18. ධම්ම හදය විභඞ්ගය.

1. ස්කන්‍ධයෝ කෙතෙක්ද?   ආයතනයෝ කෙතෙක්ද?   ධාතූහු කෙතෙක්ද?   සත්‍යයෝ කෙතෙක්ද?   ඉන්‍ද්‍රියයෝ කෙතෙක්ද?   හේතූහු කෙතෙක්ද?   ආහාරයෝ කෙතෙක්ද?   ස්පර්‍ශයෝ කෙතෙක්ද?   වේදනාවෝ කෙතෙක්ද?   සඤ්ඤාවෝ කෙතෙක්ද?   චෙතනාවෝ කෙතෙක්ද?   චිත්තයෝ කෙතෙක්ද?

ස්කන්‍ධ පසෙකි.   ආයතන දොළසෙකි.   ධාතූහු දහ අටදෙනෙකි.   සත්‍යයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   ඉන්‍ද්‍රියයෝ විසි දෙකක් වෙති.   හේතූහු නවයක් වෙති.   ආහාර සතරක් වෙති.   ස්පර්‍ශ සතක් වෙති.   වේදනා සතක් වෙති.   සඤ්ඤා සතක් වෙති.   චේතනා සතක් වෙති.   සිත් සතක් වෙති.

2. එහි පංචස්කන්‍ධයෝ කවරහුද?   රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය, යනුයි.   මේවා පංචස්කන්‍ධයෝ යයි කියනු ලැබේ.

3.  එහි දොළොස් ආයතනයෝ කවරහුද?   චක්ඛායතනය,  රූපායතනය,  සොතායතනය,  සද්දායතනය,  ඝාණායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  ජිව්හායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය,  ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය, යනුයි.      මේවා දොළොස් ආයතනයෝ යයි කියනු ලැබේ.

4. එහි අටළොස් (18) ධාතූහු කවරහුද?   චක්ඛු ධාතු,  රූප ධාතු,  චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතු,  සොත ධාතු,  සද්ද ධාතු,  සොත විඤ්ඤාණ ධාතු,  ඝාණ ධාතු,  ගන්‍ධ ධාතු,  ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතු,  ජිව්හා ධාතු,  රස ධාතු,  ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතු,  කාය ධාතු,  ඵොට්ඨබ්බ ධාතු,  කාය විඤ්ඤාණ ධාතු,  මනො ධාතු,  ධම්ම ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනුයි.   මේවා අටළොස් (18) ධාතූහු යයි කියනු ලැබේ.

5. එහි සතර සත්‍යයෝ කවරහුද?   දුක්ඛ සත්‍යය,  සමුදය සත්‍යය,  නිරොධ සත්‍යය,  මාර්‍ග සත්‍යය යනුයි.    මේවා සතර සත්‍යයෝ යයි කියනු ලැබේ.

6.  එහි දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයෝ කවරහුද?   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය,  පුරිසින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  සුඛින්‍ද්‍රිය,  දුක්ඛින්‍ද්‍රිය,  සොමනස්සින්‍ද්‍රිය, දොමනස්න්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,  සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.   මේවා දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයෝ යයි කියනු ලැබේ.

7. එහි හේතු නවය කවරහුද?   කුසල හේතු තුන,  අකුසල හේතු තුන,  අව්‍යාකෘත හේතු තුන යනුයි.   මේවා හේතු නවය වෙති.   එහි තුන් කුසල හේතුහු කවරහුද?   අලොභයය කුසල හේතුවකි.   අදොසය කුසල හේතුවකි.   අමොහය කුසල හේතුවකි යනුයි.   මේ තුන් කුසල හේතූහු වෙති.

එහි අකුසල හේතු තුන කවරහුද?   ලෝභය අකුසල හේතුවකි.   ෙවෂය අකුසල හේතුවකි.   මොහය අකුසල හේතුවකි.   මේ තුන් අකුසල හේතූහු වෙති.      එහි තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු කවරහුද?   කුසල ධර්‍මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හෝ,  ක්‍රියා අව්‍යාකෘත ධර්‍මයන්හි හෝ,  අලොභය,  අදොසය,  අමෝහය යනුයි.   මේ තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු වෙති.

8. එහි සතර ආහාරයෝ කවරහුද?   කබලිංකාර ආහාරය,  ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.   මේවා සතර ආහාරයෝ යයි කියනු ලැබේ.

9.  එහි සත් වැදෑරුම් ස්පර්‍ශයෝ කවරහුද?   චක්ඛු සම්ඵස්සය,  සොත සම්ඵස්සය,  ඝාණ සම්ඵස්සය,  ජිව්හා සම්ඵස්සය,  කාය සම්ඵස්සය,  මනොධාතු සම්ඵස්සය,  මනොවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සය යනුයි.    මේවා සත් වැදෑරුම් ස්පර්‍ශයෝ යයි කියනු ලැබේ.

10. එහි සත්ත වේදනාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  මනො ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව යනුයි. මේවා සත්ත වේදනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

11. එහි සප්ත සංඥාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව යනුයි.    මේවා සප්ත සංඥාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

12. එහි සප්ත චෙතනාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව යනුයි. මේවා සප්ත චෙතනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

13. එහි සප්ත චිත්තයෝ කවරහුද?   චක්ඛුවිඤ්ඤාණය,   සොතවිඤ්ඤාණය,   ඝාණවිඤ්ඤාණය,   ජිව්හාවිඤ්ඤාණය,   කායවිඤ්ඤාණය,   මනොධාතුවිඤ්ඤාණය,   මනොවිඤ්ඤාණධාතුවිඤ්ඤාණය යනුයි.     මේවා සප්ත චිත්තයෝ යයි කියනු ලැබේ.

14. කාම ධාතුවෙහි ස්කන්‍ධයෝ කවරහුද?  ආයතනයෝ කවරහුද?   ධාතූහු කවරහුද?  සත්‍යයෝ කවරහුද?  ඉන්‍ද්‍රියයෝ කවරහුද?  හේතූහු කවරහුද?   ආහාරයෝ කවරහුද?   ස්පර්‍ශයෝ කවරහුද?   වේදනාවෝ කවරහුද?   සඤ්ඤාවෝ කවරහුද?   චෙතනාවෝ කවරහුද?   චිත්තයෝ කවරහුද?   කාමධාතුවෙහි ස්කන්‍ධ පසක් වෙති.   ආයතන දොළසක් වෙති.   ධාතූහු දහ අට දෙනෙක් වෙති.   තුන් සත්‍යයෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රියයෝ දෙවිස්සක් වෙති.   හේතූහු නවයක් වෙති.   ආහාර සතරක් වෙති.   සංඥා සතක් වෙති.   චෙතනා සතක් වෙති.   සිත් සතක් වෙති.

15. එහි කාමධාතුවෙහි ස්කන්‍ධ පස කවරහුද? රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය, යනුයි.   මොවුහු කාමධාතුවෙහි ස්කන්‍ධ පස වෙති.

16. එහි කාම ධාතුවෙහි දොළොස් ආයතනයෝ කවරහුද?   චක්ඛායතනය,  රූපායතනය,  සොතායතනය,  සද්දායතනය,  ඝාණායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  ජිව්හායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය,  ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය, යනුයි.      මේවා කාම ධාතුවෙහි දොළොස් ආයතනයෝ යයි කියනු ලැබේ.

17. එහි කාම ධාතුවෙහි අටළොස්  ධාතූහු කවරහුද?   චක්ඛු ධාතු,  රූප ධාතු,  චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතු,  සොත ධාතු,  සද්ද ධාතු,  සොත විඤ්ඤාණ ධාතු,  ඝාණ ධාතු,  ගන්‍ධ ධාතු,  ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතු,  ජිව්හා ධාතු,  රස ධාතු,  ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතු,  කාය ධාතු,  ඵොට්ඨබ්බ ධාතු,  කාය විඤ්ඤාණ ධාතු,  මනො ධාතු,  ධම්ම ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනුයි.   මේවා කාම ධාතුවෙහි අටළොස්  ධාතූහු වෙති.

එහි කාම ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ කවරහුද?   දුක්ඛ සත්‍යය,  සමුදය සත්‍යය,  මාර්‍ග සත්‍යය යනුයි.    මේවා කාම ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ යයි කියනු ලැබේ.

18.  එහි කාම ධාතුවෙහි දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයෝ කවරහුද?   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය,  පුරිසින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  සුඛින්‍ද්‍රිය,  දුක්ඛින්‍ද්‍රිය,  සොමනස්සින්‍ද්‍රිය,  දොමනස්න්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,  සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.   මේවා කාම ධාතුවෙහි දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයෝ යයි කියනු ලැබේ.

19. එහි කාම ධාතුවෙහි නව හේතූහු කවරහුද?   කුසල හේතූහු තුන් දෙනෙකි.   අකුසල හේතූහු තුන් දෙනෙකි.   අව්‍යාකෘත හේතූහු තුන් දෙනෙක් වෙති. මේවා කාම ධාතුවෙහි නව හේතූහු යයි කියනු ලැබේ.

20. එහි කාම ධාතුවෙහි සතර ආහාරයෝ කවරහුද?   කබලිංකාර ආහාරය,  ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.   මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සතර ආහාරයෝ යයි කියනු ලැබේ.

21.  එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත ස්පර්‍ශයෝ කවරහුද?   චක්ඛු සම්ඵස්සය,  සොත සම්ඵස්සය,  ඝාණ සම්ඵස්සය,  ජිව්හා සම්ඵස්සය,  කාය සම්ඵස්සය,  මනොධාතු සම්ඵස්සය,  මනොවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සය යනුයි.    මේවා කාමධාතුවෙහි සප්ත ස්පර්‍ශයෝ යයි කියනු ලැබේ.

22. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත වේදනාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  මනො ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් හටගත් වේදනාව යනුයි. මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත වේදනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

23. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත සංඥාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සංඥාව යනුයි.    මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත සංඥාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

24. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත වේදනාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව යනුයි. මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත චෙතනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

25. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත සංඥාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව යනුයි. මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත සංඥාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

26. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත චේතනාවෝ කවරහුද?   ඇස හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කණ හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  නාසය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  දිව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව යනුයි. මේවා එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත චෙතනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

27. එහි කාම ධාතුවෙහි සප්ත චිත්තයෝ කවරහුද?   චක්ඛුවිඤ්ඤාණය,   සොතවිඤ්ඤාණය,   ඝාණවිඤ්ඤාණය,   ජිව්හාවිඤ්ඤාණය,   කායවිඤ්ඤාණය,   මනොධාතුවිඤ්ඤාණය,   මනොවිඤ්ඤාණධාතුවිඤ්ඤාණය යනුයි.     මේවා කාම ධාතුවෙහි සප්ත චිත්තයෝ යයි කියනු ලැබේ.

28. රූප ධාතුවෙහි ස්කන්‍ධයෝ කෙතෙක්ද?  ආයතනයෝ කෙතෙක්ද?   ධාතූහු කෙතෙක්ද?   සත්‍යයෝ කෙතෙක්ද?   ඉන්‍ද්‍රියයෝ කෙතෙක්ද?   – පෙ –   චිත්තයෝ කෙතෙක්ද?   රූප ධාතුවෙහි ස්කන්‍ධ පසකි.   ආයතන සයකි.   ධාතූහු නවයකි.   සත්‍ය තුනක් වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය දහහතරක් වෙති.   හේතූ අටක් වෙති.   ආහාර තුනක් වෙති.   ස්පර්‍ශ සතරක් වෙති.   වේදනා සතරක් වෙති.   සංඥා සතරක් වෙති.   චෙතනා සතරක් වෙති.   සිත් සතරක් වෙති.

29.  එහි රූප ධාතුවෙහි පංච ස්කන්‍ධයෝ කවරහුද? රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය, යනුයි.   මොවුහු රූප ධාතුවෙහි පංචස්කන්‍ධයෝ වෙති.

30. එහි රූප ධාතුවෙහි ෂඩ් ආයතනයෝ කවරහුද?   චක්ඛායතනය,  රූපායතනය,  සොතායතනය,  සද්දායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය, යනුයි.      මේවා රූප ධාතුවෙහි ෂඩ් ආයතනයෝ යයි කියනු ලැබේ.

31. එහි රූප ධාතුවෙහි නව  ධාතූහු කවරහුද?   චක්ඛු ධාතු,  රූප ධාතු,  චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතු,  සොත ධාතු,  සද්ද ධාතු,  සොත විඤ්ඤාණ ධාතු,  මනො ධාතු,  ධම්ම ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනුයි.   මේවා රූප ධාතුවෙහි නව ධාතූහු වෙති.

32. එහි රූප ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ කවරහුද?   දුක්ඛ සත්‍යය,  සමුදය සත්‍යය,  මාර්‍ග සත්‍යය යනුයි.    මේවා රූප  ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ යයි කියනු ලැබේ.

33. එහි රූප ධාතුවෙහි දහහතරක්වූ ඉන්‍ද්‍රියයෝ කවරහුද?   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය, සොමනස්සින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,  සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.   මේවා රූප ධාතුවෙහි දහහතරක්වූ ඉන්‍ද්‍රියයෝ යයි කියනු ලැබේ.

34. එහි රූප ධාතුවෙහි හේතූ අට කවරහුද?   කුසල් හේතූ තුන,   අකුසල හේතූ දෙක,  අව්‍යාකෘත හේතූ තුන යනුයි. එහි තුන් කුසල හේතුහු කවරහුද?   අලොභයය කුසල හේතුවකි.   අදොසය කුසල හේතුවකි.   අමොහය කුසල හේතුවකි යනුයි.   මේ තුන් කුසල හේතූහු වෙති.   මේවා තුන් කුසල හේතූහු වෙති.

එහි අකුසල හේතු දෙක කවරහුද?   ලෝභය අකුසල හේතුවකි.   මෝහය අකුසල හේතුවකි.    මොවුහු අකුසල හේතු දෙක වෙති. එහි තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු කවරහුද?   කුසල ධර්‍මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හෝ,  ක්‍රියා අව්‍යාකෘත ධර්‍මයන්හි හෝ,  අලොභය,  අදොසය,  අමෝහය යනුයි.   මේ තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු වෙති.

35. එහි රූප ධාතුවෙහි ආහාර තුන කවරහුද?   ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.   මේවා එහි රූප ධාතුවෙහි ආහාර තුන යයි කියනු ලැබේ.    එහි රූප ධාතුවෙහි සතර ස්පර්‍ශයෝ කවරහුද?   චක්ඛු සම්ඵස්සය,  සොත සම්ඵස්සය,  මනොධාතු සම්ඵස්සය,  මනොවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සය යනුයි.    මේවා  රූප ධාතුවෙහි සතර ස්පර්‍ශයෝ යයි කියනු ලැබේ.

36. එහි රූප ධාතුවෙහි සතර වේදනාවෝ කවරහුද?   -පෙ- සතර සංඥාවෝ කවරහුද?   -පෙ-  සතර චේතනාවෝ කවරහුද?   -පෙ-  රූප ධාතුවෙහි සතර චිත්තයෝ කවරහුද?   චක්ඛු විඤ්ඤාණය,  සොත විඤ්ඤාණය,  මනොධාතු,   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනුයි. මේවා  රූප ධාතුවෙහි සතර වේදනාවෝ යයි කියනු ලැබේ.

37. අරූප ධාතුවෙහි ස්කන්‍ධයෝ කෙතෙක්ද?   ආයතනයෝ කෙතෙක්ද?   ධාතූහු කෙතෙක්ද?  සත්‍යයෝ කෙතෙක්ද?   ඉන්‍ද්‍රියයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  චිත්තයෝ කෙතෙක්ද?   අරූප ධාතුවෙහි ස්කන්‍ධයෝ  සතර දෙනෙක් වෙති.   ආයතන දෙකක් වෙති.   ධාතූහු දෙදෙනෙක් වෙති.   තුන් සත්‍යයෝ වෙති.    ඉන්‍ද්‍රිය එකොළොසක් වෙති.   හේතු අටක් වෙති.   ආහාර තුනක් වෙති.   ස්පර්‍ශ එකකි.   වේදනා එකකි.   සඤ්ඤා එකකි.   චෙතනා එකකි.   එක් සිතකි.

38.  එහි අරූප ධාතුවෙහි සතර ස්කන්‍ධයෝ කවරහුද?   වේදනාස්කන්‍ධය,  සංඥාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඥාන ස්කන්‍ධය යනුයි.    මේවා  අරූප ධාතුවෙහි සතර ස්කන්‍ධයෝ යයි කියනු ලැබේ.

39. එහි අරූප ධාතුවෙහි ආයතන දෙක කවරහුද?   මනායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.    මේවා  අරූප ධාතුවෙහි ආයතන දෙක යයි කියනු ලැබේ.

40. එහි අරූප ධාතුවෙහි ආයතන දෙක කවරහුද?   මනායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.    මේවා  අරූප ධාතුවෙහි ආයතන දෙක යයි කියනු ලැබේ.

41. එහි අරූප ධාතුවෙහි ධාතු දෙක කවරහුද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්මධාතු යනුයි.    මේවා  අරූප ධාතුවෙහි ධාතු දෙක යයි කියනු ලැබේ.

42.  එහි අරූප ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ කවරහුද?   දුක්ඛ සත්‍යය,  සමුදය සත්‍යය,  මාර්‍ග සත්‍යය යනුයි.    මේවා අරූප  ධාතුවෙහි තුන් සත්‍යයෝ යයි කියනු ලැබේ.

43.  එහි අරූප ධාතුවෙහි එකොළොස් ඉන්‍ද්‍රියයෝ කවරහුද?   මනින්‍ද්‍රිය,   ජීවිතින්‍ද්‍රිය,   සොමනස්සින්‍ද්‍රිය,   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,   සද්ධින්‍ද්‍රිය,   විරියින්‍ද්‍රිය,   සතින්‍ද්‍රිය,   සමාධින්‍ද්‍රිය,   පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.    මේවා අරූප  ධාතුවෙහි එකොළොස් ඉන්‍ද්‍රියයෝ යයි කියනු ලැබේ.

44. එහි අරූප ධාතුවෙහි හේතූ අට කවරහුද?   කුසල් හේතූ තුන,   අකුසල හේතූ දෙක,  අව්‍යාකෘත හේතූ තුන යනුයි.    මේවා අරූප  ධාතුවෙහි හේතු අට යයි කියනු ලැබේ.

45. එහි අරූප ධාතුවෙහි තුන් ආහාරයෝ කවරහුද?   ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි. මේවා අරූප  ධාතුවෙහි තුන් ආහාරයෝ යයි කියනු ලැබේ.

46.  එහි අරූප ධාතුවෙහි එක් ස්පර්‍ශය කවරේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයයි. මේවා අරූප  ධාතුවෙහි එක් ස්පර්‍ශය යයි කියනු ලැබේ.

47. එහි අරූප ධාතුවෙහි එක් වේදනාව කවරේද?   -පෙ- එක් සංඥාව කවරේද?   -පෙ- එක් චේතනාව කවරේද?   -පෙ- එක් සිත කවරේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවයි.

48.  අපරියාපන්නයෙහි භව වශයෙන් ඔකාස වශයෙන් ඉඩ නොලත් ස්කන්‍ධයෝ කෙතෙක්ද?   ආයතනයෝ කෙතෙක්ද?   ධාතූහු කෙතෙක්ද?   සත්‍යයෝ කෙතෙක්ද?   ඉන්‍ද්‍රියයෝ කෙතෙක්ද?   හේතූහු කෙතෙක්ද?   ආහාරයෝ කෙතෙක්ද?   ස්පර්‍ශයෝ කෙතෙක්ද?   වේදනාවෝ කෙතෙක්ද?   සඤ්ඤාවෝ කෙතෙක්ද?   චෙතනාවෝ කෙතෙක්ද?   චිත්තයෝ කෙතෙක්ද? ස්කන්‍ධ සතරකි.   ආයතන දෙකකි.   ධාතූ දෙකකි.   සත්‍ය දෙකකි.   ඉන්‍ද්‍රිය දොළසකි.   හේතූ සයකි.   ආහාර තුනකි.   එක් ස්පර්‍ශයකි.      එක් වේදනාවකි.   එක් සඤ්ඤාවකි.   එක් චේතනාවකි.   එක් සිතකි.

49.  එහි අපරියාපන්නයෙහි සතර ස්කන්‍ධයෝ කවරහුද?   වේදනාස්කන්‍ධය,  සංඥාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඥානස්කන්‍ධය යනුයි.    මේවා අපරියාපන්නයෙහි සතර ස්කන්‍ධයෝ යයි කියනු ලැබේ.

50. එහි අපරියාපන්නයෙහි ආයතන දෙක කවරහුද?   මනායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.    මේවා අපරියාපන්නයෙහි ආයතන දෙක යයි කියනු ලැබේ.

51. එහි අපරියාපන්නයෙහි ධාතු දෙක කවරහුද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්මධාතු යනුයි.    මේවා අපරියාපන්නයෙහි ධාතු දෙක යයි කියනු ලැබේ.

52. එහි අපරියාපන්නයෙහි සත්‍ය දෙක කවරහුද?   මාර්‍ග සත්‍යය,  නිරෝධ සත්‍යය යනුයි.    මේවා අපරියාපන්නයෙහි සත්‍ය දෙක යයි කියනු ලැබේ.

53. එහි අපරියාපන්නයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දොළස කවරහුද?   මනින්‍ද්‍රිය,   ජීවිතින්‍ද්‍රිය,   සොමනස්සින්‍ද්‍රිය,   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,   සද්ධින්‍ද්‍රිය,   විරියින්‍ද්‍රිය,   සතින්‍ද්‍රිය,   සමාධින්‍ද්‍රිය,   පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය,  අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.    මේවා අපරියාපන්නයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දොළස යයි කියනු ලැබේ.

54.  එහි අපරියාපන්නයෙහි හේතු සය කවරහුද?   අකුසල හේතු තුන,  අව්‍යාකෘත හේතු තුන යනුයි. මේවා අපරියාපන්නයෙහි හේතු සය යයි කියනු ලැබේ. එහි තුන් කුසල හේතුහු කවරහුද?   අලොභයය කුසල හේතුවකි.   අදොසය කුසල හේතුවකි.   අමොහය කුසල හේතුවකි යනුයි.   මේ තුන් කුසල හේතූහු වෙති. එහි තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු කවරහුද?   කුසල ධර්‍මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හෝ,  ක්‍රියා අව්‍යාකෘත ධර්‍මයන්හි හෝ,  අලොභය,  අදොසය,  අමෝහය යනුයි.   මේ තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු වෙති.

55. එහි අපරියාපන්නයෙහි තුන් ආහාරයෝ කවරහුද?   කබලිංකාර ආහාරය,  ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.   මේවා අපරියාපන්නයෙහි තුන් ආහාරයෝ යයි කියනු ලැබේ.

56. එහි අපරියාපන්නයෙහි එක් ස්පර්‍ශය කවරේද?   මනොවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සයයි.

57. එහි අපරියාපන්නයෙහි එක් වේදනාව කවරේද?   -පෙ- එක් සංඥාව කවරේද?   -පෙ- එක් චේතනාව කවරේද?   -පෙ- එක් සිත කවරේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවයි.

58. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් කාමධාතු පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?   කාමධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?    -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් කාමධාතු පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද? කාමධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   රූප ස්කන්‍ධය,  කාමධාතු පරියාපන්නය.    ස්කන්‍ධ සතරක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   ආයතන දශයක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   ආයතන දෙකක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   කාමධාතු පරියාපන්න නොවූවෝය.   සමුදය සත්‍යය කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   සත්‍ය දෙකක් කාමධාතු පරියාපන්න නොවෙති.   දුක්ඛ සත්‍යය කාමධාතු පරියාපන්න වෙයි.   කාමධාතු පරියාපන්න වූයේ නොවෙයි.   ඉන්ද්‍රිය දශයක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   ඉන්ද්‍රිය තුනක් කාමධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ඉන්ද්‍රිය නවයක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   කාමධාතු පරියාපන්න නුවූවෝය.   තුන් අකුසල හේතූහු කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   හේතු සයක් කාමධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.   කාමධාතු පරියාපන්න නුවූවෝය.   කබලිංකාර ආහාරය කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   ආහාර තුනක් කාමධාතු පරියාපන්න වෙති.   කාමධාතු පරියාපන්න නොවෙති.   ස්පර්‍ශයක් කාමධාතු පරියාපන්නය.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය.   කාමධාතු පරියාපන්න වෙයි.   කාමධාතු පරියාපන්න නොවෙයි.   වේදනා සයක්,  සඤ්ඤා සයක්,  චෙතනා සයක්,  සිත් සයක් කාමධාතු පරියාපන්න වූවෝය.   මනොවිඤ්ඤාණධාතුව කාමධාතු පරියාපන්න වෙයි.    කාමධාතු පරියාපන්න නොවෙයි.

59. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් රූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ කෙතෙක්ද?   රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ස්කන්‍ධ සතරක් රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ආයතන දසයක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ආයතන දෙකක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ධාතූහු දහසයක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ධාතු දෙකක් රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති. රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ. සත්‍ය තුනක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   දුක්ඛ සත්‍යය රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ඉන්‍ද්‍රිය දහතුනක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   හේතු සයක් රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   රූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ නොවෙති.   ස්පර්‍ශ සයක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.   රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   වේදනා සය,  සංඥා සය,  චේතනා සය,  සිත් සය රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව රූප ධාතු පරියාපන්නයෝ වෙති.   රූප ධාතු පරියාපන්න නොවේ.

60. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් අරූප ධාතු පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?   අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් අරූප ධාතු පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?    අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් අරූප ධාතු පරියාපන්නවූවෝ වෙති. අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ආයතන දශයක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.      ධාතූහු දහසය දෙනෙක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ධාතු දෙකක් අරූප ධාතු පරියාපන්නවූවෝ වෙති.   අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    සත්‍ය තුනක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   දුක්ඛ සත්‍යය අරූප ධාතු පරියාපන්නවූවෝ වෙති.    අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය දහහතරක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න වෙති. අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   අකුශල  හේතු තුනක් රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    හේතු සයක් අරූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ වෙති.   අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.

කබලිංකාහාරය අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.   ආහාර තුනක් අරූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ වෙති. අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    ස්පර්‍ශ සයක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය අරූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ වෙති.    අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    වේදනා සයක්,  සංඥා සයක්,  චේතනා සයක්,  සිත් සයක් අරූප ධාතු පරියාපන්න නොවූවෝ වෙති.    මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව අරූප ධාතු පරියාපන්න වූවෝ වෙති.    රූප ධාතු පරියාපන්න නොවූයේ වෙයි.

61.  ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් පරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?   අපරියාපන්නයෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය පරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ආයතන දශයක් පරියාපන්නයෝය.   ආයතන දෙකක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ධාතූහු දහසය දෙනෙක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    ධාතු දෙකක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   සත්‍ය දෙකක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    සත්‍ය දෙකක් අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය දශයක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   අකුශල හේතු තුනක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    හේතු සයක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   කබලිංකාර ආහාරය පරියාපන්නය.   ආහාර තුනක් පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   ස්පර්‍ශ සය පරියාපන්නය.   මනොවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සය පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   වේදනා සයක්,  සඤ්ඤා සයක්,  චෙතනා සයක්,  සිත් සයක්, පරියාපන්නයෝය.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව පරියාපන්න වූයේ වෙයි.    අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.

62.  කාමධාතුව උපන් කෙනෙහි කෙතෙක් ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?   -පෙ- සිත් පහළ වෙත්ද?   කාමධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ගේ පංචස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට එකොළොස් ආයතනයෝ පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට දසායතනයෝ පහළ වෙත්.  කිසිවෙකුට සෙසුද දසායතනයෝ පහළ වෙත්.  කිසිවෙකුට නවායතනයෝ පහළ වෙත්.        කිසිවෙකුට සත්තායතනයෝ පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට එකොළොස් ධාතූහු පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට දස ධාතූහු පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට සෙසුද දස ධාතූහු පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට නව ධාතූහු පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට සප්ත ධාතූහු පහළ වෙත්.   සියල්ලන්ටම එක් සත්‍යයක් පහළ වෙයි.   කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දහ හතරක් පහළ වෙත්.   කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දහ තුනක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට සෙසුද ඉන්‍ද්‍රිය දහ තුනක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දොළසක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දසයක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය නවයක්  පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට සෙසුද ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය අටක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට සෙසුද ඉන්‍ද්‍රිය අටක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය සතක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය පසක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය සතරක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට හේතු තුනක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට හේතු දෙකක් පහළ වෙත්.    කිසිවෙකුට අහේතුකයෝ පහළ වෙත්.    සියල්ලන්ට සතර ආහාරයෝ පහළවෙත්.    සියල්ලන්ට එක් ස්පර්‍ශයක් පහළවෙයි.    සියල්ලන්ට එක් වේදනාවක්  පහළවෙයි.    එක් සංඥාවත් පහළ වෙයි.   එක් චේතනාවක් පහළවෙයි.   එක් සිතක් පහළ වෙයි.

63. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහිම සියල්ලන්ට කවර පඤ්චස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද? රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය, යනුයි.

64. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහිම සියල්ලන්ට මේ පඤ්චස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?    කාම ධාතුව උපන් කෙනෙහි කිසිවෙකුට එසොළොස් ආයතනයෝ පහළ වෙත්ද?    කාමාවචර දෙවියන්ට,  ප්‍රථම කල්පික මිනිසුන්ට,  ඕපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  අසුරයින්ට,  ඔපපාතික තිරච්ඡාන ගතයින්ට,  පිරිපුන් ආයතන ඇතියන්ට,  නෙරයිකයින්ට උපන් කෙනෙහි ඒකාදසායතනයෝ පහළ වෙත්.

65. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට දසායතනයෝ පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට  උපන් කෙනෙහි දසායතනයෝ පහළ වෙත්.   රූපායතනය,  සොතායතනය,  ඝාණායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  ජිව්හායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය,  ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය  යනුයි.   කාමධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ දසායතනයෝ පහළ වෙත්.

66. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සෙසු දසායතනයෝ පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඕපපාතික තිරච්ඡානගතයන්ට,  ජාතිබධිරයන්ට ඝාණායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  ජිව්හායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය,  ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය  යනුයි.   කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ දසායතනයෝ පහළ වෙත්.

67. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට නවායතනයෝ පහළ වෙත්ද?    ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට උපන් කෙණෙහි නවායතනයෝ පහළ වෙත්.   රූපායතනය ඝාණායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  ජිව්හායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය,  ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය  යනුයි.   කාමධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ නවායතනයෝ පහළ වෙත්.

68. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සප්තායතනයෝ පහළ වෙත්ද?   මවු කුසින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට උපන් කෙණෙහි සප්තායතනයෝ පහළ වෙත්.   රූපායතනය,  ගන්‍ධායතනය,  රසායතනය,  කායායතනය, ඵොට්ඨබ්බායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය  යනුයි.   කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ සප්තායතනයෝ පහළ වෙත්.

69. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට එකොළොස් ධාතූහු පහළ වෙත්ද? කාමාවචර දෙවියන්ට,  ප්‍රථම කල්පික මිනිසුන්ට,  ඕපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  අසුරයින්ට,  ඔපපාතික තිරච්ඡාන ගතයින්ට,  පිරිපුන් ආයතන ඇතියන්ට,  නෙරයිකයින්ට උපන් කෙනෙහි ධාතූහු එකොළොසක් පහළ වෙත්.   චක්ඛු ධාතු,  රූප ධාතු,  සොත ධාතු,  ඝාණ ධාතු,  ගන්‍ධ ධාතු,  ජිව්හා ධාතු,  රස ධාතු,  කාය ධාතු,  පොට්ඨබ්බ ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්ම ධාතු, යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ එකොළොස් ධාතූහු පහළ වෙත්.

70. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට දස ධාතූහු පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට උපන් කෙණෙහි දස ධාතූහු පහළ වෙත්.   රූපධාතු,  සොතධාතු,  ඝාණධාතු,  ගන්‍ධධාතු,  ජිව්හාධාතු,  රසධාතු,  කායධාතු,  ඵොට්ඨබ්බධාතු,  මනොවිඤ්ඤාණධාතු,  ධම්මධාතු යනුයි.   කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ දස ධාතූහු පහළ වෙත්.

71. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සෙසු දස ධාතූහු පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට උපන් කෙණෙහි දස ධාතූහු පහළ වෙත්.   රූපධාතු,  චක්ඛුධාතු,  ඝාණධාතු,  ගන්‍ධධාතු,  ජිව්හාධාතු,  රසධාතු,  කායධාතු,  ඵොට්ඨබ්බධාතු,  මනොවිඤ්ඤාණධාතු,  ධම්මධාතු යනුයි.   කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ දස ධාතූහු පහළ වෙත්.

72. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට නව ධාතූහු පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට උපන් කෙණෙහි නව ධාතූහු පහළ වෙත්.    රූප ධාතු, ඝාණ ධාතු,  ගන්‍ධ ධාතු,  ජිව්හා ධාතු,  රස ධාතු,  කාය ධාතු,  පොට්ඨබ්බ ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්ම ධාතු, යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ නව ධාතූහු පහළ වෙත්.

73. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සප්ත ධාතූහු පහළ වෙත්ද?   ගැබින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට උපන් කෙණෙහි සප්ත ධාතූහු පහළ වෙත්.   රූප ධාතු,  ගන්‍ධ ධාතු,  රස ධාතු,  කාය ධාතු,  පොට්ඨබ්බ ධාතු,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්ම ධාතු යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ සප්ත ධාතූහු පහළ වෙත්.

74. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට කවර එක් සත්‍යයක් පහළ වේද?   කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට දුක්ඛ සත්‍යය (නම්වූ) මේ එකම සත්‍යය පහළ වෙයි.

75. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දහහතර පහළ වෙත්ද?   සහේතුකවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  කාමාවචර දෙවියන්ට උපන් කෙණෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දහහතර පහළවෙත්.   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය දහහතර පහළ වෙත්.

76. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය දහතුන පහළ වෙත්ද?   කාමාවචර දෙවියන්ට,  සහේතුක  ඥාන විප්‍රයුක්තයන්ට,  උපන් කෙණෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දහතුන පහළවෙත්.    චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය දහතුන පහළ වෙත්.

77. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සෙසු දහතුනක්වූ ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්ද?   ප්‍රථම කල්පික මිනිසුන්ට,  සහේතුක  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තයන්ට,  උපන් කෙණෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දහතුන පහළවෙත්.    චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය, සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය දහතුන පහළ වෙත්.

78. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට දොළොස් ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්ද?   පඨම කල්පික මිනිසුන්ට,  සහේතුක  ඥාන විප්‍රයුක්තයන්ට,  උපන් කෙණෙහි ඉන්‍ද්‍රිය දොළස පහළවෙත්.    චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය, සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ දොළොස් ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.

79. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට දසින්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්ද?   ගැබින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට,  සහේතුක  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තයන්ට,  උපන් කෙණෙහි දසින්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.   කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය, සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය, පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය දසය පහළ වෙත්.

80. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය නවය පහළ වෙත්ද?   ගැබින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට,  සහේතුක  ඥාන විප්‍රයුක්තයන්ට,  උපන් කෙණෙහි ඉන්‍ද්‍රිය නවය පහළ වෙත්.   කායින්‍ද්‍රිය, ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය, සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය, පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ නවින්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.

81. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සෙසු ඉන්‍ද්‍රිය නවය පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට  උපන් කෙනෙහි ඉන්‍ද්‍රිය නවය පහළ වෙත්. චක්ඛුන්‍ද්‍රිය, සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය, උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය නවය පහළ වෙත්.

82. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය අටක් පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට  උපන් කෙනෙහි ඉන්‍ද්‍රිය අට පහළ වෙත්.   සොතින්‍ද්‍රිය,  ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය අට පහළ වෙත්.

83. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සෙසු ඉද්‍රිය අට පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට  උපන් කෙනෙහි ඉන්‍ද්‍රිය අට පහළ වෙත්.

84. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය සත පහළ වෙත්ද?   ඔපපාතික ප්‍රේතයන්ට,  ඔපපාතික අසුරයන්ට,  ඔපපාතික තිරිසන් ගතිකයන්ට,  නෙරයිකයන්ට,  ජාත්‍යන්‍ධයන්ට  උපන් කෙනෙහි ඉන්‍ද්‍රිය සතක් පහළ වෙත්.    ඝාණින්‍ද්‍රිය,  ජිව්හින්‍ද්‍රිය,  කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය සත පහළ වෙත්.

85. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට ඉන්‍ද්‍රිය පසක් පහළ වෙත්ද?   ගබ්භ සෙය්‍යක සත්ත්‍වයන්ට,  අහේතුකයන් හැර නපුංසකයන්ට  උපන් කෙනෙහි ඉන්‍ද්‍රිය පස පහළ වෙත්.    කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය හෝ පුරිසින්‍ද්‍රිය හෝ ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ ඉන්‍ද්‍රිය පස පහළ වෙත්.

86. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්ද?   ගැබින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට,  අහේතුකයන්ට, නපුංසකයන්ට  උපන් කෙනෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.    කායින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය, ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.

87. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවරෙකුට හේතු තුනක් පහළ වෙත්ද?   කාමාවචර දෙවියන්ට,  ප්‍රථම කල්පික මිනිසුන්ට,  ගැබින් උපදින සත්ත්‍වයන්ට,  සහේතුක ඥාන විප්‍රයුක්තයන්ට උපන් කෙනෙහි හේතු දෙකක් පහළ වෙත්.    අලෝභ විපාක හේතුව,  අදොස විපාක හේතුව යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි මොවුන්ට මේ හේතු දෙක පහළ වෙත්.   අවශෙෂ සත්ත්‍වයන්ට අහේතුකයෝ පහළ වෙත්.

88. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට කවර සතර ආහාරයෝ පහළ වෙත්ද?   කබලිංකාර ආහාරය,  ඵස්සාහාරය,  මනොසඤ්චෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට මේ සතර ආහාරයෝ පහළ වෙත්.

89. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට කවර එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වේද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට මේ සතර ආහාරයෝ පහළ වෙත්.

90. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට කවර එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වේද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට මේ එක් ස්පර්‍ශය පහළ වෙයි.

91. කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට කවර එක් වේදනාවක්,  එක් සංඥාවක්,  එක් චේතනාවක්,  එක් සිතක් පහළ වේද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුවයි.    කාම ධාතුව උපන් කෙණෙහි සියල්ලන්ට මේ එක් සිතක් පහළ වෙයි.

92.  රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කෙතෙක් ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?   -පෙ- කෙතෙක් සිත් පහළ වෙත්ද?   රූප ධාතුව උපන් කල්හි අසඤ්ඤසත්තයන්ට හැර දෙවියන්ට ස්කන්‍ධ පස පහළවෙත්.   ආයතන පසක් පහළ වෙත්.   ධාතූහු පසක් පහළ වෙත්.    එක් සත්‍යයක් පහළවෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය දශයක් පහළ වෙත්.   හේතු තුනක් පහළ වෙත්.   ආහාර තුනක් පහළ වෙත්.   එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වෙයි.   එක් වේදනාවක්,  එක් සංඥාවක්,  එක් චේතනාවක්,  එක් සිතක් පහළ වෙයි.   රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්.

93. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ස්කන්‍ධ පසක් පහළ වෙත්ද? රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සඤ්ඤාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඤ්ඤාණස්කන්‍ධය, යනුයි.    රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ පංචස්කන්‍ධයා් පහළ වෙත්.

94. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර පඤ්චායතනයෝ පහළ වෙත්ද?   චක්ඛායතනය,  රූපායතනය,  සොතායතනය,  මනායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.   රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ පංචායතනයෝ පහළ වෙත්.

95. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ධාතු පසක් පහළ වෙත්ද?   චක්ඛු ධාතු,  රූප ධාතු,  සොත ධාතු,  මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්ම ධාතු යනුයි.    රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ පස් ධාතූහු පහළ වෙත්

96. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර එක් සත්‍යයක් පහළ වේද?   දුක්ඛ සත්‍යයි.   රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක්වු සත්‍යය පහළ වෙයි.

97. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ඉන්‍ද්‍රිය දශයක් පහළ වේද?   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය,  සොතින්‍ද්‍රිය,  මනින්‍ද්‍රිය,  ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  සොමනස්සින්‍ද්‍රිය හෝ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය හෝ සද්ධින්‍ද්‍රිය,  විරියින්‍ද්‍රිය,  සතින්‍ද්‍රිය,  සමාධින්‍ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය යනුයි. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ දසින්‍ද්‍රියයෝ පහළ වෙත්.

98. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර හේතු තුනක් පහළ වෙත්ද?   අලොභ විපාත හේතුව,  අදොස විපාක හේතුව,  අමොහ විපාක හේතුව යනුයි.    රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ තුන් හේතූහු පහළ වෙත්.

99.  රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර තුන් ආහාරයෝ පහළ වෙද්ද?    ඵස්සාහාරය,  මනොසඤ්චෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.    රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ තුන් ආහාරයෝ පහළ වෙත්.

100. රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයයි.   රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක් සපර්‍ශයක් පහළ වෙයි.

101.  රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර එක් වේදනාවක්,  එක් සංඥාවක්,  එක් චෙතනාවක්,  එක් චිත්තයක් පහළ වේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුවයි.   රූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක් සිතක් පහළ වෙයි.

102. අසඤ්ඤසත්ත දෙවියන්ට උපන් කෙණෙහි කෙතෙක් ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?   -පෙ- කෙතෙක් සිත් පහළ වෙත්ද?   අසඤ්ඤසත්ත දෙවියන්ට උපන් කෙණෙහි එක් ස්කන්‍ධයක් පහළ වෙයි.   රූපස්කන්‍ධයයි.   ආයතන දෙකක් පහළ වෙත්.   රූපායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.   ධාතු දෙකක් පහළ වෙත්.   රූප ධාතු,  ධම්ම ධාතු යනුයි.    එක් සත්‍යයක් පහළ වෙයි.   දුක්ඛ සත්‍යයයි.   එක් ඉන්‍ද්‍රියයක් පහළ වෙයි.   රූප ජීවිතින්‍ද්‍රියයයි.   අසඤ්ඤසත්ත දෙවියෝ,  අහේතුකයෝ,  අනාහාරයෝ,  අඵස්සකයෝ,  අවෙදනකයෝ,  අසඤ්ඤකයෝ,  අචෙතනයෝම පහළ වෙත්.

103. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කෙතෙක් ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?   -පෙ- කෙතෙක් සිත් පහළ වෙත්ද?   අරූප ධාතුව  උපන් කෙණෙහි ස්කන්‍ධ සතරක් පහළ වෙත්.   ආයතන දෙකක් පහළ වෙත්.   ධාතු දෙකක් පහළ වෙත්.    එක් සත්‍යයක් පහළ වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය අටක් පහළ වෙත්.   හේතු තුනක් පහළ වෙත්.   ආහාර තුනක් පහළ වෙත්.   එක් වේදනාවක්,  එක් සඤ්ඤාවක්,  එක් චෙතනාවක්,  එක් සිතක් පහළ වෙයි.

104. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර සතර ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්ද?   වේදනාස්කන්‍ධය,  සංඥාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඥානස්කන්‍ධය යනුයි.    අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ සතර ස්කන්‍ධයෝ පහළ වෙත්.

105. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ආයතන දෙකක් පහළ වෙත්ද?   මනායතනය,  ධම්මායතනය යනුයි.    අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ ආයතන දෙක පහළ වෙත්.

106. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ධාතු දෙකක් දෙකක් පහළ වෙත්ද?   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු,  ධම්ම ධාතු යනුයි. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ ධාතු දෙක පහළ වෙත්.

107. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර කවර එක් සත්‍යයක් පහළ වේද?   දුක්ඛ සත්‍යයයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක් සත්‍යයක් පහළ වෙයි.

108. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර ඉන්‍ද්‍රිය අටක් පහළ වෙත්ද? මනින්‍ද්‍රිය,   ජීවිතින්‍ද්‍රිය,  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය,   සද්ධින්‍ද්‍රිය,   විරියින්‍ද්‍රිය,   සතින්‍ද්‍රිය,   සමාධින්‍ද්‍රිය,   පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය,   අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යනුයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ ඉන්‍ද්‍රිය අට පහළ වෙත්.

109.  අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර තුන් හේතූහු පහළ වෙත්ද?   අලොභ විපාක හේතුව,  අදොස විපාක හේතුව,  අමොහ විපාක හේතුව යනුයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ තුන් හේතූහු පහළ වෙත්.

110. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර තුන් ආහාරයෝ පහළ වෙත්ද?   ඵස්සාහාරය,  මනොසංචෙතනාහාරය,  විඤ්ඤාණාහාරය යනුයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ තුන් ආහාරයෝ පහළ වෙත්.

111. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වේද?   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සයයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක් ස්පර්‍ශයක් පහළ වෙයි.

112. අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි කවර එස් වෙදනාවක්,  එක් සංඥාවක්,  එක් චෙතනාවක්,  එක් සිතක් පහළ වේද?   මනොවිඤ්ඤාණධාතුවයි.   අරූප ධාතුව උපන් කෙණෙහි මේ එක් සිතක් පහළ වෙයි.

113. කාමාවචර ධර්‍මයෝය,  කාමාවචර නොවූ ධර්‍මයෝය,   රූපාවචර ධර්‍මයෝය,  රූපාවචර නොවූ ධර්‍මයෝය,  අරූපාවචර ධර්‍මයෝය.  අරූපාවචර නොවූ ධර්‍මයෝය,  පරියාපන්න ධර්‍මයෝය,  අපරියාපන්න ධර්‍මයෝය,

114. කවර ධර්‍මයෝ කාමාවචරයෝද?   යටින් අවීචි නිරය කෙළවරකොට,  උඩින් පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන් අන්තකොට යම්බඳු මේ අතර,  මෙහි හැසිරෙන,  මෙයට ඇතුළත් ස්කන්‍ධ ධාතු ආයතනයෝයි.   රූපයෝ,  වෙදනාව,  සංඥාව,  සංස්කාරයෝ,  විඤ්ඤාණයෝ යනුයි.   මේ ධර්‍මයෝ කාමාවචරයෝය.

115. කවර ධර්මයෝ කාමාවචර නොවූවෝද?   රූපාවචරයෝය,  අරූපාවචරයෝය,  අපරියාපන්නයෝය.   මේ ධර්මයෝ කාමාවචර නොවූවෝය.

116. කවර ධර්මයෝ රූපාවචරයෝද?   යටින් බ්‍රහ්ම ලෝකය කෙළවරකොට,  උඩින් අකනිට්ඨ දෙවියන් කෙළවරකොට යම්බඳු මේ අතර මෙහි හැසිරෙන මෙයට ඇතුළත් සමවැදුනහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොවම සැප විහරණ ඇත්තහුගේ හෝ චිත්ත චෛතසික ධර්‍මයෝය.    මේවා රුපාවචර ධර්මයෝයයි කියනු ලැබේ.

117. කවර ධර්මයෝ රූපාවචර නොවූවෝද?   කාමාවචරයෝ,  අරූපාවචරයෝ, අපරියාපන්නයෝයි.   මේ ධර්මයෝ රූපාවචර නොවූවෝයි.

118. කවර ධර්මයෝ අරූපාවචරයෝද?   යටින් ආකාශානඤ්චායතනයට පැමිණියාවූ දෙවියන් කෙළවරකොට,  උඩින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණියාවූ දෙවියන් අන්තකොට යම්බඳු මේ අතර මෙහි හැසිරෙන මෙයට ඇතුළත් සමවැදුනහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොවම සැප විහරණ ඇත්තහුගේ හෝ චිත්ත චෛතසික ධර්‍මයෝය.    මේ ධර්මයෝ අරූපාවචරයෝය.   මේවා අරුපාවචර ධර්මයෝයයි කියනු ලැබේ.

119. කවර ධර්මයෝ අරූපාවචර නොවූවෝද?   කාමාවචරයෝද,  රූපාවචරයෝද,  අරූපාවචරයෝද යනුයි.   මේ ධර්මයෝ අරූපාවචරයෝ නොවෙති.

120. කවර ධර්මයෝ පරියාපන්නයෝද?   සාශ්‍රවවූ කුශලාකුශල අව්‍යාකෘත ධර්මයෝද,  කාමාවචරයෝ,  රූපාවචරයෝ,  අරූපාවචරයෝ,  රූපස්කන්‍ධය,  වේදනාස්කන්‍ධය,  සංඥාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඥානස්කන්‍ධය යනුයි.   මේ ධර්මයෝ පරියාපන්නයෝය.

121. කවර ධර්මයෝ අපරියාපන්නයෝද?   මාර්ගයෝද,  මාර්ග ඵලයෝද,  අසංඛත ධාතූහුද වෙති.   මේ ධර්මයෝ අපරියාපන්නයෝය.   දෙවියෝ යනු දෙවියෝ තුන් කොටසකි.   සම්මුති දෙවියෝ,  උප්පත්ති දෙවියෝ,  විශුද්ධි දෙවියෝ යනුයි.   සම්මුති දෙවියෝ නම් රජවරුද,  දෙවිවරුද,  කුමාරවරුද වෙති.   උප්පතිති දෙවියෝ නම් චාතුම්මහාරාජික දෙවියන් පටන් එයට මත්තෙහිවූ දෙවියෝද වෙති.   විශුද්ධි දෙවියෝ නම් රහතුන් වහන්සේලා කියත්.

122. දන්දී,  සිල් සමාදන්වූ උපොසථ කර්ම කොට ඇතැම් කෙනෙක් ක්‍ෂත්‍රිය මහා ධනවතුන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් බ්‍රාහ්මණ මහා ධනවතුන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් ගෘහපති මහා ධනවතුන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් තාවතිංස දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්. ඇතැම් කෙනෙක් යාම දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් තුසිත දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්. ඇතැම් කෙනෙක් නිම්මාණරතී දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.    ඇතැම් කෙනෙක් පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ගේ සහාය බවෙහි උපදිත්.

123. මිනිසුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   අවුරුදු සියයට අඩුව හෝ,  ස්වල්පයක් වැඩිය හෝ වෙයි.    මේ මිනිසුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

චාතුර් මහාරාජික දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මිනිසුන්ට අයත් යම් පණස් වසක් වේද,   චාතුර්මහාරාජික දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය අවුරුදු පන්සියයක් චාතුර්මහාරාජික දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිසුන්ගේ ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු නවලක්‍ෂයකි.    මේ චාතුර් මහාරාජික දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

124. තව්තිසා දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මානුෂික අවුරුදු සියයක් යම් පමණද,  තව්තිසා දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය අවුරුදු දාහක් තව්තිසා දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිස් ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු තුන් කෙළ සැට ලක්‍ෂයකි. මේ තව්තිසා දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

125. යාම දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?     යම් මානුෂික අවුරුදු දෙකක් වෙත්ද,  යාම දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය වර්‍ෂ දෙදහසක් යාම දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිසුන්ගේ ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු දහහතර කෝටි සාර ලක්‍ෂයකි.    මේ යාම දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

126. තුෂිත දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කෙතෙක්ද?     යම් මානුෂික අවුරුදු සාරසියයක් වේද,  තුෂිත දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය වර්‍ෂ සාරදහසක් තුෂිත දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිස් ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු පණස් හත් කෝටි හැට ලක්‍ෂයකි.    මේ යාම දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

127. නිර්මාණරතී දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?     යම් මානුෂික අවුරුදු අට සියයක් වේද,  නිර්මාණරතී දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය අවුරුදු අටදහසක් නිර්මාණරතී දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිසුන්ගේ ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු දෙසිය තුන් කෝටි සතලිස් ලක්‍ෂයකි.    මේ නිර්මාණරතී දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

125. පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ගේ ආයුප්‍රමාණය කොපමණද?     යම් මානුෂික වර්‍ෂ එක් දහස් හයසියයක් වේද, පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ට මෙය එක් රෑ දවාලකි.   ඒ රාත්‍රියෙන් රාත්‍රි තිසක් මාසයකි.   ඒ මසින් දොළොස් මාසයක් අවුරුද්දකි.   ඒ අවුරුදු ගණනින් දිව්‍ය වර්‍ෂ දහසයදාහක් පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයයි.   මිනිසුන්ගේ ගණනින් කොපමණ වේද?   අවුරුදු නවසිය විසි එක්කෝටි හැට ලක්‍ෂයකි.    මේ පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ගේ ආයුප්‍රමාණයයි කියනු ලැබේ.

සියලු කාමයෙන් සමෘද්ධවූ මේ කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක සයෙහි සියල්ල එකට එකතු කොටගත් ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   එක් දහස් දෙසිය විසිඅට කෝටි පණස් ලක්‍ෂයකියි පිළිවෙලින් ප්‍රකාශ කරණ ලදහ.

129. ප්‍රථම ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද? ප්‍රථම ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්පයෙන් තුනෙන් කොටසකි.

ප්‍රථම ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?    ප්‍රථම ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා බ්‍රහ්ම පුරොහිත දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   අසංඛ්‍ය කල්පයෙන් අඩකි.       ප්‍රථම ධ්‍යානය ප්‍රණීතව වඩා කොහි උපදිත්ද?    ප්‍රථම ධ්‍යානය ප්‍රණීතව වඩා මහා බ්‍රහ්ම දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   එක් අසංඛ්‍ය කල්පයකි.

130.  වීතීය ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?    වීතීය ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා පරිත්ත්‍යාග දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මහා කල්ප දෙකකි.       වීතීය ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?   වීතීය ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා අප්පමාණාභ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්. ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මහා කල්ප සතරකි.    වීතීය ධ්‍යානය ප්‍රණීතව වඩා කොහි උපදිත්ද?    වීතීය ධ්‍යානය ප්‍රණීතව වඩා ආභස්සර දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මහා කල්ප අටකි.

131. තෘතීය ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?   තෘතීය ධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් වඩා පරිත්ත සුභ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   දහසය කල්පයකි.        තෘතීය ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?   තෘතීය ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා අප්පමාණ සුභ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   දෙතිස් කල්පයකි.         තෘතීය ධ්‍යානය ප්‍රණීත වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද?    තෘතීය ධ්‍යානය ප්‍රණීතව වඩා සුභ කීණ්හක දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඔවුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප සැට සතරකි.

132. අරමුණු වෙනස් කමින්,  මනසිකාර වෙනස්කමින්,  කැමැත්ත වෙනස්කමින්,  පණීධිය (ප්‍රාත්‍ර්‍ථනාව) වෙනස්කමින්,  අධිමොක්ඛය වෙනස්කමින්,  අභිනීහාරය (මුල් ප්‍රාත්‍ර්‍ථනාව) වෙනස්කමින්,  ප්‍රඥාව වෙනස්කමින්,  චතුත්‍ථ ධ්‍යානය වඩා අසඤ්ඤාසත්ත දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් වෙහප්ඵල දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් අවිහ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් අතප්ප දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් සුදස්ස දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් සුදස්සී දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් අකනිට්ඨ දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් චිඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණි දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.   ඇතැම් කෙනෙක් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණි දෙවියන් සමග එක්ව උපදිත්.

133. අසඤ්ඤ සත්තයන්ගේද වෙහප්ඵල දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   මහාකල්ප පන්සියයකි.   අවිහ දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප ලක්‍ෂයකි.   අතප්ප දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප දෙදහසකි.   සුදස්ස දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප සාරදහසකි.   සුදස්සී දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප අට දහසකි.   අකනිට්ඨක දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප දහසය දාහකි.   ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප විසි දහසකි.   විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප සතලිස් දහසකි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණි දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   අවුරුදු සැට දහසකි.    නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණි දෙවියන්ගේද ආයු ප්‍රමාණය කොපමණද?   කල්ප අසූසාර දහසකි.

පින් තෙදින් ඔසවන ලද කාම රූප ලෝකයන්හි ඉපදීමට පැමිණියාහු  භව කෙළවරට ගියාහුද,  නැවත දුගතියට පැමිණෙත්.

දීර්‍ඝායුෂ්ක සත්ත්‍වයෝ ආයු ගෙවීමෙන් එයින් චුත වෙත්.   කිසි භවයක් නිත්‍ය  නැතැයි මහර්ෂි බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරණ ලදී.

නිපුණවූ,  යහපත සිතන්නාවූ,  උතුම් ප්‍රඥාව ඇති,  නුවණැත්තෝ ජරා මරණයෙන් මිදීම පිණිස උතුම් මාර්‍ගය වඩත්.

නිවනට බසින්නාවූ උතුම් මාර්‍ගය වඩා,  සියලු ආශ්‍රවයන් සම්පූර්‍ණයෙන් දැන අනාශ්‍රව වූවෝ පිරිනිවෙත්.

134. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් අභිඤ්ෙඤය්‍ය වූවෝ කෙතෙක්ද?   පරිඤ්ෙඤය්‍ය වූවෝ කෙතෙක්ද?   පහාතබ්බ (දුරුකටයුත්තෝ) කෙතෙක්ද?   වැඩිය යුත්තෝ කෙතෙක්ද?   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   දුරු නොකටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   නොවැඩියයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?  -පෙ-

සිත් සත අතුරෙන් අතුරෙන් අභිඤ්ෙඤය්‍ය වූවෝ කෙතෙක්ද?   පරිඤ්ෙඤය්‍ය වූවෝ කෙතෙක්ද?   දුරුකටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   වැඩිය යුත්තෝ කෙතෙක්ද?   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   දුරු නොකටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   නොවැඩියයුත්තෝ කෙතෙක්ද?   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුත්තෝ කෙතෙක්ද?

135. රූපස්කන්‍ධය අභිඤ්ෙඤය්‍ය (විශෙෂයෙන් දැනීම) වෙයි.   පරිඤ්ෙඤය්‍ය (උතුම්සේ දැනීම) වෙයි.   දුරුනොකට යුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකට යුතුය.

136. ස්කන්‍ධ සතරක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,  දුරුකටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.   දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

137. ආයතන දසයක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය, දුරු නොකටයුත්තෝය.   නොවැඩිය යුත්තෝය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුත්තෝය.   ආයතන දෙකක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.    දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

138. සොළොස් ධාතූහු අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය, දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.    ධාතු දෙකක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි. දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

139. සමුදය සත්‍යය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,  දුරු කටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

140. මාර්ග සත්‍යය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු නොකටයුතුය.   වැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

141. නිරොධ සත්‍යය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතුය.

142. දුක්ඛ සත්‍යය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.   දුරු නොකට යුතුය.

143. ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

144. දොමනස්සින්‍ද්‍රිය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතුය.  දුරු නොකටයුතුය.    ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

145. අනඤ්ඤාතඤ්ඤාස්සාමිතින්‍ද්‍රිය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු නොකටයුතුය.   වැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

146. අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.

147. අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතුය.

148.  ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු නොකටයුතුය.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි. නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු නොවේ.   ඉන්‍ද්‍රිය සයක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.      වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.    දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

149. තුන් අකුශල හේතූහු අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු කටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.

150. තුන් කුසල හේතූහු අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.

151. තුන් අව්‍යාකෘත හේතූහු අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

152. කබලිංකාර ආහාරය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

ආහාර තුනක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු කටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.    දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

153.  ස්පර්‍ශ සයක් අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

154.  මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.    දුරු නොකටයුතු වෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතු වෙයි.

155.  වේදනා සයක්,  සංඥා සයක්,  චේතනා සයක්,  සිත් සයක්   අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,    දුරු නොකටයුතුය.   නොවැඩිය යුතුය.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකටයුතුය.

156.  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව අභිඤ්ෙඤය්‍යය,  පරිඤ්ෙඤය්‍යය,   දුරු කටයුතු වෙයි.   වැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු වෙයි.    දුරු කටයුතු නොවෙයි.   නොවැඩිය යුතු වෙයි.   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුතු නොවෙයි.

