත දැඩිසේ ඔසවයි´´ යනු,  -පෙ-  ´´බලවත් උත්සාහ කරයි´´ යනු  -පෙ-

13.  එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද? යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.     අවශෙෂ ධර්මයෝ බලවත් උත්සාහය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

14.  කෙසේ මහණතෙම උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිස,  කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?   මේ සස්නෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දෘෂ්ටිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිස,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදා ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවතීම පිණිස වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?

´´පැවතීම පිණිස´´ යනු යම් පැවැත්මක් ඇද්ද,  එය නොනැසීම් බවයි.   යම් නොනැසීම් බවක් ඇද්ද,  එය නැවත නැවත වැඩීමයි.   යම් නැවත නැවත වැඩීමක් ඇද්ද,  එය මහත් බවයි.   යම් මහත් බවක් ඇද්ද,  එය භාවනාවයි.   යම් භාවනාවක් ඇද්ද,  එය සම්පූර්‍ණ කිරීමයි.

´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක්,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  දක්‍ෂ බවක්,  ස්වභාවයෙන් කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   නැවත නැවත උපදවයි.   කිසි අනතුරකින් වැටුන ඡන්‍දය නැවත ඔසවයි.   නොසිඳී පැවැත්ම පිණිස පමුණුවයි.   එයම ප්‍රකට කරයි.   ප්‍රමුඛභාවය ඇතිකරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත උපදවයි යනු කියනු ලැබේ.

´´උත්සාහ කෙරේ´´ යනු එහි උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උත්සාහය යයි කියනු ලැබේ.     මේ උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් උත්සාහ කෙරේ යයි කියනු ලැබේ.

´´වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය´´ යනු එහි විය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්,  විරිය සම්බොජඣංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.   මේ වීය්‍ර්‍යය පටන්ගනියි.   විශෙෂයෙන් පටන්ගනියි.   සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය  පටන්ගනියීයයි කියනු ලැබේ.   ´´සිත දැඩිසේ ඔසවයි´´ යනු එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක්,  ´´මන´´ යක්,  ´´මානස´´ යක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත දැඩිසේ ඔසවයි.    නැවත නොවැටෙන සේ ඔසවයි.   වීය්‍ර්‍යයෙන් රුකුල් දෙයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි යනු එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්, විරිය සම්බොජඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ බලවත් උත්සාහයහ.  සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?

15. මේ සස්නෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක්, -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක්, විරිය සම්බොජඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්මයෝ බලවත් උත්සාහයහ.  සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

(අභිධම්ම භාජනිය නිමි.)

සුත්තන්ත භාජනිය.

1. සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   මේ සස්නෙහි මහණතෙම නූපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ නොඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,  උපන් ලාමක අකුශල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   නූපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,   උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිසද,  වැඩීම පිණිසද,  මහත්බව පිණිසද,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණකිරීම පිණිසද කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද, යනුයි.

2. කෙසේ මහණතෙම නූපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද,

3.  එහි නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   ලෝභය,  දෝසය, මෝහය යන තුන් අකුසල මූලයෝය.   එයට එකතුවූ ක්ලේශයෝය.   ඒ හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය,  සංඥා ස්කන්‍ධය,  සංස්කාර ස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණ ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් සමුට්ඨානවූ කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මෙය නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.

4.  මෙසේ මේ ´´නූපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස,  කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   ´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  කුසලයක්,  ධර්‍මයට කැමැත්තක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   ඇති කරයි.   විශෙෂයෙන් ඇතිකරයි.  පහළ කරයි.   විශෙෂයෙන් පහළ කරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත   ඇතිකරයි යනු කියනු ලැබේ.

´´උත්සාහකරයි´´ යනු එහි උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසිකවූ වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   විශෙෂයෙන් යුක්තවූයේ,   පැමිණියේ,     විශෙෂයෙන් පැමිණියේ,  ඇතිවූයේ,  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.    එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය´´ යනු එහි වීය්‍ර්‍යය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-   සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වීය්‍ර්‍යයයි කියනු ලැබේ.   මේ වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   විශෙෂයෙන් පටන්ගනියි.   සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

´´සිත දැඩිකොට ඔසවයි´´ යනු එහි චිත්තය කවරේද?   යම් සිතක් ඇද්ද,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ- තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත දැඩිකොට ගනියි.   විශෙෂයෙන් දැඩිකොට ගනියි.   උපකාර කරයි.   උසස්ව උපකාර කරයි.   එහෙයින් සිත දැඩිකොට ගනීයයි කියනු ලැබේ.