157.  ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් සාරම්මණ වූවෝ කෙතෙක්ද?   අනාරම්මණ වූවෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් සාරම්මණ වූවෝ කෙතෙක්ද?   අනාරම්මණ වූවෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය අනාරම්මණය.   ස්කන්‍ධ සතරක් සාරම්මණයෝය.   ආයතන දසයක් අනාරම්මණයෝය.   මනායතනය සාරම්මණය.   ධර්මායතනය සාරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   ධාතූහු දස දෙනෙක් අනාරම්මණයෝය.   ධාතූහු සත් දෙනෙක් සාරම්මණයෝය.   ධර්ම ධාතුව සාරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   සත්‍ය දෙකක් සාරම්මණයෝය.   නිරොධ සත්‍යය අනාරම්මණය.   දුක්ඛ සත්‍යය සාරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය සතක් අනාරම්මණයෝය.   ඉන්‍ද්‍රිය දහහතරක් සාරම්මණයෝය.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය සාරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   හේතු නවයක් සාරම්මණයෝය.   කබලිංකාර ආහාරය අනාරම්මණය.   ආහාර තුනක් සාරම්මණයෝය.   ස්පර්‍ශ සතක්,  වෙදනා සතක්,  සංඥා සතක්,  චෙතනා සතක්,  සිත් සතක් සාරම්මණයෝය.

158. ස්කන්ධ පස අතුරෙන් ආරම්මණ අනාරම්මණයෝ කෙතෙක්ද?   අනාරම්මණ ආරම්මණයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ- සිත් සත අතුරෙන් සාරම්මණ අනාරම්මණයෝ කෙතෙක්ද?   අනාරම්මණ ආරම්මණයෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය අනාරම්මණය.   ස්කන්ධ සතරක් සාරම්මණ අනාරම්මණයෝය.   අනාරම්මණ ආරම්මණයෝය.   ආයතන දසයක් අනාරම්මණයෝය.   මනායතනය සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ධර්මායතනය සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ධාතූහු දස දෙනෙක් ආරම්මණයෝය.   ධාතූහු සදෙනෙක් අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   නිරොධ සත්‍යය අනාරම්මණය.   මාර්ග සත්‍යය අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   සමුදය සත්‍යය සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   දුක්ඛ සත්‍යය සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ වූයේ වෙයි.   ඉන්ද්‍රිය සතක් අනාරම්මණයෝය.   ඉන්ද්‍රිය පසක් අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ඉන්ද්‍රිය නවයක් සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   කබළිංකාර ආහාරය අනාරම්මණය.   ආහාර තුනක් සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   ස්පර්‍ශ පසක් අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   වෙදනා සයක්,  සංඥා සයක්,  චෙතනා සයක්,  සිත් සයක් අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුව සාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.   අනාරම්මණ ආරම්මණ වූයේ වෙයි.

159. ස්කන්ධ පස අතුරෙන් දිට්ඨයෝ කෙතෙක්ද?   සුතයෝ කෙතෙක්ද?  මුතයෝ කෙතෙක්ද?  විඤ්ඤාතයෝ කෙතෙක්ද?   දිට්ඨ නොවූවෝ,  සුත නොවූවෝ,  මුත නොවූවෝ,  විඤ්ඤාත නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් දිට්ඨයෝ කෙතෙක්ද?   සුතයෝ කෙතෙක්ද?  මුතයෝ කෙතෙක්ද?  විඤ්ඤාතයෝ කෙතෙක්ද?   දිට්ඨ නොවූවෝ,  සුත නොවූවෝ,  මුත නොවූවෝ,  විඤ්ඤාත නොවූවෝ කෙතෙක්ද?

160. රූපස්කන්‍ධය දිට්ඨ වූයේ වෙයි.   සුත වූයේ වෙයි.   මුත වූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාත වූයේ වෙයි.    දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාත නොවූයේ වෙයි.   ස්කන්ධ සතරක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාත වූයේ වෙයි.   රූපායතනය දිට්ඨය.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතය.   සද්දායතනය දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුතය.    මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතය.   ගන්‍ධායතනය,  රසායතනය,  පොට්ඨබ්බායතනය දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවේ.   මුතය.   විඤ්ඤාතය.   ආයතන සතක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.   රූප ධාතුව දිට්ඨය.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතය.   සද්ද ධාතුව දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුතය.    දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාත වූයේ වෙයි.   ගන්ධ ධාතුව,  රස ධාතුව,  පොට්ඨබ්බා ධාතුව දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතය.   සත්‍ය තුනක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි. විඤ්ඤාතය.   දුක්ඛ සත්‍යය දිට්ඨ වූයේ වෙයි.   සුත වූයේ වෙයි.   මුත වූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාත වූයේ වෙයි.    දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතය.   ඉන්‍ද්‍රිය දෙවිස්සක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.   හේතු නවයක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.   ස්පර්‍ශ සතක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.   සතර ආහාරයෝ දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.   වේදනා සතක්,  සංඥා සතක්,  චෙතනා සතක්,  සිත් සතක් දිට්ඨ නොවූයේ වෙයි.   සුත නොවූයේ වෙයි.   මුත නොවූයේ වෙයි.   විඤ්ඤාතයෝය.

161.  ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් කුසල් වූවෝ කෙතක්ද?   අකුසල් වූවෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘත වූවෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් කුසල් වූවෝ කෙතක්ද?   අකුසල් වූවෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘත වූවෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය අව්‍යාකෘතය.   ස්කන්ධ සතරක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ආයතන දසයක් අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ආයතන දෙකක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.    ධතූහු දහසය දෙනෙක් අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ධාතූහු දෙදෙනෙක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   සමුදය සත්‍යය අකුසලය.   මාර්‍ග සත්‍යය කුසලය.   නිරොධ සත්‍යය අව්‍යාකෘතය.   දුක්ඛ සත්‍යය කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ඉන්ද්‍රිය දසයක් අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   දොමනස්සින්ද්‍රිය අකුසලය.   අනඤ්ඤතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය කුසලය.   ඉන්ද්‍රිය සතරක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය සයක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   කුසල් හේතු තුන කුසලයෝය.   අකුසල හේතු තුන අකුසලයෝය.   අව්‍යාකෘත හේතු තුන අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   කබලිංකාර ආහාරය අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ආහාර තුනක් කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   ස්පර්‍ශ සයක් අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   වෙදනා සයක්,  සංඥා සයක්,  චෙතනා සයක්,  සිත් සයක් අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.   මනොවිඤ්ඤාණධාතුව කුසල් වූවෝ වෙති.   අකුසල් වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘත වූවෝ වෙති.

162. ස්කන්‍ද පස අතුරෙන් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝ කෙතෙක්ද?   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝ කෙතෙක්ද?  දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ කෙතෙක්ද?  -පෙ- සිත් සත අතුරෙන් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝ කෙතෙක්ද?   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝ කෙතෙක්ද?  දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝ කෙතෙක්ද?   ස්කන්ධ දෙකක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ස්කන්ධ තුනක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   ආයතන දසයක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   මනායතනය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    ධර්‍මායතනය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති. සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ධාතූහු දස දෙනෙක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ධාතූහු පස් දෙනෙක් දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.     කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   ධම්ම ධාතුව සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති. සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.

සත්‍ය දෙකක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක්ඛ සත්‍යය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති. සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.

ඉන්‍ද්‍රිය දොළසක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ඉන්‍ද්‍රිය සයක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති. දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    හා ජීවිතින්‍ද්‍රිය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති. සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   අකුසල හේතුවක්වූ ෙවෂය දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.  හේතු සතක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    අකුසල හේතුවක්වූ මෝහය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    කබලිංකාර ආහාරය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   ආහාර තුනක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    ස්පර්‍ශ සයක් දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    කාය විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    වේදනා සතක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද,   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   සංඥා පසක්,  චේතනා පසක්,  සිත් පසක් දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.    කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.      මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවෝ වෙති.

163. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් විපාකයෝ කෙතෙක්ද?   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මයෝ කෙතෙක්ද?   විපාක නොවූ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝ කෙතෙක්ද?  -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් විපාකයෝ කෙතෙක්ද?   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මයෝ කෙතෙක්ද?   විපාක නොවූ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය විපාක නොවූ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවකි.   ස්කන්‍ධ සතරක් විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ආයතන දසයක් විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ආයතන දෙකක් විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ධාතූහු දස දෙනෙක් විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ධාතූහු පස් දෙනෙක් විපාක වූවෝය.    මනො ධාතුව විපාක වූවෝය.   විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.    ධාතූහු දෙදෙනෙක් විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   සත්‍ය දෙකක් විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.     නිරොධ සත්‍යය විපාක නොව විපාක
ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.  දුක්ඛ සත්‍යය විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.

ඉන්‍ද්‍රිය සතක් විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් විපාක වූවෝය.    ඉන්‍ද්‍රිය දෙකක් විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.    අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් විපාක වූවෝය.  විපාක ධර්ම ධර්ම නොවූවෝ වෙති. විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   හේතු සයක් විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.    අව්‍යාකෘත හේතු තුනක් විපාක වූවෝය. විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   කබලිංකාර ආහාරය විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ආහාර තුනක් විපාක වූවෝය.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝය.  විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝය.   ස්පර්‍ශ පසක් විපාක වූවෝය.    මනොධාතු සම්ඵස්සය විපාක වූයේ වෙයි.   විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූයේ වෙයි.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය විපාක වූයේ වෙයි.   විපාක ධර්‍ම වූයේ වෙයි.    විපාක නොව විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූයේ වෙයි.   වේදනා පසක්,  සංඥා පසක්,  චෙතනා පසක්,  සිත් පසක් විපාකයෝය.   මනො ධාතුව විපාක ධර්‍ම වූයේ වෙයි. මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව විපාක ධර්‍ම වූයේ වෙයි.    විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූයේ වෙයි.    විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූයේ වෙයි.

164. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් උපාදින්න උපාදානියෝ කෙතෙක්ද?   අනුපාදින්න උපාදානියෝ කෙතෙක්ද?  -පෙ- සිත් සත අතුරෙන් උපාදින්න උපාදානියෝ කෙතෙක්ද?   අනුපාදින්න උපාදානියෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ආයතන පසක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    ශබ්දායතනය අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ආයතන සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ආයතන දෙකක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ධාතූහු දස දෙනෙක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    ශබ්ද ධාතුව අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ධාතූහු පස් දෙනෙක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ධාතූහු දෙදෙනෙක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි. සමුදය සත්‍යය අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    සත්‍ය දෙකක්  අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   දුක්ඛ සත්‍යය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    දොමනස්සින්‍ද්‍රිය අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.      ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   අකුසල හේතු තුනක් අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   අව්‍යාකෘත හේතු තුනක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   කබලිංකාර ආහාරය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ස්පර්‍ශ පසක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   මනො ධාතු සම්ඵස්සය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   වේදනා පසක්,  සංඥා පසක්,  චේතනා පසක්,  සිත් පසක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    මනො ධාතුව උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.

165.  ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් සවිතර්‍ක සවිචාරයෝ කෙතෙක්ද?   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍රයෝ කෙතෙක්ද?   අවිතර්‍ක අවිචාරයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ- සිත් සත අතුරෙන් සවිතර්‍ක සවිචාරයෝ කෙතෙක්ද?   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍රයෝ කෙතෙක්ද?   අවිතර්‍ක අවිචාරයෝ කෙතෙක්ද?    සංස්කාර ස්කන්‍ධය සවිතර්‍ක සවිචාර වූයේ වෙයි.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර වූයේ වෙයි.   අවිතර්‍ක අවිචාර වූයේ වෙයි.   සවිතර්‍ක සවිචාරයයිද,  අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍රයයිද,  අවිතර්‍ක අවිචාරයයිද නොකිය යුතු වෙයි.

ආයතන දසයක් අවිතර්‍ක අවිචාරයෝය.   මනායතනය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ධර්‍මායතනය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ධාතූහු පසළොස් දෙනෙක් අවිතර්‍ක අවිචාරයෝය.   මනො ධාතුව සවිතර්‍ක සවිචාරය.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ධම්ම ධාතුව උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   සමුදය සත්‍යය සවිතර්‍ක සවිචාරය.   නිරෝධ සත්‍යය අවිතර්‍ක අවිචාරය.   මාර්‍ග සත්‍යය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් අවිතර්‍ක අවිචාරයෝය.   දොමනස්සින්‍ද්‍රිය සවිතර්‍ක සවිචාරය.   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය උපාදින්න උපාදානිය අනුපාදින්න අනුපාදානිය වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය එකොළොසක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අකුසල හේතු තුනක් සවිතර්‍ක සවිචාරයෝය.   හේතු සයක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   කබලිංකාර ආහාරය ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ආහාර තුනක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්පර්‍ශ පසක් අවිතර්ක අවිචාරයෝය.   මනො ධාතු සම්ඵස්සය සවිතර්ක සවිචාරය.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.      වේදනා පසක්,  සංඥා පසක්,  චෙතනා පසක්,  සිත් පසක්අවිතර්‍ක අවිචාරයෝය.   මනොධාතුව සවිතර්‍ක සවිචාරය.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   ස්කන්‍ධ සතරක් උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.    අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.

166. ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් රූපයෝ කෙතෙක්ද?   අරූපයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සිත් සත අතුරෙන් රූපයෝ කෙතෙක්ද?   අරූපයෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය රූපය.   ස්කන්‍ධ සතරක් අරූපයෝයි.   ආයතන දසයක් රූපයෝයි.   මනායතනය අරූපය.   ධම්මායතනය රූප වෙයි.   අරූප වෙයි.   ධාතූහු දස දෙනෙක් රූපයෝය.   ධාතූහු සත් දෙනෙක් අරූපයෝය.   ධම්ම ධාතුව රූප වෙයි.   අරූප වෙයි.   සත්‍ය තුනක් අරූපයෝය.   දුක්ඛ සත්‍යය රූප වෙයි.   අරූප වෙයි.   ඉන්‍ද්‍රිය සතක් රූපයෝය.   ඉන්‍ද්‍රිය දහහතරක් අරූපයෝය.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය රූප වෙයි.   අරූප වෙයි.   හේතු නවයක් අරූපයෝය.   කබලිංකාර ආහාරය රූපය.   ආහාර තුනක් අරූපයෝය.   ස්පර්‍ශ සතක් අරූපයෝය.   වේදනා සතක්,  සංඥා සතක්,  චෙතනා සතක්,  සිත් සතක් අරූපයෝය.

167.  ස්කන්‍ධ පස අතුරෙන් ලෞකිකයෝ කෙතෙක්ද?   ලෝකෝත්තරයෝ කෙතක්ද?   ආයතන දොළස අතුරෙන් ලෞකිකයෝ කෙතෙක්ද?   ලෝකෝත්තරයෝ කෙතක්ද?   ධාතු දහ අට අතුරෙන් ලෞකිකයෝ කෙතෙක්ද?   ලෝකෝත්තරයෝ කෙතක්ද?   සත්‍ය සතර අතුරෙන් ලෞකිකයෝ කෙතෙක්ද?   ලෝකෝත්තරයෝ කෙතක්ද?   -පෙ- සිත් සත අතුරෙන් ලෞකිකයෝ කෙතෙක්ද?   ලෝකෝත්තරයෝ කෙතෙක්ද?   රූපස්කන්‍ධය ලෞකිකය.   ස්කන්‍ධ සතරක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.  ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය.   ආයතන දෙකක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   ධාතූහු දහසය දෙනෙක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ධාතූහු දෙදෙනෙක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   සත්‍ය දෙකක් ලෞකිකයෝ වෙති.   සත්‍ය දෙකක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය දසයක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය තුනක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   ඉන්‍ද්‍රිය නවයක් ලෞකිකයෝ වෙති.   ලෝකෝත්තරයෝ වෙති. අකුසල හේතු තුනක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   හේතු සයක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති. ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය. කබලිංකාර ආහාරය ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   ආහාර තුනක් ලෞකිකයෝ වෙති. ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය.    ස්පර්‍ශ සයක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු සම්ඵස්සය ලෞකිකයෝ වෙති. ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය. වේදනා සයක් ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.    මනො විඤ්ඤාණ ධාතු ස්පර්‍ශයෙන් උපන් වේදනාව ලෝකෝත්තරයෝ වෙති. ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය.   චේතනා සයක් ලෞකිකයෝය.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතු ස්පර්‍ශයෙන් උපන් චෙතනාව ලෝකෝත්තරයෝ වෙති.   ආයතන දසයක් ලෞකිකයෝය.   සිත් සයක් ලෞකිකයෝය.   මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව ලෞකික වෙයි.   ලෝකෝත්තර වෙයි යනුයි.

අභිඤ්ඤා දෙකද,  සාරම්මණයෝද,  දිට්ඨයෝද,  කුසල වේදනාවෝද,  විපාකයෝද,  උපාදින්නයෝද,  විතර්කයෝද,  රූපයෝද,  ලෞකිකයෝද (යනු) ධම්මහදය විභංගයෙහි සංග්‍රහයි.

( විභංග ප්‍රකරණය නිමි. )
———-

17. ඛුද්දකවත්‍ථු විභංගය විභඞ්ගය.

මාතිකා.

එකකය.

1. ජාති මදය,  ගොත්‍ර මදය,  ආරොග්‍ය මදය,  යොබ්බන මදය,  ජීවිත මදය,  ලාභ මදය,  සත්කාර මදය,  ගරුකාර මදය,  පුරෙක්ඛාර නම් තමා උසස්යයි මානයෙන් යුත් මදය,  පරිවාර මදය,  භොග මදය,  වණ්ණ මදය,  සුත මදය,  පටිභාන මදය,  රත්තඤ්ඤූ (බොහෝ රාත්‍රීන් දන්නා) මදය,  පිණ්ඩපාතික මදය,  අනවඤ්ඤාන මදය,  ඉරියාපථ මදය,  ඉද්ධි මදය,  යස මදය,  සීල මදය,  ඣාන මදය,  සිප්ප මදය,   ආරොහ මදය,  පරිනාහ මදය,  සණ්ඨාන මදය,  පාරිපූරි මදය,  පමාදය,  ථම්භය,  සාරම්භය,  අත්‍රිච්ඡතාව,  මහිච්ඡතාව,  පාපිච්ඡතාව,  සිංගය,  තින්තිනය,  චාපලත්‍ථය,  අසභාගවුත්තිය,  අරතිය,  තන්දිය,  විජම්භිකාව,  භත්තසම්මදය,  චිත්තයාගේ හැකුළුණු බව,  කුහනාව,  ලපනාව,  නෙමිත්තිකතාව,  නිප්පෙසිකතාව,  ලාභයෙන් ලාභය,  නිජීගිංසනතාව,  ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය,  සමාන වෙමියි මානය,  හීන වෙමියි මානය,  ශ්‍රෙෂ්ඨයාට ශ්‍රෙෂ්ඨවෙමියි මානය,  ශ්‍රෙෂ්ඨයාට සමාන වෙමියි මානය,  ශ්‍රෙෂ්ඨයාට හීන වෙමියි මානය,  සමානයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය,  සමානයාට සමාන වෙමියි මානය,  සමානයාට හීන වෙමියි මානය,  හීනයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය,  හීනයාට සමාන වෙමියි මානය,  හීනයාට හීන වෙමියි මානය,  අතිමානය,  මානාතිමානය,  ඔමානය,  අධි මානය,  අස්මි මානය,  මිච්ඡා මානය,  ඥාති විතර්‍කය,  ජනපද විතර්‍කය,  අමර විතර්‍කය,  පරානුද්දයතාපටිසංයුත්ත විතර්කය,  ලාභ සත්කාර,  කීර්ති,  යුක්ත විතර්කය,  අනවඤ්ඤාත පටිසංයුක්ත විතර්කතය යනුයි.
———-

දුකය.

2.  ක්‍රොධයද,  උපනාහයද,  මක්ඛයද,  පලාසයද,  ඉස්සාවද,  මච්ඡරියද,  මායාවද,  සාඨෙය්‍ය (කෛරාටිකකම) ද,  අවිද්‍යාවද,  භව තෘෂ්ණාවද,  භව දෘෂ්ටියද,  විභව දෘෂ්ටියද,  ශාස්වත දෘෂ්ටියද,  උච්ඡෙද දෘෂ්ටියද,  අන්තවූ දෘෂ්ටියද,  අනන්තවූ දෘෂ්ටියද,  පූර්‍වාන්තයක් ඇත්තේය යන දෘෂ්ටියද,  අපරාන්තයක් ඇත්තේය යන දෘෂ්ටියද,  අහිරිකයද,  අනොත්තප්පයද, දොවචස්සතාවද,  පාපමිත්තතාවද,  අනවජ්ජයද,  අමද්දවයද,  අක්ඛන්තියද,  අසොරච්චයද,  අසාඛල්ලයද,  අප්පටිසන්ථාරයද,  ඉන්ද්‍රියයන්හි නොවසන ලද දොර ඇති බවද,  භෝජනයෙහි පමණ දැනීමද,  සිහි මුළා බවද,  අසම්පජඤ්ඤයද,  සීල විපත්තියද,  දිට්ඨි විපත්තියද,  අජ්ඣත්ත සංයොජනයද,  බහිද්ධා සංයෝජනයද යනුයි.
———-

තිකය.

3. අකුසල මුල් තුනක් වෙති.   අකුසල විතර්ක තුනක් වෙති.   අකුසල සංඥා තුනක් වෙති.   අකුසල ධාතූහු තුනක් වෙති.   දුශ්චරිත තුනක් වෙති.   ආශ්‍රව තුනක් වෙති.   සංයෝජන තුනක් වෙති.   තෘෂ්ණා තුනක් වෙති.   නැවතද තෘෂණා තුනක් වෙති.   සෙවීම් තුනක් වෙති.   විධා (මානයෝ) තුනක් වෙති.   භය තුනක් වෙති.   තම (අවිද්‍යා) තුනක් වෙති.   තීත්‍ර්‍ථායතන තුනක් වෙති.   කිඤ්චන තුනක් වෙති.   අඞ්ගන තුනක් වෙති.   මල තුනක් වෙති.   විසම තුනක් වෙති.   අනිකුදු විසම තුනක් වෙති.   ගිනි තුනක් වෙති.   කසාව තුනක් වෙති.   අනිකුදු කසාව තුනක් වෙති.   අස්සාදදිට්ඨිය,  අත්තානුදිට්ඨිය,  මිච්ඡාදිට්ඨිය, අරතිය,   විහේසය,   අධම්මචරියාව,   දොවචස්සතාව,   පාපමිත්තතාව,   නානත්තසඤ්ඤාව,   උද්ධච්චය,   කොසජ්ජය,    පමාදය,   අසන්තුට්ඨිතාව,   අසම්පජඤ්ඤතාව,   මහිච්ඡතාව,   අහිරිකය,   අනොත්තප්පය,   පමාදය,  අනාදරිය,  දොවචස්සතාව,  පාපමිත්තතාව,  අස්සද්ධිය,  අවදඤ්ඤතාව,  කොසජ්ජය,  උද්ධච්චය,  අසංවරය,  දුශ්ශීල බව,  ආය්‍ර්‍යයන් නොදකිනු කැමති බව,   සද්ධර්‍මය අසනු නොකැමැත්ත,  උපාරම්භචිත්තතාව,  මුළා සිහිය,  අසම්පජඤ්ඤය,  චිත්තවික්‍ෂෙපය,  අයොනිසොමනසිකාරය,  වැරදි මාර්‍ග සේවනය,  චිත්තයාගේ හැකුළුන බව යනුයි.
———

චතුක්කය.

4. ආශ්‍රවයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   ග්‍රන්ථයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   ඕඝයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   යෝගයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   උපාදානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   තණ්හුපාදයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අගතිගමනයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   විපරියෙසයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනරියවොහාරයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු අනරිය වොහාරයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   දුශ්චරිතයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු දුශ්චරිතයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   භය සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු භය සතර දෙනෙක් වෙති.   දෘෂ්ටීහු සතර දෙනෙක් වෙති.
———-

පඤ්චකය.

5. ඔරම්භාගිය සංයෝජනයෝ පසක් වෙති.   උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයෝ පසක් වෙති.   මච්ඡරිය පසක් වෙති.   සඞ්ගයෝ පසක් වෙති.   සල්ලයෝ පසක් වෙති. චෙතොඛීලයෝ පසක් වෙති.   චිත්තය පිළිබඳ විනිබන්‍ධයෝ පසක් වෙති.   නීවරණයෝ පසක් වෙති.   ආනන්තරිය කර්‍මයෝ පසක් වෙති.   වෙරයෝ පසක් වෙති.   ව්‍යසනයෝ පසක් වෙති.   අක්ඛන්තිය ආදීනවයෝ පසක් වෙති.   දිට්ඨධම්ම නිබ්බාණ වාදයෝ පසක් වෙති.
———-

ඡක්කය.

6. විවාද මූලයෝ සයක් වෙති.   ඡන්‍දරාගයෝ සයක් වෙති.   විරොධ වස්තූහු සයක් වෙති.   තෘෂ්ණා කායයෝ සයක් වෙති.   අගාචරයෝ සයක් වෙති.      පරිහානිය ධර්‍මයෝ සයක් වෙති.   අනිකුදු පරිහානිය ධර්‍මයෝ සයක් වෙති.   සොමනස්ස උපවිචාරයෝ සයක් වෙති.   දොමනස්ස උපවිචාරයෝ සයක් වෙති.   උපෙක්‍ෂා උපවිචාරයෝ සයක් වෙති.   ගෙහසිත සොමනස්සයෝ සයක් වෙති.   ගෙහසිත දොමනස්සයෝ සයක් වෙති.   ගෙහසිත උපෙක්‍ෂා සයක් වෙති.   දෘෂ්ටීහු සයක් වෙති.
———-

සත්තකය.

7. අනුසයයෝ සතක් වෙති.   සඤ්ෙඤාජනයෝ සතක් වෙති.   පරිවුට්ඨානයෝ සතක් වෙති.   අසද්ධම්මයෝ සතක් වෙති.   දුශ්චරිතයෝ සතක් වෙති.   මානයෝ සතක් වෙති.   දෘෂ්ටීහු සතක් වෙති.
———-

අට්ඨකය.

8. ක්ලේශ වස්තූහු අටක් වෙති.  කුසීත වස්තූහු අටක් වෙති.   චිත්තයාගේ ප්‍රතිඝාතය (හැප්පීම) ඇතිවන ලෝක ධර්‍ම අටක් වෙති.   අනරිය වොහාරයෝ අටක් වෙති.   මිච්ඡත්තයෝ අටක් වෙති.   පුරිසදොසයෝ අටක් වෙති.   අසඤ්ඤීවාදයෝ අටක් වෙති.   නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදයෝ අටක් වෙති.
———-

නවකය.

9. ආඝාත වස්තූහු නවයක් වෙති.   පුරිස මලයෝ නවයක් වෙති.   විධමානයෝ නවයක් වෙති.   තෘෂ්ණා මූලික ධර්‍මයෝ නවයක් වෙති.   ඉඤ්ජිතයෝ නවයක් වෙති.   මඤ්ඤීතයෝ නවයක් වෙති.   පන්දිතයෝ නවයක් වෙති.   පපක්ඛිතයෝ නවයක් වෙති.   සඞ්ඛතයෝ නව දෙනෙක් වෙති.
———-

දශකය.

10. ක්ලේශ වස්තූහු දශයක් වෙති.   ආඝාත වස්තූහු දශයක් වෙති.   අකුසල කර්‍ම පථයෝ දශයක් වෙති.   සඤ්ෙඤා්ජනයෝ දශයක් වෙති.   මිච්ඡත්තයෝ දශ වස්තුක මිථ්‍යාදෘෂ්ටීහු වෙති.   දශ වස්තුක අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටීහු වෙති.

11.  තෘෂ්ණා විචරිතයෝ දහඅටක් වෙති.   ආධ්‍යාත්මික කරුණු නිමිතිකොට – දහ අටකි.   බාහිර කරුණු පිළිබඳ – දහඅටකි.   එය එකතුකොට ගණන්ගෙන තිස්සයක් තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති.   මෙසේ අතීත කාලය පිළිබඳ තෘෂ්ණා විචරිතයෝ තිස් හයකි.   අනාගත කාලය පිළිබඳ තිස්හයකි.   වර්තමානය පිලිබඳ තිස් සයකි.   ඒ සියල්ල එකතුකොට ගණන්ගෙන තෘෂ්ණා විචරිතයෝ එකසිය අටක් වෙති.   යම් දෙසැට දෘෂ්ටියක් ඇද්ද,  එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී දේශනා කරණ ලද්දේය.

(මාතිකා නිමි.)
———-

එකකය.

12.  එහි ජාති මදය කවරේද?   ජාතිය (ඉපදීම) නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,  එයයි.

13.  ගොත්‍ර මදය කවරේද?   ගොත්‍රය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,   ආරොග්‍යය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  තරුණකම නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ජීවිතය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ලාභය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  සත්කාර නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ගරුකාරයන් නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ඉදිරියෙහි තබා ගෞරව කිරීම නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  පිරිවර නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  භොග නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ගුණය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  යම් යම් දේ දැන උගත් බව නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ප්‍රතිභානය හෙවත් වැටහීම නිසා නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  චිර රාත්‍රීන් දන්නා නිසා නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  පිණ්ඩපාතික බව නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  අවමන් නොලැබූ නිසා නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ඉරියාපථය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ඎද්ධිය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  කීර්තිය නිසා නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  සීලය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  ධ්‍යානය නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  උස නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  උසට සුදුසු සේ මහත නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  හැඩහුරුකම නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  සම්පූර්‍ණ බව නිසා මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,   ඇද්ද,  එයයි.

14. එහි ප්‍රමාදය කවරේද?   කාය දුශ්චරිතයෙහි හෝ වචී දුශ්චරිතයෙහි හෝ  මනො දුශ්චරිතයෙහි හෝ  පඤ්චකාම ගුණයන්හි හෝ චිත්තයාගේ හැර දැමීමක්,  නැවත නැවත අතහැරීමක්,  කුසල ධර්‍මයන්ගේ භවනාවෙහි හෝ නොසකස් ක්‍රියාවක්,  නොනිමි ක්‍රියාවක්,  හැකුළුන බවක්,  කුසල ක්‍රියාවෙහි වීය්‍ර්‍යය බහා තැබිමක්,  සේවනය නොකිරීමක්,  නොවැඩීමක් බොහෝ වශයෙන් නොකිරීමක්,  කුසල කරණයෙහි ප්‍රතිෂ්ඨා නැති බවක්,  නොයෙදීමක් ඇද්ද,  එය ප්‍රමාදයයි.   එබඳුවූ යම් ප්‍රමාදයක්,  පමජ්ජනාවක්,  පමජ්ජිත බවක් ඇද්ද,  එයයි.

15. එහි ථම්භය (තදගතිය) කවරේද?   යම් තද ගතියක්,  තද ආකාරයක්,  තදගතිය ඇති බවක්,  කර්‍කශබවක්,  ඵරුෂ බවක්,  ඎජු සිතක්,  මෘදු නොවූ සිතක් ඇද්ද,  එයයි.

16. එහි සාරම්භය (කළ දේට වඩා කිරීම) කවරේද?   එහි සාරම්භයක්,  පටිසාරම්භයක්,  සාරම්භනාවක්,  පටිසාරම්භනාවක්,  පටිසාරම්භිත බවක් ඇද්ද,  එයයි.

17. එහි තෘප්ති රහිත බව කවරේද?   (භික්‍ෂුවක්) කෙසේ හෝ ලත් චීවර,  පිණ්ඩපාත,  සේනාසන,  ගිලන්පස,  බෙහෙත් පිරිකරින්ද,  (ගිහියෙක්) පංචකාම ගුණයන්ගෙන් හෝ සතුටු නොවූවහුගේ  වැඩි වැඩිය කැමැත්තහුගේ කැමැත්තක්,  කැමති බවක්,  අතිශයින් කැමැත්තක්,  රාගයක්,  සරාගයක්,  අනුනයක්,  අනුරොධයක්,  නන්දියක්,  නන්දිරාගයක්,  චිත්තයාගේ ඇල්මක් ඇද්ද,  එයයි.

17. එහි මහිච්ඡතාව කවරේද?   (භික්‍ෂුවක්) කෙසේ හෝ ලත් චීවර,  පිණ්ඩපාත,  සේනාසන,  ගිලන්පස,  බෙහෙත් පිරිකරින්ද,  (ගිහියෙක්) පංචකාම ගුණයන්ගෙන් හෝ සතුටු නොවූවහුගේ  වැඩි වැඩිය කැමැත්තහුගේ කැමැත්තක්,  කැමති බවක්,  අතිශයින් කැමැත්තක්,  රාගයක්,  සරාගයක්, චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,  එයයි.

19. එහි පාපිච්ඡතාව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අශ්‍රද්ධාවත් වූයේම මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකුසේ ජනයා දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   දුශ්ශීලවූයේම ජනතෙම මා ශීලවන්යකුසේ දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   බොහෝ දැන උගත්කම් නැත්තේම ජනයා මා බහුශ්‍රුතයකුසේ දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   එකට ගැටී සිටින්නෙක් වූයේම මා විවේකයෙන් වාසය කරන්නකුසේ ජනයා දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   මුලා සිහි ඇත්තෙක් වූයේම මා එළඹ සිටි සිහි ඇත්තකුසේ ජනයා දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   එකඟවූ සිහි ඇත්තෙක් නොවූයේම ජනයා මා එකඟවූ සිහි ඇත්තකුසේ දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   මෝඩයෙක් වූයේම ජනයා මා නුවණැත්තකුසේ දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   කෙලෙස් දුරු නොකළ කෙනෙක් වූයේම ජනයා මා කෙලෙස් දුරුකළ කෙනෙකුසේ දැනගනීවායි කැමති වෙයි.   මෙබඳුවූ යම් ඉච්ඡාවක්,  ඉච්ඡාගතයක්,  පාපිච්ඡතාවක්,  රාගයක්,  ඇල්මක්,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,

20. එහි කෙලෙස් අඟ කවරේද?   එහි කෙලෙස් සහිත බවක්,  අඟෙන් සෑරුවාක් මෙන් දැඩිකොට කෙලෙස් ගැන්මක්,  ඒ පිළිබඳ චතුර භාවයක් ඇද්ද,

21.  එහි තිත්තිණය (මේ මම සන්තකය,  ඔබ සන්තකයයි කෙලෙස් වශයෙන් ගැනීම) කවරේද?   යම් තින්තිණයක්,  තින්තිණයනයක්,  තින්තිණයිත බවක්,  ලොල් බවක්,  ලොලුප්පායනයක්,  ලොලුප්පායිත බවක්,  නීච වෘත්තියක්,  ප්‍රණීත ප්‍රණීත දේ ප්‍රර්ථනා කිරීමක්, ඇද්ද,

22. එහි චපල බව කවරේද?   සිවුරු සැරසීම,  පාත්‍රය සැරසීම,  සේනාසනය සැරසීම,  මේ කුණුකය පිළිබඳව හෝ බාහිර පිරිකර පිළිබඳව හෝ මණ්ඩනයක්,  විභූසනයක්,  ක්ලෙනයක්,  පරික්ලෙනයක්,  ගෙධිගතාවක්,  ගෙධිකබවක්,  චපලතාවයක්,  චපලබවක්,  ඇද්ද,

23. අසභාගවුත්ති බව හෙවත් (නොගැලපෙන පැවතුම් ඇති බව) කවරේද?   මව කෙරෙහි හෝ,  පියා කෙරෙහි හෝ,  වැඩිමහළු සහෝදරයා කෙරෙහි හෝ,  ආචාය්‍ර්‍යවරයන් කෙරෙහි හෝ,  උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි හෝ,  බුදුන් කෙරෙහි හෝ,  ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි හෝ,  අනික් අනික් හෝ,  ගරුකටයුත්තන් කෙරෙහි සුදුසු නොවූ ගැනීමක්,  විරුද්ධ පැවැත්මක්,  අනාදරයක්,  අනාදර බවක්,  අගෞරවයක්,  අකීකරුකමක්,  ඇද්ද,

24. එහි අරතිය කවරේද?   දුරෙහිවූ සේනාසනයන්හි හෝ අනික් අනික් හෝ අධිකුසල ධර්‍මයන්හි නොඇල්මක්,  නොඇලීම් බවක්,  අනභිරතියක්,  අනභිරමණයක්,  කළකිරීමක්,  ත්‍රස්තවීම් වශයෙන් කළකිරීමක් ඇද්ද,

25. එහි තන්දිය (අලසබව) කවරේද?   යම් අලසබවක්,  අලසවීමක්,  අලසවීම් බවක්,  ආලස්ස්‍යයක්,  ආලස්සායනයක්,  ආලස්සායිත බවක් ඇද්ද,

26. එහි විජම්භිකාව කවරේද?   යම් කායයාගේ ඈනුම් හැරීමක්,  අතපය දිග හැරීමක්,  ආනමනයක්,  විනමනයක්,  පනමනයක්,  ලෙඩෙකුසේ ඇඟවීමක් ඇද්ද,

27. එහි භත්තසම්මදය (බත්මතය) කවරේද?   වැළඳුවහුගේ භත්තමුච්ඡාව,  බතින් ඇතිවන ක්ලාන්තය,  බතින් ඇතිවන විඩාව,  බතින් ඇතිවන අප්‍රාණිකත්වය යනුයි.

28. එහි චිත්තයාගේ ලීනත්වය (සැඟවුන ගතිය) කවරේද?   චිත්තයාගේ යම් නොසුදුසු බවක්,  වැඩට අයොග්‍ය බවක්,  ඔලීනයක්,  සල්ලීනයක්,  ලීනයක්,  ලීයනාවක්,  ලීයිත බවක්,  ථීනයක්,  ථීයනාවක්,  ථීයිත බවක්,  ඇද්ද,

29. එහි කුහනාව කවරේද?   ලාභ සත්කාර ස්තූති ආදියෙන් ඇළුනහුගේ,  නැති ගුණ අඟවනු කැමැත්තහුගේ,  කැමැති දෙය ලැබීමට අපහසුවූවහුගේ,  සිව්පසය වැළැක්වීම් වශයෙන් හෝ,  චාටු බස් කීමෙන් හෝ,  ඉරයව් තැබීම් නොතැබීම් වශයෙන් හෝ,  බැම හැකිලීම් බවක්,  කුහනයක්,  කුහායනයක්,  කුහිත බවක් ඇද්ද,  එයයි.

30. එහි ලපනාව කවරේද?   ලාභ සත්කාර ස්තූති ආදියෙන් ඇළුනහුගේ,  නැති ගුණ ඇතැයි අඟවන්නහුගේ,  කැමති දෙය ලැබීමට අපහසුවූවහුගේ,  යම් අනුන්ට යහපත්ව කථා කිරීමක්,  උසස්කොට කථා කිරීමක්,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් උස්සව කථා කිරීමක්,  පෙර දානාදිය දුන් බව අඟවා දැන් නොදෙන්නේ මන්දැයි යනාදී වශයෙන් කථාකරණ උන්නහනයක්,  සමුන්නහනයක්,  උක්කාචනයක්,  සමුක්කාවචනයක්,  සත්‍යයෙන් ධර්‍මයෙන් තොර ප්‍රිය කථාවක්,  චාටු කථාවක්,  සැබෑ බොරු මිශ්‍ර මුග්ගසුප්‍යනාවක්,  කුල දරුවන් සුරතල් කිරීමාදියෙන් කරණ පාරිභට්ටනාවක් ඇද්ද,

31. එහි නෙමිත්තිකතාව කවරේද?   ලාභ සත්කාර ස්තූති ආදියෙන් ඇළුනහුගේ,  නැති ගුණ ඇතැයි අඟවන්නහුගේ,    කැමති දෙය ලැබීමට අපහසුවූවහුගේ,  තමාට ප්‍රත්‍යය දිය යුතු බව අඟවමින් අනුන් කරණ කථාවක් කයින් ඇඟවීමක්,  ඔභාසයක්,  ඔභාස කර්‍මයක්,  අන්‍යයාට දැනීමට කෙලින් කථා නොකොට කිට්ටු වචනවලින් කථාවක් ඇද්ද,  වචන පෙරලමින් කථාවක් ඇද්ද,

32. එහි නිප්පෙසිකතාව කවරේද?   ලාභ සත්කාර ස්තූති ආදියෙන් ඇළුනහුගේ,  නැති ගුණ ඇතැයි අඟවන්නහුගේ,    කැමති දෙය ලැබීමට අපහසුවූවහුගේ, අනුන් පිළිබඳ යම් නරක වචන කීමක්,  පරිභවයක්,  ගැරහීමක්,  උසස්කොට කථාකිරීමක්,  බලවත්සේ උසස්කොට කථාකිරීමක්,  කවටකමක්,  පාපනයක්,  සම්පාපනයක්,  ගෙන්ගෙට ගොස් අගුණ කීමක්,  ඉදිරියේ හොඳ කථාකොට පිටු පෑ කළ අගුණ කීමක් ඇද්ද,

33. ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම කවරේද?   ලාභ සත්කාර ස්තූති ආදියෙන් ඇළුනහුගේ,  නැති ගුණ ඇතැයි අඟවන්නහුගේ,   මෙතනින් ලද ආමිසය අසවල් තැනට ගෙනයයි.   අසවල් තැන ලත් ආමිසය මෙහි ගෙන එයි.   මෙබඳුවූ යම් ආමිසයෙන් ආමිසය සෙවීමක්,  ගවෙට්ඨියක්,  පරියෙට්ඨියක්,  එසනයක්,  ගවෙසනයක්,  පරියෙසනයක් ඇද්ද,

34. එහි ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ මානය උපදවයි.   මෙබඳුවූ යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

35. එහි සමාන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

36. එහි හීන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ ඔමානය (හීනබව) උපදවයි.   යම් මෙබඳු ඔමානයක්, ඔමඤ්ඤණාවක්,  ඔමඤ්ඤිත බවක්,  හීලනයක්,  ඔහීලනයක්,  තමාට අවමානයක්,  තමාට අවඥාවක්,  ආත්ම පරිභාවයක් ඇද්ද,

37. එහි ශ්‍රෙෂ්ඨයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ ශ්‍රෙෂ්ඨවේද,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  අධ්‍යනයෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

38. එහි ශ්‍රෙෂ්ඨයාට සමාන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ අනුන් හා සමානයයි තමා පිළිගනීද තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

39. එහි ශ්‍රෙෂ්ඨයාට හීන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ ශ්‍රෙෂ්ඨවේද,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  අධ්‍යනයෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ අන්‍යයන්ට වඩා තමා හීනයයි පිළිගනීද,  හෙතෙම එය නිසා ඔමානය (හීනබව) උපදවයි. යම් මෙබඳු ඔමානයක්, ඔමඤ්ඤණාවක්,  ඔමඤ්ඤිත බවක්,  හීලනයක්,  ඔහීලනයක්,  තමාට අවමානයක්,  තමාට අවඥාවක්,  ආත්ම පරිභාවයක් ඇද්ද,

40. එහි සමානයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ සමානවේද, -පෙ- අනුන්ට වඩා ශ්‍රෙෂ්ඨයයි තමා පිළිගනීද,  තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

41. එහි සමානයාට සමාන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ සමානවේද, -පෙ- අනුන් හා තමා සමානයයි පිළිගනීද,  තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

42. එහි සමානයාට හීන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ සමානවේද, -පෙ- අනුන්ට වඩා තමා හීනයයි පිළිගනීද,  හෙතෙම එය නිසා ඔමානය (හීනබව) උපදවයි. යම් මෙබඳු ඔමානයක්, ඔමඤ්ඤණාවක්,  ඔමඤ්ඤිත බවක්,  හීලනයක්,  ඔහීලනයක්,  තමාට අවමානයක්,  තමාට අවඥාවක්,  ආත්ම පරිභාවයක් ඇද්ද,

43. එහි හීනයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ ශ්‍රෙෂ්ඨවේද,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  අධ්‍යනයෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ අනුන්ට වඩා තමා ශ්‍රෙෂ්ඨයයි පිළිගනීද,  තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

44. එහි හීනයාට සමාන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ හීනවූයේ වෙයි. -පෙ- තමා අනුන් හා සමාන වෙමියි පිළිගනීද,  තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

45. මෙහි හීනයාට සමාන වෙමියි මානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ හීනවූයේ වෙයි. -පෙ- අනුන්ට වඩා හීනයයි පිළිගනීද,  හෙතෙම එය නිසා ඔමානය (හීනබව) උපදවයි.   යම් මෙබඳු ඔමානයක්, ඔමඤ්ඤණාවක්,  ඔමඤ්ඤිත බවක්,  හීලනයක්,  ඔහීලනයක්,  තමාට අවමානයක්,  තමාට අවඥාවක්,  ආත්ම පරිභාවයක් ඇද්ද,

46. එහි මානය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

47. එහි අතිමානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ තමා අනුන්ට වඩා උසස්යයි සිතයි.   තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

48. එහි මානාතිමානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ පූර්‍ව කාලය තමා අනුන් හා සමාන බැව්හි තබයි.  අපර කාලය තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ බැව්හි තබයි.   තමා ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි පිළිගනීද,  හෙතෙම ඒ නිසා මානය උපදවයි.   යම් එබඳුවූ මානයක්, මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

49. එහි ඔමානය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ පහත් බව සිතයි.   යම් මෙබඳු ඔමානයක්, ඔමඤ්ඤණාවක්,  ඔමඤ්ඤිත බවක්,  හීලනයක්,  ඔහීලනයක්,  තමාට අවමානයක්,  තමාට අවඥාවක්,  ආත්ම පරිභාවයක් ඇද්ද,

50. එහි අධිමානය කවරේද? නොපැමිණි දෙයෙහි පැමිණියේ යයි හැඟීම්,  (සතර මාර්‍ගයෙන්) නොකළ දෙයෙහි කළේයයි හැඟීම,   ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙයෙහි ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේයයි හැඟීම,  අවබෝධ නොකළ දෙයෙහි අවබෝධ කළේයයි හැඟීම, මෙබඳුවූ යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

51. එහි අස්මි මානය කවරේද? මම රූපයක් වෙමියි උපන් මානය,  ඡන්දය,  අනුසය,  වේදනාව ඇත්තෙක් වෙමියි මානය,  ඡන්දය,  අනුසය,  සඤ්ඤාව  -පෙ- සංඛාරය -පෙ- විඤ්ඤාණය ඇත්තෙක් වෙමියි, මානය,  ඡන්දය,  අනුසය යන මෙබඳු යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

52. එහි මිච්ඡා මානය කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ලාමකවූ කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  ලාමකවූ විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ශීලයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ව්‍රතයෙන් හෝ,  ලාමකවූ ශීල ව්‍රතයෙන් හෝ,  ලාමකවූ දෘෂ්ටියෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ මානය උපදවයි. යම් චිත්තයාගේ මදයක්,  මජ්ජනාවක්,  මජ්ජිත බවක්,  මානයක්,  මඤ්ඤනාවක්,  මඤ්ඤීත බවක්,  උන්නතියක්,  උන්නාමයක්,  ධජයක්,  දැඩිව ගැනීමක්,  කොඩියක් සේ උස්ව සිතීමක්,  ඇද්ද,

53. එහි ඥාති විතර්‍කය කවරේද?   ඥාතීන් නිසා ලෞකික දෙය හා සම්බන්‍ධවූ තර්කය,  විතර්කය,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,

එහි ජනපද විතර්‍කය කවරේද?   ජනපදය නිසා ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ තර්කයක්,  විතර්කයක්,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,

එහි අමර විතර්‍කය කවරේද?   දුෂ්කර ක්‍රියා හා යුක්තවුවහුගේ ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ තර්කයක්,  විතර්කයක්,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,

54. අනුන්ට කරුණාව පිළිබඳ විතර්‍කය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් මහණෙක් ගිහීන් හා එකතුවූයේ,  සමග සතුටුවන්නේ,  සමග ශොකවන්නේ,  ඔවුන් සුඛිතවූ කල්හි සුඛිතවන්නේ,  දුක්ඛිතවූ කල්හි දුක්ඛිත වන්නේ,  ඔවුන්ට වැඩක් ඇතිවූ කල්හි තමා හෝ එහි යෙදීමට පැමිණෙයි.   එහි යම් ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ තර්කයක්,  විතර්කයක්,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,  එයයි.

55. එහි ලාභ, සත්කාර, කීර්ති හා ප්‍රතිසංයුක්තවූ විතර්‍කය කවරේද?   ලාභ, සත්කාර, කීර්ති නිසා ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ තර්කයක්,  විතර්කයක්,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,

56. අවමන් නොකිරීම පිළිබඳ විතර්‍කය කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතියෙන් හෝ,  ගෝත්‍රයෙන් හෝ,  කුල පුත්‍රත්වයෙන් හෝ,  පැහැ සටහනින් හෝ,  ධනයෙන් හෝ,  ඉගෙනීමෙන් හෝ,  කර්‍මායතනයෙන් හෝ,  ශිල්පායතනයෙන් හෝ,  විද්‍යාස්ථානයෙන් හෝ,  ශ්‍රුතයෙන් හෝ,  ප්‍රතිභානයෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ මට අන්‍යයෝ අවමන් නොකළාහයි එහි යම් ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ තර්කයක්,  විතර්කයක්,  මිත්‍ථ්‍යා සංකල්පයක් ඇද්ද,
(එකකය නිමි.)
———-

දුකය.

57. එහි ක්‍රෝධය කවරේද?   යම් ක්‍රෝධයක්,  කිපීමක්,  කිපීම් බවක්,  ෙවෂයක්,  ෙවෂ කිරීමක්,  ෙවෂ කිරීම් බවක්,  ව්‍යාපත්තියක්,  ව්‍යාපජ්ජනාවක්,  විරෝධයක්,  පටිවිරෝධයක්,  චණ්ඩික්කයක්,  අස්සුරෝපයක්,  චිත්තයාගේ නොසතුටු ගතියක් ඇද්ද,

58. එහි උපනාහය (බද්ධ වෛරය) කවරේද?   මුලින් ක්‍රෝධයි.   පසුව බද්ධ වෛරයයි.   යම් මෙබඳු බද්ධ වෛරයක්,  බද්ධ වෛර කිරීමක්,  බද්ධ වෛර කිරීම් බවක්,  අනතුරුව තැබීමක්,  ප්‍රකෘතියෙන් තැබීමක්,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් නැවත නැවත වෛරය තැබිමක්,  අනුසංසන්‍දනයක්,  අනුප්පබන්‍ධනයක්,  ක්‍රොධයාගේ ස්වරකිරීමක් ඇද්ද,

59. එහි ගුණමකුබව කවරේද?   යම් ගුණමකු බවක්,  මක්ඛීයනයක්,  මක්ඛයිත බවක්,  කෙළගැසිමක්, (ඔබ එපායයි) තමන්ට යහපත කළ කෙනෙකු අත්හැරීම් වශයෙන් කාරා කෙළ ගැසීමක් ඇද්ද,

60. එහි පලාසය කවරේද?   අනුන්ගේ ගුණය පෙන්වා තමනුත් එය හා සමයයි පෙන්වීමක්,  එයින්ම තමන්ගේ ජය ප්‍රකාශයක්,  විවාදයක්,  තරඟකිරිමක්,  තමන් ගත් මග අත්නොහැරීමක් ඇද්ද,

61. එහි ඊෂ්‍ර්‍යාව කවරේද?   යම් අනුන්ගේ ලාභ,  සත්කාර,  ගරුකාර,  වන්‍දන පූජාවන්හි ඊෂ්‍ර්‍යාවක්,  ඊෂ්‍ර්‍යා කිරීමක්,  ඊෂ්‍ර්‍යා කිරීම් බවක්,  උසුයාවක්,  උසූයනයක් ඇද්ද,

62. එහි මච්ඡරිය කවරේද?   මසුරුකම් පසෙකි.   ආවාස මච්ඡරිය,  කුල මච්ඡරිය,  ලාභ මච්ඡරිය,  වණ්ණ මච්ඡරිය,  ධම්ම මච්ඡරිය යනුයි.   මෙබඳුවූ යම් මසුරු බවක්,  මච්ඡරායනයක්,  මසුරුවීම් බවක්,  වෙවිච්ඡාවක්,  කදරියයක්,  කටුකඤ්චුකතාවක්,  එහි සිත දැඩිව ගැන්මක් ඇද්ද,

63. එහි මායාව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කයින් දුසිරිත් කොට,  එය වැසීම හේතුවෙන් පවිටු කල්පනා ඇතිකරයි.   මා නොදනීවායි කැමති වෙයි.   මා නොදනීවායි කැමති වෙයි.   කල්පනා කරයි.   මා නොදනීවායි වචන කියයි.   මා නොදනීවායි උත්සාහ කරයි.   එබඳුවූ යම් මායාවක්,  මායාවීබවක්,  පව නැවත වැසීමක්,  වඤ්චනාවක්,  නිකතියක්,  වික්කරණයක්,  පරිහරණයක්,  ගුහණයක්,  පරිගුහනයක්,  ඡන්‍දනයක්,  පවිච්ඡාදනයක්,  පාපකිරියාවක් ඇද්ද,

64. එහි සාඨෙය්‍යය කෛරාටික බව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කෛරාටික වූයේ වෙයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් කෛරාටික වූයේ වෙයි.   එහි යම් සඨයක්,  පරිසඨයක්,  රළු ගතියක්,  කක්කරියක්,  පරික්ඛත්තතාවක් ඇද්ද,

65. එහි අවිද්‍යාව කවරේද?   යම් නොදැනීමක්,  නොදැකීමක්,  -පෙ- අවිද්‍යාවක්,  අගුලක්,  මොහයක්,  අකුසල මූලයක් ඇද්ද,  එයයි.

66. එහි භව තෘෂ්ණාව කවරේද?   භවයන්හි යම් භවඡන්‍දයක්,  භව රාගයක්,  භව නන්දියක්,  භව තෘෂ්ණාවක්,  භව ස්නෙහයක්,  භව පරිලාභයක්,  භව මූර්ඡාවක්,  භවජ්ඣොසානයක් ඇද්ද,

67. එහි භව දෘෂ්ටිය කවරේද?   ආත්මයද,  ලොකයද වන්නේයයි යම් මෙබඳුවූ දෘෂ්ඨියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්, -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,

68. එහි ශාස්වත දෘෂ්ඨිය කවරේද?   ආත්මයද, ලෝකයද ශාස්වතයයි යම් එබඳු දෘෂ්ඨියක් -පෙ- ඇද්ද,

69. එහි උච්ඡෙද දෘෂ්ඨිය කවරේද?   ආත්මයද, ලෝකයද විනාශවන්නේයයි යම් මෙබඳුවූ -පෙ- ඇද්ද,

70. එහි අන්තයක් ඇත්තේයයි දෘෂ්ඨිය කවරේද?   ලෝකය හා ආත්මයද අන්තත්වයයි යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක් -පෙ-

71. එහි අන්තයක් නැතැයි දෘෂ්ඨිය කවරේද?   ලෝකය හා ආත්මයද අනන්තයයි යම් මෙබඳුවූ දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක් -පෙ-

72. එහි පුබ්බන්තානු දිට්ඨිය කවරේද?   පූර්‍වාන්තය නිසා යම් දෘෂ්ටියක්  -පෙ-

73. එහි අපරන්තානු දිට්ඨිය කවරේද?   අපරාන්තය නිසා යම් දෘෂ්ටියක්  -පෙ-

74. එහි අහිරිකය කවරේද?   යමක් ගැන ලජ්ජා නොවේද,  ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ රැස්කිරීමෙන් ලජ්ජා කටයුතු දෙයින් ලජ්ජා නොවේද,

75. එහි අනොත්තප්පය කවරේද?   යම් පාපයකට බිය නොවේද,  ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ රැස්කිරීමෙන් බිය වියයුතු  දෙයින් බිය නොවේද,

76. එහි දොවචස්සතාව කවරේද?   එකට ආශ්‍රය කරන්නන් අවවාද වශයෙන් යමක් කියන කල්හි එය නොපිළිගැනීම් වශයෙන් අකීකරු බව,  අකීකරුවිම,  අකීකරුවීම් බව,  වැරදිසේ ගැනීම,  විරුද්ධ පැවැත්ම,  අනාදරිය,  අනාදරතාව,  අකීකරු බවක් ඇද්ද,

77. එහි පාපමිත්තතාව කවරේද?   යම් ඒ අශ්‍රද්ධාවත්වූ,  දුශ්ශීලවූ,  අල්පශ්‍රුතවූ,  මසුරුකම් ඇති,  දුෂ්ප්‍රාඥවූ යම් ඒ පුද්ගලයෝ ඇද්ද,  යම් ඔවුන්ගේ සේවනයක්,  නිසේවනයක්,  සංසේවනයක්,  භජනයක්,  සංභජනයක්,  භත්තියක්,  සම්භත්තියක්,  සම්පවඞ්කතාවක් ඇද්ද,

78. එහි ඎජු නැති බව කවරේද?   යම් ඎජු නැතිකමක්,  ඎජු නැතිවීම් බවක්,  ජිම්හතාවක්,  වඞ්කතාවක්,  කුටීලතාවක් ඇද්ද,

79. එහි මෘදු නැති බව කවරේද?  යම් මෘදු නැතිවීමක්,  මෘදු නැතිවීම් බවක්,  කර්‍කශ ගතියක්,  ඵරුෂ ගතියක්,  කර්‍කශවීම් බවක්,  තද බවක්,  ඎජු සිත් ඇති බවක්,  මෘදු නොවූ බවක් ඇද්ද,  එයයි.

80. එහි අක්ඛන්තිය (නොඉවසීම) කවරේද?   යම් නොඉවසීමක්,  අක්ඛමනතාවක්,  අනධිවාසනතාවක්,  චණ්ඩික්කයක්,  අස්සුරොපයක්,  චිත්තයාගේ අනත්තමනතාවක් ඇද්ද,

81. එහි අසොරච්චය කවරේද?   කායිකවූ (යහපත් දේ) ඉක්මවීමක්,  වාචසිකවූ (යහපත් දේ) ඉක්මවීමක්,  කායික,  වාචසික ඉක්මවීමක් ඇද්ද,

82. එහි අසාඛල්‍යය කවරේද?   යම් ඒ වචනයක් රළු වූයේද,  කර්කශවූයේද,  පරකටුකවූයේද,  පරාභිසජ්ජනී වූයේද,  කොධසාමන්තවූයේද,  අසමාධි සංවත්තනික වූයේද,  එබඳු වචනයක් භාසිතයක් වේද,  එබඳුවූ යම් මෘදු නොවූ වචනයක්,  මෘදු නැති බවක්,  ඵරුෂ වචන ඇති බවක් ඇද්ද,

83. එහි අපටිසන්ථාරය කවරේද?   පටිසන්ථාර දෙකකි.   ආමිස පටිසන්ථාරයද,  ධම්ම පටිසන්ථාරයද යනුයි.   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ආමිස පටිසන්ථාරයෙන් හෝ ධම්ම පටිසන්ථාරයෙන් හෝ පටිසන්ථාර නොවූයේ වේද,

84. එහි ඉන්‍ද්‍රියයන්හි නොවසන ලද දොර ඇති බව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ඇසින් රූපය දැක නිමිති ගන්නේ වේද,   කුඩා නිමිති ගන්නේ වේද,  මේ චක්ඛුන්‍ද්‍රියය,  අසංවරව වසන්නහුට යම්කිසි හේතුවකින් දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියය නොරකියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ- නාසයෙන් ගන්‍ධය ආඝ්‍රාණය කොට -පෙ- දිවින් රසය විඳ -පෙ- කයින් ස්පර්‍ශය කොට -පෙ- සිතින් ධර්‍මය දැන නිමිති ගන්නේ වේද,  කුඩා නිමිති ගන්නේ වේද,  මනෙන්‍ද්‍රිය අසංවරව වසන්නහුට යම්කිසි හේතුවකින් දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   මනෙන්‍ද්‍රිය නොරකියි. මනෙන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි.   මේ ඉන්‍ද්‍රිය සයෙහි යම් අගුත්තියක්,  අගොපනයක්,  ආරක්‍ෂා නොකිරීමක්,  අසංවරයක් ඇද්ද,

85. එහි භොජනයෙහි පමණ නොදැනීම කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ක්‍රීඩා පිණිස,  මදය පිණිස,  සැරසීම පිණිස,  නුවණින් කල්පනා නොකොට,  සිහි නුවණ නොමැතිව ආහාරය වළඳයිද,  එහි භෝජනයෙහි යම් අසන්තුට්ඨිතාවක්,  පමණ නොදැනීමක්,  නුවණින් කල්පනා නොකිරීමක්,  ඇද්ද,

86. එහි සිහි මුළා බව කවරේද?   යම් සිහි නැති බවක්,  අනනුස්මෘතියක්,  සිහි නොකිරීමක්,  සිහි නොකිරීම් බවක්,  වහා නොවැටහීමක්,  සම්මුස්සනතාවක්, ඇද්ද,

87.  එහි විමසන නුවණ නැති බව කවරේද?   යම් නොදැනීමක්,  නොදැකීමක්,  -පෙ- අවිද්‍යාවක්,  අගුලක්,  මොහයක්,  අකුසල මූලයක්,  ඇද්ද,

88. එහි ශීල විපත්තිය කවරේද?   යම් කායික ශික්‍ෂාපද මැඩීමක්,  වාචසික ශික්‍ෂාපද මැඩීමක්,  කායික වාචසික ශික්‍ෂාපද මැඩීමක්,  ඇද්ද,  මෙය ශීල විපත්තියයි කියනු ලැබේ.   සියලු දුශ්ශීලබව ශීල විපත්තියයි.

89. එහි දිට්ඨි විපත්තිය කවරේද?   දුන් දෙයෙහි විපාක නැත.   පරිත්‍යාගයෙහි විපාක නැත.   -පෙ- මේ ලොවද,  පරලොවද තෙමේ මනාකොට දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකොට ප්‍රකාශ කරත්.   යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැනිමක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  මෙය දිට්ඨි විපත්තියයයි කියනු ලැබේ.   සියලුම මිත්‍ථ්‍යා දෘෂ්ටිය දිට්ඨි විපත්තියයි.

90. එහි අජ්ඣත්ත සංයෝජනය කවරේද?   ඔරම්භාගිය සංයෝජන පස අජ්ඣත්ත සංයෝජනයයි.   උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පස බහිද්ධා සංයෝජනයයි.

 
තිකය.

91, 92, 93, 94 ඡේද ධම්ම සංගණිප්පකරණයේ 1063, 1064, 1065, 1066 යන ඡේද මෙනි.  (235 පිටුව බලන්න.)

95. එහි අකුසල විතර්‍ක තුන කවරහුද?   කාම විතර්‍කය,  ව්‍යාපාද විතර්‍කය,  විහිංසා විතර්‍කය යනුයි. එහි කාම විතර්‍කය කවරේද?   කාම ප්‍රතිසංයුක්තවූ තර්‍කය,  විතර්‍කය,  මිච්ඡාව,  සඞ්කප්පය යනුයි.   මෙය කාම විතර්‍කයයි කියනු ලැබේ.

96. එහි ව්‍යාපාද විතර්‍කය කවරේද?   ව්‍යාපාදය හා එක්වූ තර්‍කය,  විතර්‍කය,  මිච්ඡා සඞ්කප්පය යනුයි.   මෙය ව්‍යාපාද විතර්කයයි කියනු ලැබේ.

97. එහි විහිංසා විතර්‍කය කවරේද?   විහිංසාව හා එක්වූ තර්කය,  විතර්කය,  මිච්ඡා සඞ්කප්පය යනුයි.   මෙය විහිංසා විතර්‍කයයි කියනු ලැබේ.   මෙය අකුසල විතර්ක තුන වෙති.

98. එහි අකුසල සංඥා තුන කවරහුද?   කාම සංඥාව,  ව්‍යාපාද සංඥාව,  විහිංසා සංඥාව යනුයි.

99. එහි කාම සංඥාව කවරේද?   කාමය හා යුක්තවූ සංඥාව,  හැඳිනීම,  හැඳින ගැනීම,  හැඳින ගැනීම් බව යනුයි.   මෙය කාම සංඥාවයි.

100. එහි ව්‍යාපාද සංඥාව කවරේද?   ව්‍යාපාදය හා යුක්තවූ සංඥාව,  හැඳිනීම,  හැඳින ගැනීම යනුයි.   මෙය ව්‍යාපාද  සංඥාව යයි කියනු ලැබේ.

101. එහි විහිංසා සංඥාව කවරේද?   විහිංසාව හා යුක්තවූ සංඥාව,  හැඳිනීම,  හැඳිනීම් බව යනුයි.   මෙය විහිංසා   සංඥාව යයි කියනු ලැබේ.   මෙය මේ තුන් අකුසල සංඥාවෝයි.

102. එහි තුන් අකුසල ධාතූහු කවරහුද?   කාම ධාතු,  ව්‍යාපාද ධාතු,  විහිංසා ධාතු යනුයි.

103. එහි කාම ධාතුව කවරේද?   කාම විතර්‍කය කාම ධාතු නමි.   ව්‍යාපාද විතර්‍කය ව්‍යාපාද ධාතු නමි.  විහිංසා විතර්‍කය විහිංසා ධාතු නමි.

104. එහි කාම විතර්කය කවරේද?   කාමය හා යුක්තවූ තර්‍කය,  විතර්‍කය,  මිච්ඡා සංකප්පය යනුයි.
යයි කියනු ලැබේ.   මෙය කාම විතර්කයයි කියනු ලැබේ.

105. එහි ව්‍යාපාද විතර්කය කවරේද?  ව්‍යාපාදය හා යුක්තවූ තර්‍කය,  විතර්කය,  මිච්ඡා සංකප්පය යනුයි.   මෙය ව්‍යාපාද විතර්‍කයයි කියනු ලැබේ.

106. එහි විහිංසා විතර්කය කවරේද?  විහිංසාව හා යුක්තවූ තර්‍කය,  විතර්කය,  මිච්ඡා සංකප්පය යනුයි.   මොවුහු තුන් අකුසල විතර්‍කයෝ වෙති.

107. එහි තුන් දුශ්චරිතයෝ කවරහුද?   කාය දුශ්චරිතය,  වාග් දුශ්චරිතය,  මනස් දුශ්චරිතය යනුයි.   එහි කාය දුශ්චරිතය කවරේද?   පාණාතිපාතය,  අදින්නාදානය,  කාමෙසුමිච්ඡාචාරය යනුයි.    මෙය තුන් දුශ්චරිතයෝයයි කියනු ලැබේ.

108. එහි වචී දුශ්චරිතය කවරේද?   මුසාවාදය,  පිසුනාවාච,  ඵරුසාවාච,  සම්ඵප්පලාප යනුයි.   මෙය වචී දුශ්චරිතයයි කියනු ලැබේ.

109. එහි මනස් දුශ්චරිතය කවරේද?   අභිජ්ඣාව,  ව්‍යාපාදය,  මිච්ඡාදිට්ඨිය යනුයි.   මෙය මනස් දුශ්චරිතයයි කියනු ලැබේ.

110.  එහි කාය දුශ්චරිතය කවරේද?   අකුසලවූ කාය කර්‍මය කාය දුශ්චරිතයයි.   අකුසලවූ වාග් කර්‍මය වාග් දුශ්චරිතයයි.    අකුසලවූ මනස් කර්‍මය මනස් දුශ්චරිතයයි.

111. එහි අකුසලවූ කාය කර්මය කවරේද?   අකුසලවූ කාය සඤ්චෙතනාවෝ අකුසල කාය කර්මයයි.   අකුසලවූ වචී සඤ්චෙතනාවෝ අකුසල වග් කර්මයයි.    අකුසලවූ මනස් සඤ්චෙතනාවෝ අකුසල මනස් කර්මයයි.

112. එහි තුන් ආසවයෝ කවරහුද?   කාමාසවය,  භවාසවය,  අවිජ්ජාසවය යනුයි.

113. එහි කාමාසවය කවරේද?   කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්‍දයක්,  -පෙ- කාමජ්ඣොසානයක් (කාමයෙහි බලවත් ඇල්මක්) ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කාමාසවයයයි කියනු ලැබේ.

114. එහි භවාසවය කවරේද?   භවයන්හි යම් භවච්ඡන්‍දයක්,  -පෙ- බලවත් ඇත්මක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය භවාසවයයයි කියනු ලැබේ.

115. එහි අවිජ්ජාසවය කවරේද?   දුකෙහි නොදැනීම,  -පෙ- අවිද්‍යාවක්,  ලංගියක්,  මොහයක්,  අකුසල මූලයක් ඇද්ද,  එයයි.     මෙය අවිජ්ජාසවයයයි කියනු ලැබේ.   මේ ආසවයෝ තුන්දෙන වෙති.

116. එහි තුන් සංයෝජනයෝ කවරහුද?   සක්කායදිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාව,  සීලබ්බතපරාමාසය යනුයි.

117. එහි සක්කායදිට්ඨිය කවරේද?   මෙහි ආය්‍ර්‍යයන්ගේ නොදැකීම ඇති,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි දක්‍ෂ නොවූ,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි විනීත නොවූ,  සත්පුරුෂයන්ගේ නොදැකීම ඇති, සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අදක්‍ෂවූ,  සත්පුරුෂ ධර්‍මයෙහි අවිනීතවූ,  අශ්‍රුතවත් පෘතග්ජන තෙම රූපය ආත්මය වශයෙන් බලයි.   තමා රූපවත්යයි කියා හෝ,  රූපය තමා කෙරෙහි පිහිටියේයයි කියා හෝ,  තමා රූපයෙහි ඇත්තේය කියා හෝ,  වේදනාව -පෙ- සඤ්ඤාව -පෙ- සංඛාරයන් -පෙ- විඤ්ඤාණය ආත්ම වශයෙන් බලයි.   තමා විඤ්ඤාණවත්ය කියා හෝ,  විඤ්ඤාණය තමා කෙරෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  තමා විඤ්ඤාණයෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සක්කායදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.

118.  එහි විචිකිච්ඡාව කවරේද?   ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,  ධර්මය කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   සංඝයා කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   ශික්‍ෂාව කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   පූර්‍වාන්තයෙහි කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   අපරාන්තයෙහි කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   පූර්‍වාපරාන්තයෙහි කෙරෙහි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   මෙය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේයයි කියන ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මයන්හි සැක කෙරේද,   විචිකිච්ඡා කෙරේද,   මෙබඳුවූ යම් සැකයක්,  සැකකිරීමක්,  තැතිගැන්මක්,  චිත්තයාගේ මනො විලේඛයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විචිකිච්ඡාවයයි කියනු ලැබේ.

119. එහි සීලබ්බත පරාමාසය කවරේද?   මේ ශාසනයෙන් පිටත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ මෙය ශීලයෙන් ශුද්ධියය,  ව්‍රතයෙන් ශුද්ධියය,  ශීලව්‍රතයෙන් ශුද්ධියයයි මෙබඳු යම් දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  මේ තුන් සංයෝජනයෝ වෙති.

120. එහි තුන් තෘෂ්ණාවෝ කවරහුද?   කාමතෘෂ්ණා,  භවතෘෂ්ණා,  විභවතෘෂ්ණා යනුයි.

121. එහි භව තෘෂ්ණාව කවරේද?   භව දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය,  සරාගය,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්ම, මෙය භව තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.   එහි විභව තෘෂ්ණාව කවරේද?   උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගතවූ රාගය,  සරාගය,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය විභව තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ තෘෂ්ණාව කාමතෘෂ්ණාවයි.

122. එහි කාම තෘෂ්ණාව කවරේද?   කාමධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය කාම තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.

123.  රූප ධාතුව,  අරූප ධාතුව යන දෙක හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය භව තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.

124. උච්ඡෙද දෘෂ්ටි සහගතවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම  මේ තුන් තෘෂ්ණාවෝයි.

125. සෙසුද තුන් තෘෂ්ණාව කවරහුද?   කාමතණ්හා,  රූපතණ්හා,  අරූපතණ්හා යනුයි.

126. එහි කාම තෘෂ්ණාව කවරේද?   කාමධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය කාම තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.

127. එහි රූප තෘෂ්ණාව කවරේද?   රූප ධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය රූප  තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.

128. එහි අරූප තෘෂ්ණාව කවරේද?   අරූප ධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය අරූප  තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.   මේ තුන් තෘෂ්ණාවෝයි.

129. සෙසුද තුන් තෘෂ්ණාව කවරහුද?   රූපතණ්හා,  අරූපතණ්හා,  නිරෝධ තණ්හා යනුයි.

130. එහි රූප තෘෂ්ණාව කවරේද?   රූප ධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය රූප  තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.

131. එහි අරූප තෘෂ්ණාව කවරේද?   අරූප ධාතුව හා යුක්තවූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මෙය අරූප  තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ.   මේ තුන් තෘෂ්ණාවෝයි.

132. එහි නිරොධ තෘෂ්ණාව කවරේද?   උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය,  සරාගය,  බලවත් ඇල්ම යනුයි.   මේ තුන් තෘෂ්ණාවෝයි.

133. එහි තුන් එසනාවෝ කවරහුද?   කාමෙසනා,  භවෙසනා,  බ්‍රහ්මචරියෙසනා යනුයි.

134. එහි කාමෙසනාව කවරේද?   කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්‍දයක්,  කාමයන්හි බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,  මෙය කාමෙසනාව යයි කියනු ලැබේ.

135. එහි භවෙසනාව කවරේද?   භවයන්හි යම් භවච්ඡන්‍දයක්,  භවය පිළිබඳ ඇල්මක් ඇද්ද,  මෙය භවෙසනාව යයි කියනු ලැබේ.

136. එහි බ්‍රහ්මචරියෙසනාව කවරේද?   ලෝකය ශාස්වතය කියා හෝ,  ආශාස්වතය කියා හෝ,  -පෙ- නොවූයේ නොවෙයි,  නුවූයේ නොවෙයි,  සත්ත්‍වයා මරණින් පසු වන්නේය කියා හෝ,  යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  මෙය බ්‍රහ්මචරියෙසනාවයයි කියනු ලැබේ.

137. එහි කාමෙසනාව කවරේද?   කාමභවය,  එය හා එකතුවූ අකුසල කාය කර්‍මය,  වාග් කර්‍මය,  මනස් කර්මය යනුයි.  මෙය කාමෙසනාව යයි කියනු ලැබේ.

138. එහි භවෙසනාව කවරේද?   භවරාගය,  එය හා එකතුවූ අකුසල කාය කර්මය,  වාග් කර්මය,  මනස් කර්මය යනුයි.   මෙය භවෙසනාව යයි කියනු ලැබේ.

139. අන්තග්ගාහික දිට්ඨිය,  එය හා එකතුවූ අකුසල කාය කර්මය,  වාග් කර්මය,  මනස් කර්මය යනුයි.   මෙය තුන් ඒසනාවෝයි.

140. එහි තුන් විධාවෝ (මානයෝ) කවරහුද?   ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය,  සමාන වෙමියි මානය,  හීන වෙමියි මානය,   මේ තුන් මානයෝයි.

141. එහි භය තුන කවරහුද?   ජාති භය,  ජරා භය,  මරණ භය යනුයි.

142. එහි ජාති භය කවරේද?   ජාතිය නිසා භයක්,  භය ස්වභාවයක්,  භය වශයෙන් කයේ තැතිගැන්මක්,  ලොමු ඩැහැගැන්මක්,  චිත්තයාගේ තැතිගැන්මක් ඇද්ද,   මෙය ජාති භයයයි කියනු ලැබේ.

143. එහි ජරා භය කවරේද?   ජරාව නිසා භයක්,  භය ස්වභාවයක්,  භය වශයෙන් කයේ තැතිගැන්මක්,  ලොමු ඩැහැගැන්මක්,  චිත්තයාගේ තැතිගැන්මක් ඇද්ද,   මෙය ජරා භයයයි කියනු ලැබේ.

144. එහි මරණ භය කවරේද?   මරණය නිසා භයක්,  භය ස්වභාවයක්,  භය වශයෙන් කයේ තැතිගැන්මක්,  ලොමු ඩැහැගැන්මක්,  චිත්තයාගේ තැතිගැන්මක් ඇද්ද,   මෙය මරණ භයයයි කියනු ලැබේ.   මේ භය තුන වෙති.

145. එහි අවිද්‍යා තුන කවරහුද?   අතීත කාලය නිසා හෝ සැක කරයි.   විචිකිච්ඡා උපදවයි.   ස්ථිරව නොපිහිටයි.   මනාකොට නොපහදියි.   අනාගත කාලය නිසා හෝ සැක කරයි.   විචිකිච්ඡා උපදවයි.   ස්ථිරව නොපිහිටයි.   මනාකොට නොපහදියි.   දැන් පවත්නා කාලය නිසා හෝ සැක කරයි.   විචිකිච්ඡා උපදවයි.   ස්ථිරව නොපිහිටයි.   මනාකොට නොපහදියි.      මේ තුන් අවිද්‍යාවෝයි.

146. එහි තීත්‍ර්‍ථායතන තුන කවරහුද?   මෙහි වනාහි ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ,  යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් තෙම සැපයක් හෝ,  දුකක් හෝ,  සැපදුක් නොවන්නක් විඳීද,  මේ සියල්ලම පූර්‍ව කළ කර්‍ම හේතුවෙන් විඳීය කියා මෙය කියන්නේ වෙයි.   මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තේ වෙයි.   යම්කිසි සත්ත්‍වයෙක් තෙම සැපයක් හෝ,  දුකක් හෝ,  සැපදුක් නොවන්නක් විඳීද,  මේ සියල්ලම ඊශ්වර නිර්මාණ හේතුවෙන් වන්නේයයි මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තේ වෙයි. මෙහි වනාහි ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ,  යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් තෙම සැපයක් හෝ,  දුකක් හෝ,  සැපදුක් නොවන්නක් විඳීද,  මේ සියල්ලම හේතුවක් නැතිව,  ප්‍රත්‍යයක් නැතිව සිදුවන්නේයයි මෙසේ කියන්නේ වෙයි.   මෙබඳු දෘෂ්ටි ඇත්තේ වෙයි.

147. එහි කිඤ්චන තුන කවරහුද?   රාගය කිඤ්චන (පලිබොධ) යකි.   දොසය කිඤ්චනයකි.   මොහය කිඤ්චනයකි.

148. එහි තුන් අංගනයෝ (කෙලෙස්) කවරහුද?   රාගය අංගනයකි.   ෙවෂය අංගනයකි.   මොහය අංගනයකි.

149. එහි මල තුන කවරහුද?   රාගය මලයකි.   ෙවෂය මලයකි.   මොහය මලයකි යනුයි.

150. එහි තුන් විසමයෝ කවරහුද?   රාගය විසමය.   දොසය විසමය.   මොහය විසමය යනුයි.   මෙය තුන් විසමයෝයයි කියනු ලැබේ.

151. සෙසු තුන් විසමයෝ කවරහුද?   කාය විසමය.   වචී විසමය.   මනො විසමය යනුයි.   මෙය සෙසු තුන් විසමයෝයයි කියනු ලැබේ.

152. එහි තුන් ගිනි කවරහුද?   රාග නමැති ගින්න,  ෙවෂ නමැති ගින්න,  මෝහ නමැති ගින්න යනුයි.   මෙය තුන් ගිනියයි කියනු ලැබේ.

153. එහි තුන් කසටයෝ කවරහුද?   රාග කසටය,  ෙවෂ කසටය,  මෝහ කසටය යනුයි.   මෙය තුන් කසටයෝයයි කියනු ලැබේ.

154. සෙසු තුන් කසටයෝ කවරහුද?   කාය කසටය,  වචී කසටය,  මනො කසටය යනුයි.   මෙය සෙසු තුන් කසටයෝයයි කියනු ලැබේ.

155. එහි අස්සාද දිට්ඨිය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ,  කාමයන්හි දොෂයක් නැතැයි මෙසේ කියන්නේ වෙයි.   මෙසේ දෘෂ්ටිය ඇත්තේ වෙයි.   හෙතෙම කාමයන්හි පරිභොගයට පැමිණෙයි.   මෙය අස්සාද දිට්ඨියයයි කියනු ලැබේ.

156. එහි අත්තානුදිට්ඨිය කවරේද?   මෙහි ආය්‍ර්‍යයන්ගේ නොදැකීම ඇති,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි දක්‍ෂ නොවූ,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි විනීත නොවූ,  සත්පුරුෂයන්ගේ නොදැකීම ඇති,  සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අදක්‍ෂවූ,  සත්පුරුෂ ධර්‍මයෙහි අවිනීතවූ,  අශ්‍රුතවත් පෘතග්ජන තෙම රූපය ආත්මය වශයෙන් බලයි.   තමා රූපවත්යයි කියා හෝ,  රූපය තමා කෙරෙහි පිහිටියේයයි කියා හෝ,  තමා රූපයෙහි ඇත්තේය කියා හෝ,  වේදනාව -පෙ- සඤ්ඤාව -පෙ- සංඛාරයන් -පෙ- විඤ්ඤාණය ආත්ම වශයෙන් බලයි.   තමා විඤ්ඤාණවත්ය කියා හෝ,  විඤ්ඤාණය තමා කෙරෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  තමා විඤ්ඤාණයෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අත්තානුදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.

157. එහි මිච්ඡාදිට්ඨිය කවරේද?   දුන් දෙයෙහි විපාක නැත.   පරිත්‍යාග කිරීමෙහි විපාක නැත.   යම් කෙනෙක් මේ ලොවද,  පරලොවද තෙමේ මනාකොට දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකොට ප්‍රකාශ කෙරෙත්.   මෙබඳුවූ යම් දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක් ඇද්ද,  විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද, මෙය මිච්ඡාදිට්ඨියයි කියනු ලැබේ.

158. සාස්සත දිට්ටිය,  අස්සාද දිට්ඨිය,  සක්කාය දිට්ඨිය,  අත්තානු දිට්ටිය,  උච්ඡේද දිට්ඨිය,  මිච්ඡා ද්ට්ඨිය යනුයි.

159. එහි අරතිය කවරේද?   ඈත නවයෙහිවූ සේනාසනයන්හි,  අනික් අනික් හෝ අධිකුසල ධර්‍මයන්හි නොඇල්ම,   අරතිකාව,  අනභිරතිය,  අනභිරමණය,  උක්කණ්ඨිතාව,  ත්‍රස්තවීම යනුයි.    මෙය අරතියයි කියනු ලැබේ.

160. එහි විහෙසය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අතින් හෝ,  කැට කැබිලිතිවලින් හෝ,  දණ්ඩෙන් හෝ,  ආයුධයෙන් හෝ,  රැහැනින් හෝ,  අනික් අනික් දෙයකින් හෝ සත්ත්‍වයන් වෙහෙසවයි.   යම් මෙබඳු හෙඨනයක්,  විහෙඨනයක්,  හිංසනයක්,  විහිංසනයක්,  රොසනයක්,  විරොසනයක්,  පරූපඝාතයක් ඇද්ද,   මෙය විහෙසයයයි කියනු ලැබේ.

161. එහි අධම්මචරියාව කවරේද?   කයින් අධර්‍මයෙහි හැසිරීම,  විසමව හැසිරීම,  වචනයෙන් අධර්මයෙහි හැසිරීම,  විසමව හැසිරීම,  මනසින් අධර්‍මයෙහි හැසිරීම,  විසමව හැසිරීම, මෙය අරතියයි කියනු ලැබේ.

162. එහි දොවචස්සතාව කවරේද?   සමාන මර්ම ඇති එකට හැසිරෙන්නවුන් කියනු ලබන කල්හි එහි අකීකරුවීමක්,  දොවචස්සියක්,  දොවචස්සතාවක්,  විරුද්ධගැන්මක්,  විරුද්ධ පැවැත්මක්,  අනදරියක්,  අනාදරතාවක්,  වැඩිහිටියන්ගේ අවවාදය නොපිළිගැන්මක් ඇද්ද,   මෙය දොවචස්සතාවයයි කියනු ලැබේ.

163. එහි පාපමිත්තාව කවරේද?   යම් ඒ පුද්ගල කෙනෙක් අශ්‍රද්ධාවත්ද,  දුශ්ශීලයෝද,  අල්පශ්‍රුතයෝද,  මසුරුවූවෝද,  මෝඩයෝද,  ඔවුන් යම් සේවනයක්,  නිසේවනයක්,  සංසේවනයක්,  භජනයක්,  සංභජනයක්,  භත්තියක්,  සම්භත්තියක්,  එයට නැමීමක් ඇද්ද, මෙය පාපමිත්තතාවයයි කියනු ලැබේ.

164. එහි නානත්ත සංඥාව කවරේද?   කාම සඤ්ඤාව,  ව්‍යාපාද සඤ්ඤාව,  විහිංසා සඤ්ඤාව, මෙය නානත්තසඤ්ඤාව යයි කියනු ලැබේ.   සියලුම අකුසල සඤ්ඤාවෝ නානත්තසඤ්ඤා නමි.

165. එහි උද්ධච්චය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ නොසන්සුන් බවක්,  අවුපසමයක්,  චිත්තයාගේ වික්‍ෂෙපයක්,  චිත්තයාගේ භ්‍රාන්තත්වයක් ඇද්ද, මෙය උද්ධච්චයයි කියනු ලැබේ.

166. එහි කෝසජ්ජය කවරේද?   කාය දුශ්චරිතයෙහි හෝ,  වචී දුශ්චරිතයෙහි හෝ,  මනස් දුශ්චරිතයෙහි හෝ,  පංචකාම ගුණයන්හි හෝ,  ච්ත්තයාගේ අත්හැර දැමීමක්,  අත්හැර දැමීම අනුව යෙදීමක්,  කුසල ධර්‍මයන්ගේ භාවනාවෙහි නොසකස්ව කිරීමක්,  නිතර නොකිරීමක්,  නොනිමි ක්‍රියාවක්,  නොඇළුන වෘත්තියක්,  බහාතැබූ කැමැත්තක්,  බහාතැබූ ධෛය්‍ර්‍යයක්,  සේවනය නොකිරීමක්,  භාවනා නොකිරීමක්,  බහුලව නොකිරීමක්,  අනධිෂ්ඨානයක්,  නොයෙදිමක්,  ප්‍රමාදයක් ඇද්ද,  එයයි.   යම් මෙබඳු ප්‍රමාදයක්,  පමජ්ජනාවක්,  ප්‍රමාදයෙහි යෙදුන බවක් ඇද්ද, මෙය කෝසජ්ජයයයි කියනු ලැබේ.   එහි ප්‍රමාදය කවරේද?   -පෙ- මෙය ප්‍රමාදයයි කියනු ලැබේ.

167. එහි අසන්තුට්ඨිතාව කවරේද?   කොයි යම් ක්‍රමයකින් වේවා,  ලැබෙන චීවර,  පිණ්ඩපාත,  සේනාසන,  ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර වලින් හෝ,  පංචකාම ගුණයන් ගෙන් හෝ,  සතුටු නොවූවහුගේ වැඩි වැඩිය කැමැතිවිමයි.   යම් මෙබඳු ඉච්ඡාවක්,  ඉච්ඡාගතයක්,  මහිච්ඡතාවක්,  රාගයක්,  සාරාගයක්,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය අසන්තුට්ඨිතාවයයි කියනු ලැබේ.

168. එහි අහිරිකය කවරේද?   යම් (පාපයකට) ලජ්ජා නොවේද,  ලාමක අකුසල ධර්‍මයන් රැස් කිරීමෙහි ලජ්ජා කටයුතු දෙයින් ලජ්ජා නොවේද, මෙය අහිරිකයයයි කියනු ලැබේ.

169. එහි අනොත්තප්පය කවරේද?   යම් (පාපයකට) බිය නොවේද,  ලාමකවූ අකුසල ධර්‍මයන්ගේ රැස් කිරීමෙන් බිය වියයුතු දෙයෙහි බිය නොවේද, මෙය අනොත්තප්පයයයි කියනු ලැබේ.

170. එහි ප්‍රමාදය කවරේද?   -පෙ-

171. එහි අනාදරිය කවරේද?   යම් අනාදර භාවයක්,  අනාදරියාකාරයක්,  අගෞරවයක්,  වැඩිමහල්ලන්ගේ වචන නොපිළිගැනීමක්,  අනද්දාවක්,  අනද්දායනයක්,  අනද්දායිත බවක්,  ගරු සිතක් නැති බවක්, මෙය අනාදරියයි කියනු ලැබේ.

172. එහි දොවචස්සතාව කවරේද?   වැඩිහිටි එකට වසන්නවුන් අවවාද වචන කියන කල්හි අකීකරු බවක්,  දොවචස්සියක්,  දොවචස්සතාවක්,  විරුද්ධ ගැන්මක්,  වෙනස්වූ පැවැත්මක්,  අනාදරියක්,  අනාදරතාවක්,  අගෞරවයක්, නොසැලකිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය දොවචස්සතාවයයි කියනු ලැබේ.

173. එහි පාපමිත්තතාව කවරේද?   යම් ඒ පුද්ගල කෙනෙක් අශ්‍රද්ධාව ඇත්තෝද,  දුශ්ශීලයෝද,  අල්පශ්‍රුතයෝද,  මසුරුකම ඇත්තෝද,  මෝඩයෝද,  ඔවුන්ගේ යම් සේවනයක්,  නිසේවනයක්,  සංසේවනයක්,  පටිසේවනයක්,  භජනයක්,  සංභජනයක්,  භත්තියක්,  සංභත්තියක්,  එයට නැමීමක් ඇද්ද, මෙය පාපමිත්තතාවයයි කියනු ලැබේ.

174. එහි අස්සද්ධිය (අශ්‍රද්ධාවත් බව) කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අශ්‍රද්ධාවත් වේද,  බුදුන් හෝ,  ධර්‍මය හෝ,  සංඝයා හෝ නොඅදහාද,  මෙබඳුවූ යම් අශ්‍රද්ධා බවක්,  අශ්‍රද්ධාකාරයක්,  බලවත් විශ්වාසයෙන් තොර බවක්,  නොපැහැදීමක් ඇද්ද, මෙය අස්සද්ධියයයි කියනු ලැබේ.

175. එහි අවඤ්ඤුතාව කවරේද?   (තද මසුරු බැවින් දන් දෙව,  කුසල් කරවයි වචන නොදන්නා බව) මසුරුකම් පසක් වෙති.   ආවාස මච්ඡරිය,  කුල මච්ඡරිය,  ලාභ මච්ඡරිය,  වණ්ණ මච්ඡරිය,  ධම්ම මච්ඡරිය, යනුයි.   එබඳුවූ යම් මසුරුකමක්,  මසුරු ආකාරයක්,  මසුරුවීම් බවක්,  වෙවිච්ඡාවක්,  තද ආශාවක්,  කටුකඤ්චුකතාවක්,  චිත්තයාගේ නොගැන්මක් ඇද්ද, මෙය අවඤ්ඤුතාවයයි කියනු ලැබේ.

176. එහි කොසජ්ජය කවරේද?   -පෙ-

177. එහි උද්ධච්චය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ නොසන්සුන් කමක්,  අවුපසමයක්,  චිත්ත වික්‍ෂෙපයක්,  චිත්තයාගේ භ්‍රාන්ත බවක් වේද, මෙය උද්ධච්චයයයි කියනු ලැබේ.

178. එහි අසංවරය කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ඇසින් රූපය දැක නිමිති ගන්නේ වේද,  කුඩා නිමිති ගන්නේ වේද,  යම් කිසි හේතුවකින් මේ චක්ඛුන්‍ද්‍රියය අසංවරව වාසය කරන්නහුට දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ ඔහු අනුව පවතින්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියය නොරකියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියය නොරකියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරය පිණිස නොපැමිණෙයි.      කණින් ශබ්දය අසා -පෙ-  නාසයෙන් ඝන්‍ධය ආභ්‍රාණය කොට  -පෙ-  දිවින් රසය විඳ -පෙ-  කයින් ස්පර්‍ශය ස්පර්‍ශකොට  -පෙ-  සිතින් ධර්‍මය දැන නිමිති ගන්නේ වේද,  කුඩා නිමිති ගන්නේ වේද,  යම් කිසි හේතුවකින් මනෙන්‍ද්‍රියය අසංවරව වාසය කරන්නහුට දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ ඔහු අනුව පවතින්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   මනෙන්‍ද්‍රියය නොරකියි.   මනෙන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි.

179. එහි දුශ්ශීල බව කවරේද?   කායික කුසල ශික්‍ෂා ඉක්මවීම,  වාචසික කුසල ශික්‍ෂා ඉක්මවීම,  කායික වාචසික කුසල ශික්‍ෂා ඉක්මවීම, යනුයි.   මෙය දුශ්ශීල බවයයි කියනු ලැබේ.

180. එහි ආය්‍ර්‍යයන් නොදකිනු කැමැත්ත කවරේද?   එහි ආය්‍ර්‍යයෝ කවරහුද?   බුදුවරුද,  බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝද යනුයි.   මේ ආය්‍ර්‍යයන්ගේ යම් නොදකිනු කැමැත්තක්,  අදිට්ඨුකම්‍යතාවක්,  ධර්‍මය නොඇසිමක්,  ඔවුන් ළඟට ගොස් සේවනය නොකිරීමක් ඇද්ද එයයි.    මෙය ආය්‍ර්‍යයන් නොදකිනු කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.

181. එහි සද්ධර්‍මය නොඅසනු කැමැත්ත කවරේද?   එහි සද්ධර්‍මය කවරේද?   සතර සතිපට්ඨානයෝ,  සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයෝ,  සතර ඎද්ධිපාදයෝ,  පඤ්චෙන්‍ද්‍රියයෝ,  පංචබලයෝ,  සප්ත බොධ්‍යංගයෝ,  ආය්‍ර්‍ය අෂ්ඨාංගික මාර්‍ගය,  යනුයි.   මෙය සද්ධර්‍මයයයි කියනු ලැබේ.   මේ සද්ධර්‍මයාගේ යම් නොඅසනු කැමැත්තක්,  සේවනය නොකිරිමක්,  ඉගෙණගනු නොකැමැත්තක්,  නොදරණු කැමැත්තක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සද්ධර්‍මය නොඅසනු කැමැත්තයයි කියනු ලැබේ.

182. එහි උපාරම්භ (දොස් කීමේ) සිත් ඇති බව කවරේද?   එහි උපාරම්භය කවරේද?   යම් උපාරම්භයක් ඇද්ද,  නැවත නැවත උපාරම්භයක් ඇද්ද,    උපාරම්භනයක් ඇද්ද,  නැවත නැවත උපාරම්භනයක් ඇද්ද,  අනුපාරම්භිත බවක්,  දොස් කීමක්,  නින්දා කිරීමක්,  පරිභවයක්,  සිදුරු සෙවිමක්,  ඇද්ද, මෙය උපාරම්භ (දොස් කීමේ) සිත් ඇති බව යයි කියනු ලැබේ.

183. එහි මුළා සිහි ඇති බව කවරේද?   යම් සිහි නැති බවක්,  සිහි නොකිරීමක්,  නැවත සිහි නොකිරීමක්,  සිහි නොකිරීම් බවක්,  නොදැරීම් බවක්,  අමතක බවක්,  සිහි මුළා බවක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය සිහි මුළා ඇති බව යයි කියනු ලැබේ.

184. එහි විමසන නුවණ නැති බව කවරේද?   යම් නොදැනීමක්,  නොදැකීමක්,  -පෙ-  අවිද්‍යාවක්,  අගුලක්,  මොහයක්,  අකුසල මූලයක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය විමසන නුවණ නැති බව යයි කියනු ලැබේ.

185. එහි චිත්තයාගේ වික්‍ෂෙපය කවරේද?   චිත්තයාගේ යම් නොසන්සුන් බවක්,  අවුපසමයක්,  චිත්ත වික්‍ෂෙපයක්,  චිත්තයාගේ භ්‍රාන්ත ගතියක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය චිත්තයාගේ වික්‍ෂෙපයයයි කියනු ලැබේ.

186. එහි අයොනිසො මනසිකාරය කවරේද?   අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයයි නුනුවණින් සිහිකිරීම,  දුකෙහි සුඛයයි නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම,    අනාත්මයෙහි ආත්මයයි නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම,  යනු අයොනිසෝ මනසිකාරයයි.   චතුරාය්‍ර්‍ය සත්‍යයට ප්‍රතිපක්‍ෂවූ හෝ චිත්තයාගේ ආවට්ටනයක්,  නැවත නැවත ආවට්ටනයක්,  හකුලා ගැනීමක්,  ඒ පිළිබඳ සිත එක්තැන්ව තැබීමක්,  මනසිකාරයක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය අයොනිසො මනසිකාරයයයි කියනු ලැබේ.

187. එහි වැරදි මාර්ග සේවනය කවරේද?   එහි වැරදි මාර්ගය කවරේද?   මිච්ඡාදිට්ඨිය,   මිච්ඡාසංකප්පය,   මිච්ඡාවාචාව,   මිච්ඡාකම්මන්තය,   මිච්ඡාආජීවය,   මිච්ඡාවායාමය,   මිච්ඡාසතිය,   මිච්ඡාසමාධිය යනුයි.   මෙය වැරදි මාර්ගයයි කියනු ලැබේ.   මේ වැරදි මාර්ගයාගේ යම් සේවනයක්,  නිසෙවනයක්,  සංසේවනයක්,  භජනයක්,  සංභජනයක්,  භත්තියක්,  සම්භත්තියක්,  එයට නැවීමක්,  ඇද්ද,   මෙය වැරදි මාර්ග සේවනයයයි කියනු ලැබේ.

188. එහි චිත්තයාගේ ලීන බව (සැඟවුන) ගතිය කවරේද?   චිත්තයාගේ යම් නොසුදුසු බවක්,  වැඩට අයොග්‍ය බවක්,  ඔබා තැබූ බවක්,  සල්ලීනයක්,  ලීනයක්,  ලීයනයක්,  ලීයිත බවක්,  මැලි බවක්,  මැලි ආකාරයක්,  චිත්තයාගේ මැලිවීම් බවක් ඇද්ද,   මෙය චිත්තයාගේ ලීන බව (සැඟවුන ගතිය) යයි කියනු ලැබේ.

චතුක්කය.

189. එහි සතර ආසවයෝ කවරහුද?   කාමාසවය,  භවාසවය,  දිට්ඨාසවය,  අවිජ්ජාසවය යනුයි. මෙය සතර ආසවයෝයයි කියනු ලැබේ.

190. එහි කාමාසවය කවරේද?   කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්‍දයක්,  කාමරාගයක්,  කාමනන්‍දියක්,  කාමතණ්හාවක්,  කාම ස්නේහයක්,  කාම පරිලාහයක්,  කාම මුච්ඡාවක්,  කාමයෙහි බලවත්සේ ඇලීමක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙය කාමාසවයයි කියනු ලැබේ.

191. එහි භවාසවය කවරේද?   භවයන්හි යම් භවච්ඡන්දයක් -පෙ- මෙය භවාසවයයි කියනු ලැබේ.

192. එහි දිට්ඨාසවය කවරේද?   කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්‍දයක්,  කාමයන්හි බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,  මෙබඳු යම් දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක් -පෙ- විපරීත ගැන්මක්,  ඇද්ද,  එයයි.   සියලුම මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය දිට්ඨාසවයයි.

193. එහි අවිජ්ජාසවය කවරේද?   දුකෙහි නොදැනීම,  දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම,  දුක්ඛ නිරොධයෙහි නොදැනීම,  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි නොදැනීම,  පූර්‍වාන්තයෙහි නොදැනීම,  අපරාන්තයෙහි නොදැනීම,  පූර්වාපරාන්තයෙහි නොදැනීම,  මෙය හේතුවෙන් උපන්නේය යන ප්‍රතිත්‍ය සමුත්පාදයෙහි ධර්මයන්හි නොදැනීම, යනුයි.   එබඳු යම් නොදැකිමක්,  නොදැනීමක්,  -පෙ- අවිද්‍යාවක්,  අගුලක්,  මොහයක්,  අකුශල මූලයක්,  ඇද්ද,  එයයි.    මෙය අවිජ්ජාසවයයි කියනු ලැබේ.

194. එහි සතර ග්‍රන්ථයෝ කවරහුද?   -පෙ- සතර ඔඝයෝ කවරහුද?   -පෙ- සතර යෝඝයෝ කවරහුද?   -පෙ- සතර උපාදානයෝ කවරහුද?   කාමූපාදානය,  දිට්ඨුපාදානය,  සීලබ්බතූපාදානය,  අත්තවාදූපාදානය යනුයි.

195. එහි කාමූපාදානය කවරේද?   කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්දයක්,  කාමරාගයක්,  කාමනන්දියක්,  කාමතණ්හාවක්,  කාමසෙනහයක්,  කාමපරිළාහයක්,  කාමමුච්ඡාවක්,  කාමයෙහි බලවත් ඇල්මක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කාමූපාදානයයයි කියනු ලැබේ.

196. එහි දිට්ඨූපාදානය කවරේද? දුන් දෙයෙහි විපාක නැත.   පරිත්‍යාග කිරීමෙහි විපාක නැත.   යම් කෙනෙක් මේ ලොවද,  පරලොවද තෙමේ මනාකොට දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකොට ප්‍රකාශ කෙරෙත්.   මෙබඳුවූ යම් දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක් ඇද්ද,  සීලබ්බතූපාදානයද,  අත්තවාදූපාදානයද,  හැර සියලු මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය දිට්ඨූපාදානය නමි.   මෙය දිට්ඨූපාදානයයයි කියනු ලැබේ.

197. එහි ශීලබ්බතූපාදානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙන් පිටත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශීලයෙන් ශුද්ධිය වේයයි,  ව්‍රතයෙන් ශුද්ධිය වේයයි, ශීල ව්‍රතයෙන් ශුද්ධිය වේයයි, යම් මෙබඳු දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීතගැන්මක් ඇද්ද, මෙය ශීලබ්බතූපාදානයයයි කියනු ලැබේ.

198. එහි අත්තවාදූපාදානය කවරේද?   මෙහි ආය්‍ර්‍යයන්ගේ නොදැකීම ඇති,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි දක්‍ෂ නොවූ,  ආය්‍ර්‍ය ධර්මයෙහි විනීත නොවූ,  සත්පුරුෂයන්ගේ නොදැකීම ඇති,  සත්පුරුෂ ධර්මයෙහි අදක්‍ෂවූ,  සත්පුරුෂ ධර්‍මයෙහි අවිනීතවූ,  අශ්‍රුතවත් පෘතග්ජන තෙම රූපය ආත්මය වශයෙන් බලයි.   තමා රූපවත්යයි කියා හෝ,  රූපය තමා කෙරෙහි පිහිටියේයයි කියා හෝ,  තමා රූපයෙහි ඇත්තේය කියා හෝ,  වේදනාව -පෙ- සඤ්ඤාව -පෙ- සංඛාරයන් -පෙ- විඤ්ඤාණය ආත්ම වශයෙන් බලයි.   තමා විඤ්ඤාණවත්ය කියා හෝ,  විඤ්ඤාණය තමා කෙරෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  තමා විඤ්ඤාණයෙහි පිහිටියේය කියා හෝ,  යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියක්,  දෘෂ්ටි ගැන්මක්,  -පෙ- විපරීත ගැන්මක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අත්තවාදූපාදානයයයි කියනු ලැබේ.

199. එහි සතර තණ්හා උපාදාවෝ කවරහුද?   චීවර හේතුවෙන් හෝ භික්‍ෂුවගේ තෘෂ්ණාව උපදිනු ලබන්නාහු උපදිත්.   පිණ්ඩපාත හේතුවෙන් හෝ භික්‍ෂුවගේ තෘෂ්ණාව උපදිනු ලබන්නාහු උපදිත්.   සේනාසන හේතුවෙන් හෝ භික්‍ෂුවගේ තෘෂ්ණාව උපදිනු ලබන්නාහු උපදිත්.   මෙසේ ප්‍රණීත අප්‍රණීත දෙයෙහි භික්‍ෂුවගේ තෘෂ්ණාව උපදිනු ලබන්නාහු උපදිත්.

200. එහි සතර අගති ගමනයෝ කවරහුද?   ඡන්දයෙන් අගතියට යෙයි.   ෙවෂයෙන් අගතියට යෙයි.   මෝහයෙන් අගතියට යෙයි.   භයෙන් අගතියට යෙයි.   මෙබඳු යම් අගති ගමනයක්,  ඡන්ද ගමනයක්,  වග්ග ගමනයක්,  වාරි (පහත්) ගමනක්, ඇද්ද, මෙය සතර අගති ගමනයෝයයි කියනු ලැබේ.

201. එහි සතර විපරීතයෝ කවරහුද?   අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයයි හැඟීමෙන් විපරීතය.   සිතින් විපරීතය.   දෘෂ්ටියෙන් විපරීතය.   දුකෙහි සැපයයි සංඥාවෙන් විපරීතය.   චිත්තයෙන් විපරීතය.   දෘෂ්ටියෙන් විපරීතය.   අනාත්මයෙහි ආත්මයයි සංඥාවෙන් විපරීතය.   සිතින් විපරීතය.   දෘෂ්ටියෙන් විපරීතය.   අශුභයෙහි ශුභයයි සංඥාවෙන් විපරීතය.   සිතින් විපරීතය.   දෘෂ්ටියෙන් විපරීතය යනුයි.    මෙය සතර විපරීතයෝයයි කියනු ලැබේ.

202. සතර අනරිය වොහාරයෝ කවරහුද?   නොදැකි දෙයෙහි දැක්කේයයි කීම,  නොඇසූ දෙයෙහි ඇසුවේයයි කීම,   අමුතයෙහි මුතයයි කීම,  නොදන්නා දෙය දන්නේයයි කීම,   මෙය සතර අනරිය වොහාරයෝයයි කියනු ලැබේ.

203. එහි සෙසුද අනරිය වොහාරයෝ සතරදෙන කවරහුද?   දැකි දෙයෙහි නොදැක්කේයයි කීම,  ඇසූ දෙයෙහි නොඇසුවේයයි කීම,   මුතයෙහි අමුතයයි කීම,  දන්නා දෙයෙහි නොදන්නේයයි කීම,   යනු සතර අනරිය වොහාරයෝයි.

204. එහි සතර දුශ්චරිතයෝ කවරහුද?   පාණාතිපාතය,  අදින්නාදානය,  කාමෙසුමිච්ඡාචාරය,  මුසාවාදය,  යනුයි. මෙය සතර දුශ්චරිතයෝයයි කියනු ලැබේ.

205. එහි සෙසුද සතර දුශ්චරිතයෝ කවරහුද?   මුසාවාදය,  පිසුණාවාචාව,  ඵරුසාවාචාව,  සම්ඵප්පලාපය  යනුයි. මෙය සෙසු සතර දුශ්චරිතයෝයයි කියනු ලැබේ.

206. එහි සතර භය කවරහුද?   ජාති භය,  ජරා භය,  ව්‍යාධි භය,  මරණ භය යනුයි.   මේ සතර භය වෙති.

සෙසුද සතර භය කවරහුද?   රාජ භය,  චෝර භය,  අග්ගි භය,  උදක භය යනුයි.   මේ සෙසුද සතර භය වෙති.

සෙසුද සතර භය කවරහුද?   (මුහුදු) රැලින් ඇතිවන භය,  කිඹුල් බිය,  සුලි භය,  චණ්ඩ මතස්‍යයන්ගේ භය යනුයි.   මේ සතර භය වෙති.   සෙසුද සතර භය කවරහුද?   අත්තානු භය,  පරාණුවාද භය,  දණ්ඩ භය,  දුග්ගති භය යනුයි.   මේ සතර භය වෙති.

207. එහි සතර දෘෂ්ටීහු කවරහුද?   වේදනාව ආත්ම වශයෙන් බලන්නේ වේදනාවෙන්ම වේදනාව කරණ ලද්දේයයි දෘෂ්ටිය,  වේදනාව ආත්මය වශයෙන් බලන්නේ අනික් වේදනාවකින් මේ වේදනාව කරණ ලද්දේයයි සත්‍ය වශයෙන්  ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.   අසයංකාරවූ,  අපරංකාරවූ,  අධිච්ච සමුප්පන්නය,  සුඛ දුක්ඛයයි සත්‍ය වශයෙන්,  ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.

 
පඤ්චකය.

208. එහි පඤ්චඔරම්භාගිය සඤ්ෙඤා්ජනයෝ කවරහුද?   සක්කායදිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාය,  සීලබ්බත පරාමාසය,  කාමච්ඡන්‍දය,  ව්‍යාපාදය.   මෙය පඤ්චඔරම්භාගීය සඤ්ෙඤා්ජනයෝයයි කියනු ලැබේ.

209. එහි උද්ධම්භාගිය සඤ්ෙඤා්ජන පස කවරහුද?   රූප රාගය,  අරූප රාගය,  මානය,  උද්ධච්චය,  අවිජ්ජාව යනුයි. මෙය උද්ධම්භාගීය සඤ්ෙඤා්ජනයෝයයි කියනු ලැබේ.

210. එහි මසුරුකම් පස කවරහුද?   ආවාස මච්ඡරිය,  කුල මච්ඡරිය,  ලාභ මච්ඡරිය,  වණ්ණ මච්ඡරිය,  ධම්ම මච්ඡරිය, මෙය මසුරුකම් පසයයි කියනු ලැබේ.

211. එහි පංච සංගයෝ කවරහුද?   රාග සංගය,  දොස සංගය,  මොහ සංගය,  මාන සංගය,  දිට්ඨි සංගය, යනුයි.    මෙය පංච සංගයෝයයි කියනු ලැබේ.

212. එහි හුල් පස කවරහුද?   රාග සල්ලය,  දොස සල්ලය,  මොහ සල්ලය,  මාන සල්ලය,  දිට්ඨි සල්ලය,  යනුයි.    මෙය හුල් පස යයි කියනු ලැබේ.

213. එහි පංච චෙතොඛීලයෝ කවරහුද?   ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි, විචිකිච්ඡා කරයි, ස්ථිරව නොපිහිටයි,   නොපහදියි.      ධර්‍මයෙහි සැක කරයි.   -පෙ- සංඝයා කෙරෙහි සැක කරයි.   -පෙ- ශික්‍ෂාව කෙරෙහි සැක කරයි.  -පෙ- සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි කුපිතවූයේ වෙයි.   නොසතුටුවූයේ,  පහර වැදුනු සිත් ඇත්තේ,  කණුවක් මෙන් වූයේ වෙයි.    මෙය පංච චෙතොඛීලයෝයයි කියනු ලැබේ.

214. සිත පිළිබඳ විනිබන්‍ධ පස කවරහුද?   කාමයෙහි නොහරණ ලද රාග ඇත්තේ වෙයි.   පහ නොකරණ ලද ඡන්‍දය ඇත්තේ වෙයි.   පහ නොකරණ ලද ප්‍රෙමය ඇත්තේ වෙයි.   පහ නොකරණ ලද පිපාසය ඇත්තේ වෙයි.   පහ නොකරණ ලද පරිඩාහය ඇත්තේ වෙයි.   පහ නොකරණ ලද තෘෂ්ණාව ඇත්තේ වෙයි.    කයෙහි නොහරණ ලද රාගය ඇත්තේ වෙයි.   රූපයෙහි නොහරණ ලද රාගය ඇත්තේ වෙයි.   බඩගන්නා තෙක් ඇතිතාක් අනුභවකොට සෙය්‍ය සුඛය,  ඵස්ස සුඛය,  මිද්ධ සුඛය යන මෙහි යෙදුනේ වෙයි.   මම මේ ශීලයෙන් හෝ,  ව්‍රතයෙන් හෝ,  තපසින් හෝ,  බඹසරින් හෝ,   දෙවියෙක් හෝ වන්නෙමි.   එක්තරා දෙවි කෙනෙක් හෝ වන්නෙමියි එක්තරා දේව නිකායක් ප්‍රාත්‍ර්‍ථනාකොට බඹසර හැසිරෙයි.    මෙය සිත පිළිබඳ විනිබන්‍ධ පස කියනු ලැබේ.

215. එහි පංච නීවරණයෝ කවරහුද?   කාමච්ඡන්‍ද නීවරණය,  ව්‍යාපාද නීවරණය,  ථීනමිද්ධ නීවරණය,  උද්ධච්ච කුක්කුච්ච නීවරණය,  විචිකිච්ඡා නීවරණය යනුයි.  මෙය පංච නීවරණයෝයයි කියනු ලැබේ.

216. එහි ආනන්තරිය කර්‍ම පස කවරහුද?   මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා වැදූ මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි එබඳු දෙයක් විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.   මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා සංඝ ඝෙද කරන්නේය යන -පෙ- මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් සඞ්ඝයා බිඳුවන්නේය යන මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේ.

217. එහි පංච දෘෂ්ටීහු කවරහුද?   සඤ්ඤීවූයේ,  නිත්‍යවූයේ,  මරණින් මතු ආත්මවත් වේයයි මෙසේ කෙනෙක් කියත්. අසඤ්ඤීවූයේ,  නිත්‍යවූයේ,  මරණින් මතු අනාත්මවත් වේයයි මෙසේ කෙනෙක් කියත්. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවූයේ,  නිත්‍යවූයේ,  මරණින් මතු ආත්මවත් වේයයි මෙසේ කෙනෙක් කියත්.   විද්‍යමානවූම සත්ත්‍වයාගේ උච්ඡේදය විනාශය,  විභය පනවත්.   දිට්ඨ ධම්ම නිබ්බාණය (ඒ ඒ ලැබූ ආත්මභාවයෙහි දුක්ඛ විනාශය වේයයි හෝ කෙනෙක් කියත්. මෙය පංච දෘෂ්ටීහුයයි කියනු ලැබේ.

218. එහි පඤ්ච වෙර චෙතනාවෝ කවරහුද?   පාණාතිපාතය,  අදින්නාදානය,  කාමෙසුමිච්ඡාචාරය,  මුසාවාදය,  මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමෙරය මෙය පඤ්ච වෙර චෙතනාවෝයයි කියනු ලැබේ.

219. එහි පංච ව්‍යසනයෝ කවරහුද?   ඥාති ව්‍යසනය,  භොග ව්‍යසනය,  රොග ව්‍යසනය,  ශීල ව්‍යසනය,  දිට්ඨි ව්‍යසනය,   යනුයි.  මෙය පංච ව්‍යසනයෝයයි කියනු ලැබේ.

220. එහි පස් නොඉවසීම් ආදීනවයෝ කවරහුද?   බොහෝ ජනයාට අප්‍රියවූයේ වෙයි.   අමනාපවූයේ,  වෛර බහුලවූයේ,  සිහි මුළාව කාලක්‍රියා කරයි.   ශරීරයාගේ බිඳීමෙන් මරණින් මතු නපුරු ගති ඇති,  නපුරු සේ වැටෙන,  සැපයෙන් තොර,  නරකයෙහි උපදියි.   මෙය පස් නොඉවසීම් ආදීනවයෝයයි කියනු ලැබේ.

221. එහි පංච භය කවරහුද?   ජීවිත වෘත්තිය පිළිබඳ භය,  නින්දා භය,  කළ පව් ඇති පුද්ගලයා රැස්වූ පිරිසට පැමිණිවිට ඇතිවන සාරජ්ජ භය,  මරණ භය,  දුර්ගති භය යනුයි. මෙය පංච භයයයි කියනු ලැබේ.

222. එහි පංච දිට්ඨ ධම්ම නිබ්බාණ වාදයෝ කවරහුද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් මෙසේ කියන්නේ වෙයි.   මෙසේ දෘෂ්ටි ඇත්තේ වෙයි.   එනම්,  ´´පින්වත්නි,  යම් හෙයකින් මේ ආත්මය පඤ්චකාම ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්‍ණවූයේ,  යුක්තවුයේ,  පිරිවරයි.   පින්වත්නි,  මෙපමණකින් මේ අනාත්මය පරම දිට්ඨ ධම්ම නිබ්බාණයට පැමිණියේ වේය´´ කියායි.   මෙසේ ඇතැමෙක් විද්‍යමානවූම සත්ත්‍වයාට පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ වේය කියයි.   අනිකෙක් ඔහුට මෙසේ කිය.   ´´පින්වත,  මේ ආත්මය ඇතැයි ඔබ යමක් කීයෙහිද,  මෙය නොවේ.   නැතැයි කියමි.  පින්වත, මේ ආත්මය මෙපමණකින් පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ නොවේමය.   එයට හේතු කවරේද?   පින්වත,  කාමයෝ වනාහි අනිත්‍යයෝය.   දුක්ඛයෝය.   පරිණාම ධර්‍මයෝය.   ඔවුන්ගේ පරිණාමයෙන්,  වෙනස් වීමෙන්,  ශොක,  පරිදෙව,  දුක්ඛ, දොමනස්ස, උපායාසයෝ  උපදිත්.´´

´´පින්වත,  යම් හෙයකින් මේ අහෝමය කාමයන්ගෙන් වෙන්ව -පෙ- ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   පින්වත, පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ වේය´´ යි මෙසේ කෙනෙක් විද්‍යමානවූම සත්ත්‍වයාට පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණය පණවත්.   ඔහුට අනිකෙක් මෙසේ කිය.   ´´පින්වත,  මේ ආත්මය ඇතැයි ඔබ යමක් කීයෙහිද?   මෙය නැතැයි කියමි.   මේ ආත්මය මෙපමණකින් පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ නොවේමය.   එයට හේතු කවරේද?   යමක් එහි විතක්කිතද,  විචාරිතද,  ඒ කරුණින්ම මෙය ඔලාරිකයයි කියයි.   පින්වත,  යම් හෙයකින්,  මේ ආත්මය විතක්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- දුතියජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   පින්වත,  මෙපමණකින් මේ ආත්මය පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණේය´´ කියායි.   මෙසේ කෙනෙක් විද්‍යමාණවූම සත්ත්‍වයාට පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණය පණවත්.   අනිකක් ඔහුට මෙසේ කීය.   ´´පින්වත,  මේ ආත්මය ඇතැයි ඔබ යමක් කීයෙහිද,  මෙය නැතැයි කියමි.   පින්වත,  මේ ආත්මය නොවේමය.   මෙපමණකින් පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ වෙයි.´´

´´පින්වත,  යම් හෙයකින් මේ ආත්ම ප්‍රීතියගේ වෙන්වීමෙන් -පෙ- තතියජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   පින්වත,  මෙපමණකින් මේ ආත්මය පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේය´´ කියායි. මෙසේ කෙනෙක් විද්‍යමානවූම සත්ත්‍වයාට පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණය පණවත්.   ඔහුට අනිකෙක් මෙසේ කීය.   ´´පින්වත,  ඔබ මේ ආත්මය ඇතැයි යමක් කීයෙහිද,  මෙය නොවේ.   නැතැයි කියමි.   පින්වත,  මේ ආත්මය මෙපමණකින් පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ නොවෙයි.   එයට හේතු කවරේද?   එහි සුඛ,  පීති,  චිත්තයාගේ ආභොගය යන යමක් ඇත්නම් එයින් මේ ඔලාරිකය කියයි.   පින්වත,  යම් හෙයකින් මේ ආත්මය සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන් -පෙ- සතරවන ධ්‍යානට පැමිණ වාසය කරයිද,  පින්වත,  මෙපමණකින් මේ ආත්මය පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණයට පැමිණියේ වෙයි.´´ මෙසේ කෙනෙක් විද්‍යමානවූම සත්ත්‍වයාට පරම දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණය පණවත්.    මේ දිට්ඨ ධමම නිබ්බාණ පසයයි කියනු ලැබේ.

ඡක්කය.

223. එහි විවාද මූල සය කවරහුද?   ක්‍රොධය,  ගුණමකුකම,  ඉස්සාව,  කෛරාටිකබව,  ක්‍රොධාදී වශයෙන් ගත් මගම ගැනීම (සන්‍දිට්ඨි පරාමාසය) යනුයි.    මේ විවාද මූල සයයයි කියනු ලැබේ.

224. එහි ඡන්‍ද රාග සය කවරහුද?   ඡන්‍දරාගයෝ නම් ලෞකික දෙය හා සම්බන්‍ධ ධර්‍මයෝයි.   මනාපවූ රූපයන්හි ලෞකික රාගය,  සාරාගය,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්ම, මනාපවූ ශබ්දයන්හි,  -පෙ- මනාපවූ ගන්‍ධයන්හි,  -පෙ-  මනාපවූ රසයන්හි, -පෙ-  මනාපවූ ස්පර්‍ශයන්හි,  -පෙ-  මනාපවූ ධර්‍මයන්හි, ලෞකික රාගය,  සාරාගය,  චිත්තයාගේ බලවත් ඇල්ම,    මේ ඡන්‍දරාග සය යයි කියනු ලැබේ.

225. එහි විරෝධ වස්තු සය කවරහුද?   අමනාපවූ රූපයන්හි චිත්තයාගේ ක්‍රොධය,  පටිඝාතය,  චණ්ඩික්කය,  අස්සුරොපය,  චිත්තයාගේ නොසතුටු බව යනුයි.   අමනාපවූ ශබ්දයන්හි -පෙ- අමනාපවූ ගන්‍ධයන්හි -පෙ- අමනාපවූ රසයන්හි  -පෙ- අමනාපවූ ස්පර්‍ශයන්හි -පෙ- අමනාපවූ ධර්‍මයන්හි චිත්තයාගේ ක්‍රොධය,  පටිඝාතය,  චණ්ඩික්කය,  අස්සුරොපය,  චිත්තයාගේ නොසතුටුබව යනුයි.   මේ විරොධ වස්තු සයයයි කියනු ලැබේ.

226. එහි සවැදෑරුම් තෘෂ්ණා කායයෝ කවරහුද?   රූප තණ්හා,  සද්ද තණ්හා,  ගන්‍ධ තණ්හා,  රස තණ්හා,  ඵොට්ඨබ්බ තණ්හා,  ධම්ම තණ්හා, යනුයි.   මේ සවැදෑරුම් තණ්හා කායයෝයයි කියනු ලැබේ.

227. එහි අගෞරවයෝ සය කවරහුද?   ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි.   ධර්‍මයෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි.   සංඝයා කෙරෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි.   ශික්‍ෂාව කෙරෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි.   අප්‍රමාදයෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි.   පිළිසඳරෙහි අගෞරවවූයේ,  මහත් පැවතුම් නැත්තේ වාසය කරයි. මේ අගෞරවයෝ සයයයි කියනු ලැබේ.

228. එහි පරිහානිය ධර්‍ම සය කවරහුද?   කාම්මාරාමතාව (නව කර්‍මාදියෙහිම ඇලී සිටිම),  භස්සාරාමතාව (පහත් කථාවල ඇලී ගැලී සිටිම),  නිද්දාරාමතාව (නිදීමෙහි ඇලී ගැලී සිටීම),  සංගනිකාරාමතාව (සමූහය හා එක්ව සිටීම),  සංසග්ගරාමතාව (ශ්‍රමණ සංසාර්‍ගාදියෙහි යෙදී සිටීම),     පපංචාරාමතාව (තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටීන්හි යෙදීම) යනුයි.    මේ පරිහානිය ධර්‍ම සයයයි කියනු ලැබේ.

229. එහි සෙසුද පරිහානිය ධර්‍ම සය කවරහුද?   කම්මාරාමතාව,  භස්සාරාමතාව,   නිද්දාරාමතාව,  සංගානිකාරාමතාව,   දොවචස්සතාව (අකීකරුබව),     පාපමිත්තතාව (පවිටු මිතුරන් ආශ්‍රය කිරීම) යනුයි.    මේ සෙසුද පරිහානිය ධර්‍ම සයයයි කියනු ලැබේ.

230. එහි සොමනස්සුපවිචාර සය කවරහුද?   ඇසින් රූපය දැක සොම්නසට හේතුවූ රූපය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ- ශබ්දය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   නාසයෙන් ගන්‍ධය ආඝ්‍රාණයකොට -පෙ- ගන්‍ධය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   දිවින් රසය විඳ -පෙ- රසය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   කයින් ස්පර්‍ශය කොට -පෙ- ස්පර්‍ශය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   සිතින් ධර්‍මය දැන සොම්නසට හේතුවූ ධර්‍මය පරීක්‍ෂාකර බලයි. මේ සොමනස්සුපවිචාර සයයයි කියනු ලැබේ.

231. එහි දොමනස්සුපවිචාර සය කවරහුද?   ඇසින් රූපය දැක දොම්නසට හේතුවූ රූපය පරීක්‍ෂාකර බලයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ-    නාසයෙන් ගන්‍ධය ආඝ්‍රාණයකොට -පෙ-    දිවින් රසය විඳ -පෙ-    කයින් ස්පර්‍ශය කොට -පෙ-    සිතින් ධර්‍මය දැන දොම්නසට හේතුවූ ධර්‍මය පරීක්‍ෂාකර බලයි.    මේ දොමනස්සුපවිචාර සයයයි කියනු ලැබේ.

232. එහි උපෙක්ඛුපවිචාර සය කවරහුද?   ඇසින් රූපය දැක උපෙක්‍ෂාවට හේතුවූ රූපය පරීක්‍ෂාකරයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ-    නාසයෙන් ගන්‍ධය ආඝ්‍රාණයකොට -පෙ-    දිවින් රසය විඳ -පෙ-    කයින් ස්පර්‍ශය කොට -පෙ-    සිතින් ධර්‍මය දැන උපෙක්‍ෂා කටයුතු ධර්‍මය පරීක්‍ෂාකර බලයි.    මේ උපෙක්ඛුපවිචාර සයයයි කියනු ලැබේ.

233. එහි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ සොම්නස් සය කවරහුද?   මන වඩන්නාවූ රූපයන්හි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ,  සිහිල්වූ චෛතසිකය,  සැපවූ චෛතසිකය,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතවූ,  සුඛවූ,  වෙදයිතවූ,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතවූ, සුඛවූ වේදනාවෝයි.   මන වඩන්නාවූ ශබ්දයන්හි -පෙ- මන වඩන්නාවූ ගන්‍ධයන්හි -පෙ- මන වඩන්නාවූ රසයන්හි -පෙ- මන වඩන්නාවූ ස්පර්‍ශයන්හි -පෙ- මන වඩන්නාවූ ධර්‍මයන්හි -පෙ- මේ ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ සොම්නස් සයයයි කියනු ලැබේ.

234. එහි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ දොම්නස් සය කවරහුද?   අමනාපවූ රූපයන්හි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ,  සිහිල් නොවූ චෛතසිකය,  දුක්වූ චෛතසිකය,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් නොවූ,  දුක්වූ,  වෙදයිතවූ,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් නොවූ, දුක්වූ වේදනාවෝයි. අමනාපවූ ශබ්දයන්හි -පෙ- අමනාපවූ ගන්‍ධයන්හි -පෙ- අමනාපවූ රසයන්හි -පෙ- අමනාපවූ ස්පර්‍ශයන්හි -පෙ- අමනාපවූ  ධර්‍මයන්හි -පෙ- මේ ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ දොම්නස් සයයයි කියනු ලැබේ.

233. එහි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ උපෙක්‍ෂා සය කවරහුද? උපෙක්‍ෂා කටයුතු රූපයන්හි ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ,  සිහිල් නොවූ අසාත නොවූ, සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් අදුක්ඛවූ,  අසුඛවූ,  වෙදයිතවූ,  චෛතසිකයයි.   සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් අදුක්ඛවූ, අසුඛවූ වේදනාවෝයි.   උපෙක්‍ෂා කටයුතු ශබ්දයන්හි -පෙ- උපෙක්‍ෂා කටයුතු ගන්‍ධයන්හි -පෙ- උපෙක්‍ෂා කටයුතු  රසයන්හි -පෙ- උපෙක්‍ෂා කටයුතු ස්පර්‍ශයන්හි -පෙ- උපෙක්‍ෂා කටයුතු ධර්‍මයන්හි -පෙ- මේ ලෞකික දෙය හා මිශ්‍රවූ උපෙක්‍ෂා සය යයි කියනු ලැබේ.

236. එහි දෘෂ්ටීහු සයදෙන කවරහුද?   මට ආත්මය ඇතැයි හෝ,  ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.    මට ආත්මය නැතැයි හෝ,  ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.    මේ ආත්මය විසින් මේ ආත්මය හඳුනමියි,  ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.     ආත්මය විසින්  අනාත්මය හඳුනමියි හෝ,  ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.    අනාත්මය විසින් ආත්මය හඳුනමියි,  ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.   නැවතද ඔහුට මෙසේ දෘෂ්ටියක් උපදියි.   හෙතෙම මේ කරුණෙහි මේ ආත්මය කියන්නේ, ප්‍රකාශ කරන්නේ, ඒ ඒ තන්හි දිගු කලක් කුශලාකුශල කර්‍මයන්ගේ විපාකය විඳියි.   හෙතෙම නූපන්නේ අතීතයෙහි නොවිය.   හෙතම නූපන්නේ අනාගතයෙහි නොවන්නේය.   නිත්‍ය වූයේ,  ස්ථීරවූයේ, හැමදා සිටින්නේ,  වෙනස් නොවන ධර්ම ඇත්තේයයි ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටිය උපදියි.    මේ දෘෂ්ටීහු සයදෙන යයි කියනු ලැබේ.

සත්තකය.

237. එහි අනුසයයෝ සත් දෙන කවරහුද?   කාමරාගානුසය,  පටිඝානුසය,  මානානුසය,  දිට්ඨානුසය,  විචිකිච්ඡානුසය,  භවරාගානුසය,  අවිජ්ජානුසය, යනුයි.     මේ අනුසයයෝ සත් දෙන යයි කියනු ලැබේ.

238. එහි සංයෝජන සත කවරහුද?   කාමරාග සංයෝජනය,  පටිඝ සංයෝජනය,  මාන සංයෝජනය,  දිට්ඨි සංයෝජනය,  විචිකිච්ඡා සංයෝජනය,  භවරාග සංයෝජනය,  අවිජ්ජා සංයෝජනය, යනුයි.   මේ සංයෝජන සත යයි කියනු ලැබේ.

239. එහි සත්ත පරියුට්ඨානයෝ (මැඩගෙන සිටින්නෝ) කවරහුද? කාමරාග පරියුට්ඨානය,  පටිඝ පරියුට්ඨානය,  මාන පරියුට්ඨානය,  දිට්ඨි පරියුට්ඨානය,  විචිකිච්ඡා පරියුට්ඨානය,  භවරාග පරියුට්ඨානය,  අවිජ්ජා පරියුට්ඨානය, යනුයි.   මේ සත්ත පරියුට්ඨානයෝ යයි කියනු ලැබේ.

240. එහි අසද්ධර්‍ම සත කවරහුද?   අශ්‍රද්ධාවත් වූයේ වෙයි.   පවට ලජ්ජා නැත්තේ වෙයි.   පවට බිය නැත්තේ වෙයි.   අල්පශ්‍රුත වූයේ වෙයි.   කුසීත වූයේ වෙයි.   සිහිමුලා වූයේ වෙයි.   මෝඩ වූයේ වෙයි.   මේ අසද්ධර්‍ම සත යයි කියනු ලැබේ.

241. එහි දුශ්චරිත සත කවරහුද?   පාණාතිපාතය,  අදින්නාදානය,  කාමෙසු මිච්ඡාචාරය,  මුසාවාදය,  පිසුනාවාචාව,  ඵරුෂා වාචාව,  සම්ඵප්පලාපය යනුයි.   මේ දුශ්චරිත සත යයි කියනු ලැබේ.

242. එහි මානයෝ සත කවරහුද?   මානය,  අතිමානය,  මානාතිමානය,  ඔමානය,  අධිමානය,  අස්මිමානය,  මිච්ඡාමානය යන මොවුහු සත්තා මානයෝයි.  මේ මානයෝ සත යයි කියනු ලැබේ.

243. සප්ත දෘෂ්ටීහු කවරහුද?   නොදැකි දෙයෙහි දැක්කේයයි කීම,  නොඇසූ දෙයෙහි ඇසුවේයයි කීම,   අමුතයෙහි මුතයයි කීම,  නොදන්නා දෙය දන්නේයයි කීම,   මෙය සප්ත දෘෂ්ටීහුයයි කියනු ලැබේ.

අට්ඨකය.

244. එහි අෂ්ට ක්ලේශ වස්තූහු කවරේද?   ලොභය,  ෙවෂය,  මොහය,  මානය,  දිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාව,  ථීනය,  උද්ධච්චය යනුයි.    මේ අෂ්ට ක්ලේශ වස්තූහු යයි කියනු ලැබේ.

245. එහි කුසීත වස්තු අට කවරහුද?   මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව විසින් සිවුරු සෙවීම්  ආදී වැඩ කටයුතු වෙයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´ම විසින් වැඩ කටයුතු වන්නේය.   වැඩ කරන්නාවූ මගේ කය ක්ලාන්ත වන්නේය.   එසේ හෙයින් මම වැදහොමි´´ යි කියායි.   හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමුණුන දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළයුත්ත ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ පළමුවෙනි කුසීත වස්තුවයි.

246. නැවතද භික්‍ෂුව විසින් වැඩ කරණ ලද්දේ වෙයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මම වනාහි වැඩ කළෙමි.   වැඩ කරන්නාවූ මාගේ කය ක්ලාන්ත විය.   එසේ හෙයින් මම වැදහොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමුණුන දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළයුත්ත ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ දෙවෙනි කුසීත වස්තුවයි.

247. නැවතද භික්‍ෂුව විසින් මාර්‍ගයට යා යුත්තේ වෙයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´ම විසින් මාර්ගයට යා යුතු වන්නේය.   මාර්‍ගයට යන්නාවූ මාගේ කය ක්ලාන්ත වන්නේය.   එසේ හෙයින් මම වැදහොවිමි´´ යි කියායි.  හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමුණුන දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ තුන්වන කුසීත වස්තුවයි.

248. නැවතද භික්‍ෂුව විසින් මාර්‍ගයෙහි යන ලද්දේ වෙයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මම වනාහි මාර්‍ගයෙහි ගියෙමි.   මාර්‍ගයෙහි යන්නාවූ මාගේ කය ක්ලාන්ත විය.   එසේ හෙයින් මම වැදහොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමුණි දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ සතරවන කුසීත වස්තුවයි.

249. නැවතද මහණ තෙම ගමට හෝ නියම් ගමට හෝ පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ,  රූක්‍ෂවූ හෝ,  ප්‍රණීතවූ හෝ භොජනයාගේ ඇතිතාක් සම්පූර්‍ණවීම නොලබයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මම වනාහි ගමට හෝ නියම් ගමට හෝ පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ රූක්‍ෂවූ හෝ,  ප්‍රණීතවූ හෝ,  භෝජනයාගේ ඇතිතාක් සම්පූර්‍ණවීම නොලැබීමි.    ඒ මාගේ කය ක්ලාන්තය,  අකර්‍මන්‍යය,  එබැවින් මම වැදහොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමිණි දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ පස්වන කුසීත වස්තුවයි.

250. නැවතද භික්‍ෂුතෙම ගමට හෝ නියම් ගමට හෝ පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ,  රූක්‍ෂවූ හෝ,  ප්‍රණීතවූ හෝ භොජනයාගේ ඇතිතාක් සම්පූර්‍ණවීම ලබයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මම වනාහි ගමට හෝ නියම් ගමට හෝ පිණ්ඩාය හැසිරෙන්නේ රූක්‍ෂවූ හෝ,  ප්‍රණීතවූ හෝ,  භෝජනයාගේ සම්පූර්‍ණ බව ලැබීමි.    ඒ මාගේ කය වැඩට අයොග්‍යවූයේ,  තෙමුණු මෑ ඇට මෙන් බරවූයේයයි හඟිමි.   එබැවින් මම වැදහොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමිණි දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ සයවන කුසීත වස්තුවයි.

නැවත භික්‍ෂුවට ස්වල්ප මාත්‍ර ආබාධයක් උපන්නේ වෙයි.    ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මට මේ ස්වල්ප මාත්‍ර ආබාධයක් උපන්නේ වෙයි.   වැද හෙවීමට සුදුසු වූයේ වෙයි.   එසේ හෙයින් මම වැද හොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමිණි දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ සත්වන කුසීත වස්තුවයි.

251. නැවතද භික්‍ෂුතෙමේ ගිලන්ව වැඩි කලක් නොසිටියේ ගිලන් කමින් නැගිටියේ වෙයි.   ඔහුට මේ අදහස වෙයි.  ´´මම ගිලන්ව වැඩි කලක් නොසිටියේ,  ගිලන් කමින් නැගිටියේ වෙමි.   ඒ මාගේ කය දුබලය.   වැඩට අයොග්‍යය.   එසේ හෙයින්  මම වැදහොවිමි´´ යි    හෙතෙම වැදහොවියි.   නොපැමිණි දෙයට පැමිණීමෙහි,  නොලැබූ දෙය ලැබීමෙහි,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකළ දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙහි,  වීය්‍ර්‍යය පටන් නොගනියි.   මේ අටවන කුසීත වස්තුවයි.  මේ කුසීත වස්තු අට වෙති.

252. එහි අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්හි චිත්තයාගේ දොම්නස් වශයෙන් උපන් විරොධය කවරේද?   ලාභයෙහි බලවත් ඇල්ම,  අලාභයෙහි දොම්නස් වශයෙන් විරොධය,  කීර්තියෙහි බලවත් ඇල්ම,  අපකීර්තියෙහි දොම්නස් වශයෙන් විරෝධය, ප්‍ර.ශංසාවෙහි බලවත් ඇල්ම,  නින්‍දාවෙහි දොම්නස් වශයෙන් විරෝධය,  සැපතෙහි බලවත් ඇත්ම,  දුකෙහි දොම්නස් වශයෙන් විරෝධය,  මේ අෂ්ට ලෝක ධර්මයන්හි චිත්තයාගේ දොම්නස් වශයෙන් උපන් විරෝධය වේ.

253. එහි අට වැදෑරුම් අනරිය වොහාරයෝ කවරහුද?   මෙහි ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ,  කාමයන්හි දොෂයක් නැතැයි මෙසේ කියන්නේ වෙයි.   මෙසේ දෘෂ්ටිය ඇත්තේ වෙයි.   හෙතෙම කාමයන්හි පරිභොගයට පැමිණෙයි.   මේ අනරිය වොහාර අට වෙති.

254. එහි අට වැදෑරුම් මිච්ඡත්තයෝ කවරහුද?   මිච්ඡාදිට්ඨිය,  මිච්ඡාසංකප්පය,  මිච්ඡාවාචාව,  මිච්ඡාකම්මන්තය,  මිච්ඡාආජීවය,  මිච්ඡාවායාමය,  මිච්ඡාසතිය,  මිච්ඡාසමාධිය යනුයි.   මේ අට වැදෑරුම් මිච්ඡත්තයෝයයි කියනු ලැබේ.

255. එහි අෂ්ට පුරුෂ දෝෂයෝ කවරහුද?   මෙහි භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ මහණතෙමේ ඇවතින් චෝදනා කරණු ලබන්නේ ´´සිහි නොකරමි.   සිහිනොකරමි´´යි නැති බැවින්ම නිදහස් වෙයි.  මේ පළමුවැනි පුරුෂ දොෂයයි.

නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ චොදකයාටම ප්‍රතිවිරුද්ධව කථාකරත්.

256. ´´බාලවූ,  අව්‍යාකෘතවූ ඔබට යමක් කීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක්ද?   ඔබද මා කිය යුතු කොට සිතන්නෙහිද?´´   මේ දෙවෙනි පුරිස දොසයයි.   නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  චොදකයාටම ආපසු ආරොපනය කරත්.   ´´ඔබද මෙබඳු නම් ඇවතකට පැමිණියෙක් වෙහිය.   ඔබ පළමුකොට ප්‍රතිකර්‍ම කරව´´ යි කියායි.   මේ තුන්වෙනි පුරිස දොසයයි.

257. නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  අනිකකින් අනිකක් පෙන්වා අසුනොවී කථා කරයි.   බාහිර කථාවක් ගෙනහැර දක්වයි.   කෝපයද,  ද්වේශයද,  නොසතුටද පහළ කරයි.   මේ සතරවෙනි පුරුෂ දොෂයයි.

258. නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  සංඝයා මධ්‍යයෙහි අත් දිගු කරමින් කථාකරයි.   මේ පස්වෙනි පුරුෂ දොෂයයි.

නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  ´´මම ඇවතකට නොපැමිණියේ වෙමි.   මම නොපැමිණියේ නොවෙමි´´ යි නිශ්ශබ්දවූයේ,  සංඝයා වෙහෙස කරයි.   මේ සයවෙනි පුරුෂ දොෂයයි.

259. නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  නොපිළිගෙන චොදක සංඝයාට අවමන් කොට ඇවැත් සහිත වූයේම කැමතිසේ බැහැර යයි.   මෙය සත්වැනි පුරුෂ දොෂයයි.

260. නැවතද, භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවතින් චෝදනා කරත්.   භික්‍ෂූන් විසින් ඒ භික්‍ෂු තෙමේ චෝදනා කරණු ලබන්නේ,  ´´කුමක් හෙයින් තෙපි මා කෙරෙහි දැඩිසේ නියුක්ත වෙහිද?   දැන්මම ශික්‍ෂාව බැහැරකොට ගිහි වන්නෙමි´´ යි කියායි.   හෙතෙම ශික්‍ෂාව බැහැරකොට,  ගිහි බවට පැමිණ,  මෙසේ කීය.   ´´ආයුෂ්මතුනි,  දැන්වත් තෙපි සතුටුවව්´´ යයි කියායි.   මේ අටවන පුරුෂ දොෂයයි.   මේ පුරුෂ දොෂ අට වෙති.

261. එහි අට වැදෑරුම් අසඤ්ඤීවාදියෝ කවරහුද?   රූපවත්වූයේ,  මරණින් මතු නිරෝගීවූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට අසඤ්ඤීයයි පණවත්.   අරූපවත්වූයේ  -පෙ- රූපවත්වූයේද, අරූපවත්වූයේද  -පෙ- රූපී නොවූයේ,  අරූපී නොවූයේ -පෙ- රූපවත්වූයේ,  මරණින් මතු නිරෝගීවූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට අසඤ්ඤීයයි පණවත්.   අනන්තවත් වූයේ,  මරණින් මතු අරෝග වූයේ, ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට අසඤ්ඤීයයි පණවත්.   අන්තවත් නොවූයේ,  අනන්තවත් නොවූයේ,  මරණින් මතු අරොග වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට අසඤ්ඤීයයි පණවත්.    මේ අට වැදෑරුම් අසඤ්ඤීවාදයෝ යයි කියනු ලැබේ.

262. එහි අට වැදෑරුම් නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදයෝ කවරහුද? රූපවත්වූයේ,  මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.   අරූපවත්වූයේ මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    රූපවත්වූයේද, අරූපවත්වූයේද මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    අන්තවත් වූයේ, මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    අනන්තවත් වූයේ, මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    අන්තවත් වූයේද,  අනන්තවත් වූයේද, මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    අන්තවත් නොවූයේ,  අනන්තවත් නොවූයේ, මරණින් මතු අරොගවත් වූයේ,  ආත්මය ඇත්තේ වෙයි.   ඔහුට නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යයි පණවත්.    මේ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වාද අට වෙති.

නවකය.
 
263. එහි නව ආඝාත වස්තූහු කවරහුද?   ´´මට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසුරුණේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.    ´´මට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසිරේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.   ´´මට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසිරෙන්නේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.   ´´මාගේ ප්‍රිය මනාපයාට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසුරුණේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.   ´´මාගේ ප්‍රිය මනාපයාට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසිරේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.   ´´මාගේ ප්‍රිය මනාපයාට අනත්‍ර්‍ථය පිණිස හැසිරෙන්නේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.   ´´මාගේ අප්‍රිය අමනාපයාට වැඩ පිණිස හැසිරෙයි,  හැසුරුණේය, හැසිරෙන්නේය´´ යි ක්‍රෝධය උපදියි.    මේ නව ආඝාත වස්තූහු යයි කියනු ලැබේ.

264. එහි නව පුරුෂමලයෝ කවරහුද?   ක්‍රෝධය,  මක්ඛය,  ඉස්සාව,  මච්ඡරිය,  මායාව,  සාඨෙය්‍යය,  මුසාවාදය,  පාපිච්ඡතාව,  මිච්ඡාදිට්ඨිය යනුයි.    මේ නව පුරුෂ මලයෝ යයි කියනු ලැබේ. මානය,   ශ්‍රෙෂ්ඨයාට හීන වෙමියි මානය,  සමානයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මානය,  සමානයාට සමාන වෙමියි මානය,  සමාන
265. එහි නවවිධ මානයෝ කවරහුද?   ශ්‍රෙෂ්ඨයාට ශ්‍රෙෂ්ඨ වෙමියි මානය,   ශ්‍රෙෂ්ඨයාට සමාන වෙමියි යාට හීන වෙමියි මානය,   හීනයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මානය,  හීනයාට සමාන වෙමියි මානය,  හීනයාට හීන වෙමියි මානය යනුයි.   මේ නවවිධ මානයෝ යයි කියනු ලැබේ.

266. එහි නව තෘෂ්ණා මූලක ධර්මයෝ කවරහුද?   තෘෂ්ණාව නිසා සෙවීම,  සෙවීම නිසා ලාභය,  ලාභය නිසා විනිශ්චය,  විනිශ්චය නිසා ඡන්‍දරාගය,  ඡන්‍දරාගය නිසා බලවත් ඇල්ම,   බලවත් ඇල්ම නිසා අයිතිකර ගැන්ම,   අයිතිකර ගැන්ම නිසා මසුරුකම,  මසුරුකම නිසා ආරක්‍ෂා කිරීම,  ආරක්‍ෂාව පිණිස දඬු ආදිය ගැන්ම,  ආයුධ ගැණීම,  කලහ,  විග්‍රහ,  විවාදතා,  තෝ යයි අගෞරව වචන කෙළම,  මුසාවාදය,  යන නොයෙක් ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ ඇති වෙත්. මේ නව තෘෂ්ණා මූලක ධර්මයෝ යයි කියනු ලැබේ.

267. එහි ඉඤ්ජිත නමැති නව මානයෝ කවරහුද?   වෙමියි මෙය ඉඤ්ජිතයකි.   මම වෙමියි මෙය ඉඤ්ජිතයකි.   මෙය මම වෙමියි මෙය ඉඤ්ජිතයකි.   වන්නාහයි මෙය වෙමියි මෙය ඉඤ්ජිතයකි.   රූපී වූවෝ වන්නාහයි මෙය ඉඤ්ජිත යෙකි.   අරූපී වූවෝ වන්නාහයි මෙය ඉඤ්ජිත යෙකි.    සඤ්ඤී වූවෝ වන්නාහයි මෙය ඉඤ්ජිත යෙකි.   අසඤ්ඤී වූවෝ වන්නාහයි මෙය ඉඤ්ජිත යෙකි.    නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූවෝ වන්නාහයි මෙය ඉඤ්ජිත යෙකි.    මේ ඉඤ්ජිත නමැති නව මානයෝ යයි කියනු ලැබේ.

268. එහි නව මඤ්ඤිතයෝ කවරහුද?   නව වන්‍දිතයෝ කවරහුද?   නව පපඤ්චිතයෝ කවරහුද?   නව සංඛතයෝ කවරහුද?   ඉඤ්ජිත,  මඤ්ඤිත,  ඵන්‍දිත,  පපඤ්චිත යනුද මේ සංඛත යන්න සේමය.   වෙමියි මෙය සංඛතයකි.   මම වෙමියි මෙය සංඛතයකි.   මෙය මම වෙමියි මෙය සංඛතයකි.   වන්නාහයි මෙය සංඛතයකි.   රූපීවූවෝ වන්නාහයි මෙය සංඛතයකි.   අරූපී වූවෝ වන්නාහයි මෙය සංඛතයකි.    සඤ්ඤී වූවෝ වන්නාහයි මෙය සංඛතයකි.   අසඤ්ඤී වූවෝ වන්නාහයි මෙය සංඛතයකි.   මෙය නව සංඛතයෝයි.

දසකය.

269. එහි දශ ක්ලේශ වස්තූහු කවරහුද?   ලෝභය,  දෝසය,  මෝහය,  මානය,  දිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාව,  ඵීනය,  උද්ධච්චය,  අහිරිකය,  අනොත්තප්පය යනුයි.    මේ දශ ක්ලේශ වස්තූහු යයි කියනු ලැබේ.

270. එහි ආඝාත වස්තූහු කවරහුද?   -පෙ- අස්ථානයෙහි හෝ ක්‍රෝධය උපදියි.

271. එහි දශ අකුශල කර්‍ම පථයෝ කවරහුද?   පාණාතිපාතය,  අදින්නාදානය,  කාමෙසු මිච්ඡාචාරය,  මුසාවාදය,  පිසුනාවාචාව,  ඵරුෂාවාචාව,  සම්ඵප්පලාපය,  අභිජ්ඣාව,  ව්‍යාපාදය,  මිච්ඡාදිට්ඨිය යනුයි. මේ දශ අකුශල කර්‍ම පථයෝ යයි කියනු ලැබේ.

272. එහි දශ සංයෝජනයෝ කවරහුද?   කාමරාග සංයෝජනය,  දිට්ඨි සංයෝජනය,  විචිකිච්ඡා සංයෝජනය,  සීලබ්බත පරාමාස සංයෝජනය,  භවරාග සංයෝජනය,  ඉස්සා සංයෝජනය,  මච්ඡරිය සංයෝජනය,  අවිජ්ජා සංයෝජනය යනුයි. මේ දශ සංයෝජනයෝ යයි කියනු ලැබේ.

273. එහි දශ මිච්ඡතයෝ කවරහුද?   -පෙ- මිච්ඡා ඥානය,  මිච්ඡා විමුත්තිය යනුයි. මේ දශ මිච්ඡතයෝ යයි කියනු ලැබේ.

274. එහි දස වස්තුක මිච්ඡා දිට්ඨිය කවරේද?   ( අභිධම්ම පිටකයේ 259 පිටුවේ 1220 ඡේදයේ )ස´ යොදන්න. )

275. එහි දස වස්තුකවූ අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටිය කවරේද? ලෝකය සාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අසාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අන්ත ඇත්තේය කියා හෝ,  ලෝකය අනන්ත වූයේය කියා හෝ,  එයම ජීවය,  එයම ශරීරය කියා හෝ,  අනිකක් ජීවය,  අනිකක් ශරීරය කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු වෙයි කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු නොවෙයි හෝ කියා හෝ,  මෙසේ භව දෘෂ්ටියෙහි නොවන්නේය යනුයි.   මෙය දශ වස්තුකවූ අත්තග්ගාහික දිට්ඨියයි.

276. එහි ආධ්‍යාත්මික ස්කන්‍ධ පංචකය නිමිතිකොට උපදනා තෘෂ්ණා රැස්කිරීම් දහඅට කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික ස්කන්‍ධ පංචකය දැඩිව ගෙන තෘෂ්ණා,  මාන,  දෘෂ්ටි වශයෙන් වෙමියි වෙයි.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වෙමියි වෙයි.   අනික් ආකාරයකින් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වන්නාහයි වෙයි. අනික් ආකාරයකින් වන්නාහයි වෙයි.   සාශ්වතයෙක් වෙමියි වෙයි.    අසාශ්වතයෙක් වෙමියි වෙයි.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වෙමියි වෙයි.    අනික් ආකාරයකින් වෙමියි වෙයි.   මම වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම මෙසේ වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම අනික් ආකාරයකින් වන්නේ නම් යයි වෙයි.   කෙසේද වෙමියි වෙයි.   කිසි ධර්‍මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන රූපය,  වේදනාව,  සංඥාව,  සංස්කාරයන්,  විඤ්ඤාණය වෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වෙමියි මානය ලබයි.   වෙමියි දෘෂ්ටිය ලබයි.   එසේ ඇති කල්හි මේ පපඤ්චිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වෙමියි කියා හෝ යනුයි.

277. කෙසේ මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වේද?   ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වෙමියි කියා හෝ, දෙවියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වෙමියි කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වෙමියි කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වෙමියි කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.

278. කෙසේ මෙසේ වෙමියි වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු සමානකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙසේ වෙමියි වෙයි.

279. කෙසේ අනික් ආකාරයක් වෙමියි වේද? ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  ඒසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවෙමී කියා හෝ,  මෙසේ අනික් ආකාරයකින් වෙමියි වෙයි.

280. කෙසේ වන්නාහු වේද?   කිසි ධර්‍මයක් එකක් එකක් වශයෙන් නොගෙන (සමූහ වශයෙන් ගෙන) රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව,  සංස්කාරයන්,  විඤ්ඤාණයන් වන්නාහුය.  ඡන්‍දය ලබයි.   වන්නාහුය.   මානය ලබයි.   වන්නාහුය.  දිට්ඨිය ලබයි.   වන්නාහුය.   එහි ඒ පපංච තුන ඇති කල්හි මේ පපංචිතයෝ වෙති.   මේ ආකාරයෙන් වන්නාහුය කියා හෝ මෙසේ වන්නාහුය කියා හෝ යනුයි.

281. කෙසේ මේ ආකාරයෙන් වන්නාහු වේද?   ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වන්නේය  කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  දෙවියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වන්නේය කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වන්නේය කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වන්නේය කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වන්නේය කියා හෝ,  මෙසේ මේ ආකාරයෙන් වන්නාහුය කියා වෙයි.

282. කෙසේ වනාහි මෙසේ වන්නාහුය යනු වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු නිමිතිකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  මෙසේ වන්නාහුය යනුයි.

283. කෙසේ අනික් ආකාරයක් වන්නාහුය යනු වේද? අන්‍ය පුද්ගලයකු නිමිතිකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  ඒසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ මෙසේ අනික් ආකාරයකින් වන්නාහුය යනු වෙයි.

284. කෙසේ වනාහි ශාස්වත වූවෙක් වෙමියි වේද?   කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් නිත්‍යවූවෙක් වෙමි.   ධ්‍රුව වූවෙක් වෙමි.   සාශ්වත වූවෙක් වෙමි.   වෙනස් නොවන ධර්‍ම ඇත්තෙක් වෙමියි

285. කෙසේ ශාස්වත නුවූවෙක් වෙමියි වේද?   කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් විඤ්ඤාණය නැති වන්නෙමි.   විනාශ වන්නෙමි.   නොවන්නෙමියි මෙසේ ශාස්වත නුවූවෙක් වන්නෙමියි වෙයි.

286. කෙසේ වනාහි වන්නෙවෙමියි වේද?   කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් විඤ්ඤාණය වන්නෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වන්නෙමියි මානය ලබයි.   වන්නෙමියි දෘෂ්ටිය එහි තුන් පපංචයන් ඇති කල්හි මේ පපංචිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් කියා හෝ මෙසේ වන්නෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වන්නෙමියි කියා හෝ වෙයි.

287. කෙසේ මේ ආකාරයෙන් වන්නෙමියි වේද? ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  දෙවියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ අනික් ආකාරයකින් වන්නෙමියි කියා හෝ වෙයි.

288. කෙසේ වනාහි වන්නේ නම් හෝ යනුවේද?  ( මෙහි 276 )ඩස´ යෙදීමේදී ´´වෙමියි´´ වෙනුවට ´´මම වන්නෙම් නම්´´ යයි යොදන්න.)  කෙසේ මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් හෝ යනුවේද?   ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,
දෙවියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ, මෙසේ මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් යනුවෙනි.

289. කෙසේ වනාහි මෙසේ වන්නේ නම් යනු වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් මම වන්නේ නම් හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  ඒසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් මම වන්නේ නම් කියා හෝ,  මෙසේ වන්නේ නම් කියා වෙයි.

290. කෙසේ අන් ආකාරයකින් වන්නේ නම් කියා හෝ වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු සමානකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  මෙසේ මෙසේ නොවන්නේ නම් වෙයි.   අන්‍ය පුද්ගලයකු නිමිති කොට මේ ආධ්‍යාත්මික පංචක්සන්‍ධයන් දැඩිව ගෙන ඇතිවන තෘෂ්ණා රැස්කිරීම් දහ අට වෙති.

291. එහි බාහිර පංචස්කන්‍ධය දැඩිව ගෙන ඇතිවන තෘෂ්ණා රැස්කිරීම් දහඅට කවරහුද? ආධ්‍යාත්මික ස්කන්‍ධ පංචකය දැඩිව ගෙන තෘෂ්ණා,  මාන,  දෘෂ්ටි වශයෙන් වෙමියි වෙයි.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වෙමියි වෙයි.   අනික් ආකාරයකින් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වන්නාහයි වෙයි. අනික් ආකාරයකින් වන්නාහයි වෙයි.   සාශ්වතයෙක් වෙමියි වෙයි.    අසාශ්වතයෙක් වෙමියි වෙයි.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.   මෙසේ වෙමියි වෙයි.    අනික් ආකාරයකින් වෙමියි වෙයි.   මම වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම මෙසේ වන්නේ නම් යයි වෙයි.   මම අනික් ආකාරයකින් වන්නේ නම් යයි වෙයි.   කෙසේද වෙමියි වෙයි.   කිසි ධර්‍මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන රූපය,  වේදනාව,  සංඥාව,  සංස්කාරයන්,  විඤ්ඤාණය වෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වෙමියි මානය ලබයි.   වෙමියි දෘෂ්ටිය ලබයි.   එසේ ඇති කල්හි මේ පපඤ්චිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වෙමියි කියා හෝ යනුයි.

292. කෙසේ මෙයින් වෙමියි වේද? කිසි ධර්‍මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන රූපය,  වේදනාව,  සංඥාව,  සංස්කාරයන්,  විඤ්ඤාණය වෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වෙමියි මානය ලබයි.   වෙමියි දෘෂ්ටිය ලබයි.   එසේ ඇති කල්හි මේ පපඤ්චිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වෙමියි කියා හෝ යනුයි.  කෙසේ මෙයින් මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වේද? ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  දෙවියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වෙමියි කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වෙමියි කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වෙමියි කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වෙමියි කියා හෝ,   මෙසේ මේ ආකාරයෙන් වෙමියි වෙයි.

293. කෙසේ වනාහි මෙයින් මෙසේ වෙමියි වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයෙක් නිමිතිකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙයින් අනික් පරිද්දකින් වෙමියි වෙයි.

294. කෙසේ වනාහි මෙයින් වන්නේයයි වේද? කිසි ධර්‍මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන රූපය,  වේදනාව,  සංඥාව,  සංස්කාරයන්,  විඤ්ඤාණය වෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වෙමියි මානය ලබයි.   වෙමියි දෘෂ්ටිය ලබයි.   එසේ ඇති කල්හි මේ පපඤ්චිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් වෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වෙමියි කියා හෝ යනුයි.   මෙයින් අනික් පරිද්දකින් වන්නේ හෝ වෙයි.

295. කෙසේ වනාහි මෙයින් මේ ආකාරයෙන් වන්නේයයි වේද? ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වන්නේය කියා හෝ,  මේ ආකාරයෙන් වන්නේයයි වෙයි.

296. කෙසේ වනාහි මෙයින් මෙසේ වන්නේයයි වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු නිමිතිකොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙසේ වෙමියි වෙයි.

297. කෙසේ නම් මෙයින් අනික් පරිද්දෙකින් වන්නේයයි වේද?   ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙයින් අන් පරිද්දෙකින් වන්නේ යයි වෙයි.

298. කෙසේ නම් මෙයින් මම සාශ්වත වූවෙක් වෙමියි වේද?    කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් නිත්‍යවූවෙක් වෙමි.   ධ්‍රුව වූවෙක් වෙමි.   සාශ්වත වූවෙක් වෙමි.   වෙනස් නොවන ධර්‍ම ඇත්තෙක් වෙමියි  මෙසේ මෙයින් සාශ්වත වූයෙක් වෙමියි වෙයි.

299. කෙසේ නම් මෙයින් මම විනාශ වූයේ වෙමියි වේද?    කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් විඤ්ඤාණය නැතිවන්නෙමි විනාශ වන්නෙමි නොවන්නෙමියි වෙයි.   මෙසේ මෙයින් විනාශ වූයේ වෙමියි වෙයි.

300. කෙසේ නම් මෙයින් වන්නෙමියි වේද?   කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් විඤ්ඤාණය වන්නෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වන්නෙමියි මානය ලබයි.   වන්නෙමියි දෘෂ්ටිය එහි තුන් පපංචයන් ඇති කල්හි මේ පපංචිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් කියා හෝ මෙසේ වන්නෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වන්නෙමියි කියා හෝ වෙයි.   විඤ්ඤාණය එහි මේ පපංච තුන ඇති කල්හි

කෙසේ නම් මෙයින් මෙසේ වන්නෙමියි කියා වේද? ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  දෙවියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වන්නෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙයින් මේ ආකාරයෙන් වන්නෙමියි වෙයි.

301. කෙසේ නම් මෙයින් මෙසේ වන්නෙමියි වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයෙකු නිමිති කොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙම යම් සේද,  මෙයින් එසේ මම මෙයින් මෙසේ වන්නෙමියි වෙයි.

302. කෙසේ නම් මෙයින් අන් පරිද්දකින් වන්නෙමියි වේද?   පර පුද්ගලයකු නිමිති කොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවන්නෙමියි කියා හෝ,  මෙසේ මෙයින් අන් පරිද්දකින් වන්නෙමියි වෙයි.

303. කෙසේ නම් මෙයින් මම වන්නෙම් නම් යයි වේද? කිසි ධර්මයක් සමූහ වශයෙන් ගෙන,  රූපය,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව සංස්කාරයන් විඤ්ඤාණය වන්නෙමියි ඡන්‍දය ලබයි.   වන්නෙමියි මානය ලබයි.   වන්නෙමියි දෘෂ්ටිය එහි තුන් පපංචයන් ඇති කල්හි මේ පපංචිතයෝ වෙත්.   මේ ආකාරයෙන් කියා හෝ මෙසේ වන්නෙමියි කියා හෝ අනික් ආකාරයකින් වන්නෙමියි කියා හෝ වෙයි.

304. කෙසේ නම් මෙයින් මම මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් හෝ යනු වේද?   මෙයින් මම මේ ආකාරයෙන් ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  වෛශ්‍යයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ශුද්‍රයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ගෘහස්ථයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  දෙවියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  මනුෂ්‍යයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  රූපවත්වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  අරූපවත්වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  සඤ්ඤීවූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී වූයේ වන්නේ නම් කියා හෝ,  මෙසේ මෙයින් මම මේ ආකාරයෙන් වන්නේ නම් හෝ යනු වෙයි.

305. කෙසේ නම් මෙයින් මම මෙසේ වන්නේ නම් යනු වේද?   අන්‍ය පුද්ගලයකු නිමිති කොට ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් වන්නේ නම් කියා හෝ,  මෙසේ මෙසේ වන්නේ නම් වෙයි.

306. කෙසේ නම් මෙයින් අන් පරිද්දකින් වන්නේ නම් හෝ වේද?   ඒ ක්‍ෂත්‍රිය තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ ක්‍ෂත්‍රියයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ බ්‍රාහ්මණ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ වෛශ්‍ය තෙම යම් බඳුද,  එසේම වෛශ්‍යයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ශුද්‍ර තෙම යම් බඳුද,  එසේ මම ශුද්‍රයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ගෘහස්ථ තෙමේ යම් බඳුද,  එසේ මම ගෘහස්තයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ ප්‍රව්‍රජිත තෙම යම් සේද,  එසේ මම  ප්‍රව්‍රජිතයෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ දෙවි තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම දෙවියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ මිනිස් තෙම යම් සේද,  එසේ මම මිනිසෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ රූපී තෙම යම් සේද,  එසේ මම රූපියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ අරූපී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම අරූපියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ සඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම සඤ්ඤියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  ඒ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී තෙමේ යම් සේද,  එසේ මම නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤියෙක් නොවන්නේ නම් කියා හෝ,  මෙසේ මෙසේ නොවන්නේ නම් වෙයි.

307. මේ බාහිර පඤ්චස්කන්‍ධයන් දැඩිසේ ගෙන ඇතිවන දහ අටක්වූ තණ්හා විචරිතයෝ වෙති.   මෙසේ ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්‍ධය නිමිතිකොට ඇතිවන දහ අටක්වූ තෘෂ්ණා විචරිතයෝය,  බාහිර පංචස්කන්‍ධය නිමිතිකොට ඇතිවන දහ අටක්වූ තෘෂ්ණා විචරිතයෝය,   මේ සියල්ල එකතුකොට රැස්කොට සතිස් තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති.   මෙසේ මෙබඳුවූ අතීත තෘෂ්ණා විචරිතයෝ සතිසෙකි.   අනාගත තෘෂ්ණා විචරිතයෝ සතිසෙකි.  වර්‍තමානතෘෂ්ණා විචරිතයෝ සතිසෙකි.  මේ සියල්ල එකතුකොට රැස්කොට එක්සිය අටක්වු තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති.

308. එහි දෙසැට දෘෂ්ටිගතයෝ කවරහුද?   බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර විස්තරයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දෙශනා කරණ ලදහ.   සාශ්වත වාදයෝ සතරක් වෙති.   එකච්ච සස්ත වාදයෝ සතරක් වෙති.   අන්තානන්තිකයෝ සතරක් වෙති.   අමරා වික්ඛෙපයෝ සතරක් වෙති.   අධිච්ච සමුප්පන්නයෝ සතරක් වෙති.

(ඛුද්දකවත්‍ථු විභංගය නිමි.)
———-

16. ඥාණ විභඞ්ගය.

මාතිකා.

එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන මාතිකා වස්තුව මෙසේය.

1.  එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   විඥානයෝ පස් දෙනෙක් හේතු නොවූවෝ අහේතුකයෝය.   හේතු විප්පයුත්තයෝය.   සප්පච්චයෝය.   සංඛතයෝය.   අරූපයෝය.   ලෞකිකයෝය.   සාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනියෝය.   ගන්ථනියයෝය.   ඔඝනියයෝය.   යොගනියයෝය.   නීවරණියෝය.   පරාමට්ඨයෝය.   උපාදානියයෝය.   සංකිලෙසිකයෝය.   අව්‍යාකෘතයෝය.   සාරම්මණයෝය.   අචෙතසිකයෝය.   විප්පකයෝය.   උපාදින්න උපාදානියෝය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසිකයෝය.   සවිතර්ක සවිචාරයෝ නොවෙති.   අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර නොවෙති.   අවිතර්ක අවිචාරයෝය.   පීති සහගත නොවේ.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතු හේතුකය.   ආචයගාමී නොවූවෝ අපචයගාමී නොවූවෝ වෙති.   ශෛක්ෂයෝ නොවෙති.   අශෛක්ෂයෝ නොවෙති.   පරිත්තයෝය.   කාමාවචරයෝය.   රූපාවචරයෝ නොවෙති.   අරූපාවචරයෝ නොවෙති.   පරියාපන්නයෝය.   අපරියාපන්නයෝ නොවෙති.   අනියතයෝය.   අනීය්‍යානිකයෝය.   උප්පන්නයෝය.   මනො විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුය.   අනිත්‍යයෝය.   ජරාභිභූතයෝය.   පඤ්ච විඥානයෝය.   උප්පන්න වත්ථුකයෝය.   උප්පන්නාරම්මණයෝය.   පුරෙජාත වත්ථුකයෝය.   පුරෙජාතාරම්මණයෝය.   අජ්ඣත්තික වත්‍ථුකයෝය.   බාහිරාරම්මණයෝය.   අසම්භින්න වත්‍ථුකයෝය.   අසම්භින්නාරම්මණයෝය.   නානාවත්‍ථුකයෝය.   නානාරම්මණයෝය.   ඔවුනොවුන් පිළිබඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්.   අසමන්නාහාර (එක් අරමුණක නොපිහිටීමෙන්) වශයෙන් නූපදිත්.   අමනසිකාර වශයෙන් නූපදිත්.   මිශ්‍ර නොවීම් වශයෙන් නූපදිත්.   පෙරපසු නොව එකවිටම නූපදිත්. අඤ්ඤාමඤ්ඤයන්ට අනතුරුව නූපදිත්.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ අනාභොගයෝය.   අභිනිපාත මාත්‍රය (අභිමුඛයෙහි වැටීම) හැර පඤ්චවිඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්‍මයක් නොදනියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව කිසි ධර්‍මයක් නොව දැන ගනියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.    පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කාය කර්මයක් හෝ වචී කර්මයක් නොතබයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුශල ධර්මයක් හෝ අකුශල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කුසලාකුසල ධර්මය සමාදන් නොවෙයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් සමනොවදියි.   නොනැගිටියි.   විඤ්ඤාණ පසින් චුත නොවෙයි.   නූපදියි.   විඤ්ඤාණ පසින් නොනිදයි.   (නින්දෙන්) නොනැගිටියි.   සිහින නොදකියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොනිදයි.   නොනැගිටියි.   සිහින නොදකියි.   සත්‍යවූ වස්තුව ප්‍රකට කරන්නාවූ ප්‍රඥාවයි.

කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

2. කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   ලෞකික ප්‍රඥාව වෙයි.   ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව වෙයි.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතු ප්‍රඥාව වෙයි.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතු ප්‍රඥාව වෙයි.   සාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආනාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අසංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජන විප්‍රයුක්ත සංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජන විප්‍රයුක්ත අසංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්‍ථ විප්පයුත්ත ගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්‍ථ විප්පයුත්ත අගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ඔඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනොඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ඔඝ විප්පයුත්ත අනොඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   යොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අයොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   යොග විප්පයුත්ත යොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි. යොග විප්පයුත්ත අයොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.    නීවරණිය ප්‍රඥාව  වෙයි.   අනීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.   නීවරණ විප්‍රයුක්ත නීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.    නීවරණ විප්‍රයුක්ත අනීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.   පරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි.   අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි. පරාමාස විප්‍රයුක්ත අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදින්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදානිය උපාදාන විප්‍රයුක්ත අනුපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   අසංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   කිලෙස විප්පයුත්ත සංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   කිලෙස විප්පයුත්ත අසංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි. සවිතර්‍ක ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   සප්පීතික ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පීතික ප්‍රඥාව වෙයි.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    පීති සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    සුඛ සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.    උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   කාමාවචර    ප්‍රඥාව වෙයි.   කාමාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   රූපාවචර ප්‍රඥාව වෙයි.   රූපාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   අරූපාවචර ප්‍රඥාව වෙයි.   අරූපාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරියාපන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අපරියාපන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   නීය්‍යානික ප්‍රඥාව වෙයි.   අනීය්‍යානික ප්‍රඥාව වෙයි.   නියත ප්‍රඥාව වෙයි.   අනියත ප්‍රඥාව වෙයි.   සඋත්තර ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුත්තර නම්වූ විපාක අර්ථය උපදවන ප්‍රඥාව වෙයි.   අත්‍ථජාපික කාමාවචර විපාකාත්‍ර්‍ථය උපදවන ජාපිතත්ථ ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

3.  කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වත්ථුව වෙයි.   චින්තාමය ප්‍රඥාව වෙයි.    සුතමය ප්‍රඥාව වෙයි.   භාවනාමය ප්‍රඥාව    වෙයි.   දානමය ප්‍රඥාව වෙයි.   ශීලමය ප්‍රඥාව වෙයි.   භාවනාමය ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිශීලයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   ආඝ කොසල්ලය,  අපාය කොසල්ලය,  උපාය කොසල්ලය,  වෙයි.   විපාක ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක ධර්ම ධර්ම ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.    සවිතර්‍ක සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   උපෙක්ඛා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   ආචයගාමිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   අපචය ප්‍රඥාව වෙයි.   ආචය ආචය ගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   අපචය ගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   ශෛක්ෂ ප්‍රඥාව වෙයි.   අශෛක්ෂ ප්‍රඥාව වෙයි.   ශෛක්ෂ නොවූ අශෛක්ෂ නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරිත්ත ප්‍රඥාව වෙයි.   මහග්ගත ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පමාණ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මහග්ගතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ග හේතුක ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   උප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   උප්පාදිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   අතීත ප්‍රඥාව වෙයි.   අනාගත ප්‍රඥාව වෙයි.   පච්චුප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිතර්ක ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.

4.  විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූ විපාක ධර්ම ධර්ම නොවූ වූයේ ඇත.   උපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   පීති සහගත වූයේ ඇත.   සුඛ සහගත වූයේ ඇත. උපෙක්‍ෂා සහගත වූයේ ඇත.   ආචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   නෙවාචයගාමිනී නාපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂා නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.   අප්පමාණ වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපතිනී වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්ම ධර්ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී නොවූයේ අපචයගාමිනී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අවිතර්ක අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.

විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්ම ධර්ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   පීති සහගත වූයේ ඇත.   සුඛ සහගත වූයේ ඇත.   උපෙක්‍ෂා සහගත වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී නොවූයේ අපචයගාමිනී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.      අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.      මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.      මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපති වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   සවිතර්‍ක සවිචාර වූයේ ඇත.   අවිතර්‍ක විචාරමාත්‍ර වූයේ ඇත.   අවිතර්ක අවිචාර වූයේ ඇත.    ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමී නොවූයේ අපචයගාමී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.      අප්පමාණ වූයේ ඇත.      පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්තාරම්මණ මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපති වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි. ආචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   නෙවාචයගාමිනී නාපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂා නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.   අප්පමාණ වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපතිනී වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.

කොටස් සතරක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

5. කම්මස්සකත ඥානය වෙයි.   සච්චානුලොමික ඥානය වෙයි.   මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය වෙයි.   ඵලයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය වෙයි.   දුක්ඛයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.   කාමාවචර ඥානය වෙයි.   රූපාවචර ඥානය වෙයි.   අරූපාවචර ඥානය වෙයි.   අපරියාපන්න ඥානය වෙයි.   අන්වයෙහි ඥානය වෙයි.   පරිච්චයෙහි ඥානය වෙයි.   සම්මුතියෙහි ඥානය වෙයි.   ආචය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   අපචය පිණිස නොවේ.   අපචය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ආචය පිණිස නොවේ.   ආචයද අපචයද පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ආචය පිණිස නොවූ අපචය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව ඇත.   නිර්වේදය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   නිර්වේදය පිණිස නොවේ.   නිර්වේදය පිණිසද ප්‍රතිවේධය පිණිසද පවත්නා නිර්වේදය පිණිස නොවූ ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව ඇත.   හාන භාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   ඨිතිභාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   විශෙෂභාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   නිබ්බොධ භාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.

6.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   ප්‍රතිපදා සතරක් වෙති.   අරමුණු සතරක් වෙති.   ජරාමරණයෙහි ඥානය වෙයි.   ජරාමරණ සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   ජරාමරණ නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.  ජරාමරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.   ජාතියෙහි -පෙ-  භවයෙහි  -පෙ-  උපාදානයෙහි  -පෙ-  තෘෂ්ණාවෙහි  -පෙ- වේදනාවෙහි  -පෙ-  ස්පර්‍ශයෙහි  -පෙ-  සළායතනයෙහි  -පෙ-  නාමරූපයෙහි  -පෙ-  විඤ්ඤාණයෙහි  -පෙ-  සංස්කාරයන්හි ඥානය වෙයි.  සංස්කාර සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   සංස්කාර නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.   සංස්කාර නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.

කොටස් පසක් වශයෙන් ඤාණ වත්‍ථුව මෙසේ වෙයි.

7. කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   අංග පසක් ඇති සම්මා සමාධිය වෙයි.   ඥාන පසක් ඇති සම්මා සමාධිය වෙයි.   කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

8. කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.   අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි. කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

9. කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   සැත්තෑසතක් ඥාන වත්‍ථූහු වෙති. කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

10. කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව වෙයි.   මෙසේ කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.

11. කොටස් නවයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   නව අනුපුබ්බවිහාර සමාපත්තීන්හි ප්‍රඥාවයි. කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

12. කොටස් දශයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බල දසයක් වෙති.   (ඒ දශයයි.)   යම් බලයකින් යුක්තවූ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,  ඒ දශය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,  අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   තථාගත තෙම යම් ඥානයකින් කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,  අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

13.  නැවතදතථාගත තෙම අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කුශලාකුසල කර්‍මයන්ගේ කාරණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන්,  විපාක වශයෙන් තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අතීත අනාගත පච්චුප්පන්න කුශලාකුසල කර්‍මයන්ගේ කාරණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන්,  විපාක වශයෙන් තත්වූ පරිදි දැනගනිීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

14. නැවතද තථාගත තෙම සියලු ගතිගාමිනීවූද,  අගතිගාමිනීවූද මාර්‍ගය තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සියලු ගතිගාමිනිවූද,  අගතිගාමිනීවූද මාර්‍ගය තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

15. නැවතද තථාගත තෙම අනෙක ධාතු,  නානා ධාතුකවූ ස්කන්‍ධායතන ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අනෙක ධාතු,  නානා ධාතුකවූ ස්කන්‍ධායතන ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

16. නැවතද තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතාව (හීනාදී ඇලීම්බව අධික ලෙස යෙදීම) තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතාව (හීනාදී ඇලීම්බව අධික ලෙස යෙදීම) තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

17. නැවතද තථාගත තෙම අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් පිළිබඳ වෘද්ධියද,  හානියද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් පිළිබඳ වෘද්ධියද,  හානියද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

18. නැවතද තථාගත තෙම ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ  කිලිටු බවද, පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ  කිලිටු බවද, පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

19. නැවතද තථාගත තෙම පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල සිහිකිරීම තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල සිහිකිරීම තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

20. නැවතද තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ චුතියද,  උත්පත්තියද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ චුතියද,  උත්පත්තියද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

21. නැවතද තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීම නම්වූ නිවණ තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීම නම්වූ නිවණ තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මේ දසය තථාගතයන්ගේ තථාගත බලයෝ වෙති.

(දස වැදෑරුම් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය. )
—–

එකකය.

22. විඤ්ඤාන පසක් හේතු නොවූයේමය.   අහේතුක වූයේමය.   හේතු විප්‍රයුක්ත වූයේමය.   ප්‍රත්‍ය සප්‍රත්‍ය වූයේමය.   සංඛත වූයේමය.   අරූප වූයේමය.   ලෞකික වූයේමය.   ආශ්‍රව සහිත වූයේමය.   සංයෝජනිය වූයේමය.   ගන්‍ථනිය වූයේමය.   ඔඝනිය වූයේමය.   යෝගනිය වූයේමය.   පරාමට්ඨ වූයේමය.   උපාදානිය වූයේමය.   සංකිලෙසික වූයේමය.   අව්‍යාකෘත වූයේමය.   සාරම්මණ වූයේමය.   අචෙතසික වූයේමය.   විපාක වූයේමය.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේමය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසික වූයේමය.   සවිතර්‍ක නොවූයේ සවිචාර නො වූයේමය.   අවිතර්‍ක නොවූයේ විචාරමාත්‍ර නො වූයේමය.   අවිතර්‍ක අවිචාර වූයේමය.   පීතිසහගත නො වූයේමය.   දර්‍ශනයෙන් භාවනාවෙන් දුරු කටයුතු නො වූයේමය.   දර්‍ශනයෙන් භාවනාවෙන් දුරුකටයුතු හේතුක නොවේමය.   ආචයගාමී නො වූයේමය.   අපචයගාමී නො වූයේමය.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේමය.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේමය.   පරිත්ත වූයේමය.   කාමාවචර වූයේමය.   රූපාවචර නොවූයේමය.     අරූපාවචර නො වූයේමය.   පරියාපන්න වූයේමය.   අපරියාපන්න වූයේමය.   අනියත වූයේමය.   අනිය්‍යානික වූයේමය.   උප්පන්නය,   මනොවිඤ්ඤාණ විඤ්ෙඤය්‍ය වූයේමය.   අනිත්‍ය වූයේමය.   ජරාවෙන් මඩනා ලද්දේමය.

23.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ උප්පන්න වත්‍ථුකයෝය,  උප්පන්නාරම්මණයෝය´´  යනු උපන් වස්තුවෙහි,  උපන් අරමුණෙහි උපදිත්.   පුරේජාත වස්තුකයෝ පුරෙජාතාරම්මණයෝය යනු පුරෙජාත වස්තුවෙහි පුරෙජාතාරම්මණයෙහි උපදිත්.   ආධ්‍යාත්මික වස්තුකයෝ බාහිරාරම්මනයෝය යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගේ ආධ්‍යාත්මික වස්තුකයෝය.   බාහිරාරම්මණයෝය.   අසම්භින්න වස්තුකයෝ අසම්භින්නාරම්මණයෝය යනු අසම්භින්න වස්තුවෙහි අසම්භින්න අරමුණෙහි උපදිත්.   නානාවස්තුකයෝ නානාරම්මණයෝය යනු චක්ඛු විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   සෝත විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   ඝාණ විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   ජිව්හා විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   කාය විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.

24.  ´´ඔවුනොවුන් පිළිඹඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්´´  යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ´´ඔවුනොවුන් පිළිඹඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්´´  යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂයද චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ඝාණ  විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ඝාන විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.

චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ජිව්හා විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය -පෙ-  ඝාන විඤ්ඤාණයාගේ -පෙ-  ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ -පෙ-  කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ඝාණ විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ඝාණ විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ජිව්හා විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.

25. ´´රූපාදීන්ගේ රැස් නොකිරීමෙන් නුපදිත්´´ යනු රැස් කරන්නහුට උපදිත්.   අමනසිකාර වශයෙන් නූපදිත් යනු මෙනෙහි කරන්නහුට උපදිත්.   (අනික් විඤ්ඤාණයක් හා ගැවසි ගත්තේ නූපදිත් යනු පිළිවෙලින් නූපදිත්.   පෙර පසු නොව එකවිටම නූපදිත් යනු එකක්‍ෂණයෙහි නූපදිත්.

26.  ´´ඔවුනොවුන්ට අනතුරුව නූපදිත්´´ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව සොත විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ඝාණ විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ඝාන විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ජිව්හා විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය -පෙ-  ඝාණ විඤ්ඤාණය ජිව්හා විඤ්ඤාණය -පෙ- කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව සොත විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ඝාණ විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ඝාන විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ජිව්හා විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.

27.  පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ අනාභොගය යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගේ ආවර්ජනයක් හෝ,  ආභොගයක් හෝ,  රැස්කිරීමක් හෝ,  සිහිකිරීමක් හෝ නැත.   ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්‍මයක් නොදැනගනියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්මයක් (කුසලයක් හෝ අකුසලයක්) නොදැන ගනියි.   අභිනිපාත මාත්‍රය