´´බලවත් ලෙස උත්සාහ කෙරේය´´ යනු එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,   -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

5.  කෙසේ මහණතෙම උපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් උත්සාහය උපදවයි.   එහි උපන් ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද? ලෝභය,  දෝසය, මෝහය යන තුන් අකුසල මූලයෝය.   එයට එකතුවූ ක්ලේශයෝය.   ඒ හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය,  සංඥා ස්කන්‍ධය,  සංස්කාර ස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණ ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් උපන් කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මොවුහු උපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ උපන් ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස, කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   ´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු එහි කැමැත්ත කවරේද?   යම් කැමැත්තක් ඇද්ද,  කැමති බවක්,  කරණු කැමැත්තක්,  කුසලයක්,  ධර්‍මයට කැමැත්තක් ඇද්ද, එයයි.   මෙය කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ කැමැත්ත උපදවයි.   ඇති කරයි.   විශෙෂයෙන් ඇතිකරයි.  පහළ කරයි.   විශෙෂයෙන් පහළ කරයි.   එහෙයින් කැමැත්ත   ඇතිකරයි යනු කියනු ලැබේ.   බලවත් උත්සාහය යනු   -පෙ-  උත්සාහ කරයි යනු   -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භකෙරේ යනු    -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු    -පෙ-  කැමැත්ත උපදවයි යනු එහි බලවත් කැමැත්ත කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

6. කෙසේ මහණතෙම නූපන් අකුසල ධර්‍මයන්ගේ නූපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවාද,  උත්සාහ කෙරේද,  වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කෙරේද,  සිත දැඩිකොට ඔසවයිද,  බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේද?

7.  එහි නූපන් කුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   අලොභය අදොසය අමොහය යන කුසල් මුල් තුනද,  එය හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඥාන ස්කන්‍ධය යනුයි.   එයින් උපන් කාය කර්‍මය, වචි කර්‍මය,  මනොකර්‍මය යනුයි.   මොවුහු නුපන් කුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ නූපන් කුසල ධර්‍මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍ය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   කැමැත්ත උපදවයි.´´   බලවත් උත්සාහය උපදවයි.

´´කැමැත්ත උපදවයි´´ යනු  -පෙ-  උත්සාහ කෙරේය යනු  -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය යනු  -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු  -පෙ-  ´´බලවත් උත්සාහය උපදවයි´´ යනු එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසිකවූ වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවුයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත් උත්සාහයයි කියනු ලැබේ.

කෙසේ මහණතෙම උපන් කුසල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස.  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය පටන් ගනියි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.

8.  එහි උපන් කුශල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   එයින් අලොභය අදොසය අමොහය යන කුසල් මුල් තුනද,  එය හා සම්ප්‍රයුක්තවූ වේදනා ස්කන්‍ධය  -පෙ-  විඥාන ස්කන්‍ධය යනුයි.   උපන් කායකර්‍මය,  වචීකර්‍මය,  මනොකර්‍මය යන මොවුහු උපන් කුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ උපන් කුශල ධර්‍මයන්ගේ පැවතීම පිණිස,  වැඩීම පිණිස,  මහත්බව පිණිස,  භාවනාවන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි.   උත්සාහ කරයි.   වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කරයි.   සිත දැඩිකොට ඔසවයි.   බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි.   පැවතීම යනු යම් පැවැත්මක් ඇද්ද,  එය අසම්මොඝයයි.   යම් අසම්මොඝයක් ඇද්ද, එය මහත් බවයි.   යම් මහත් බවක් ඇද්ද,  එය විපුල බවයි.   යම් විපුල බවක් ඇද්ද,  එය භාවනාවයි.   යම් භාවනාවක් ඇද්ද,  එය වැඩීමයි.   කැමැත්ත උපදවයි යනු   -පෙ-  උත්සාහ කෙරේය යනු  -පෙ-  වීය්‍ර්‍යය ආරම්භ කෙරේය යනු  -පෙ-  සිත දැඩිසේ ඔසවයි යනු  -පෙ-  බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි යනු.

9.  එහි බලවත් උත්සාහය කවරේද?   යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ-  සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බලවත් උත්සාහය යයි කියනු ලැබේ.   මේ බලවත් උත්සාහයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් බලවත්සේ උත්සාහ කිරීමයයි කියනු ලැබේ.

(සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )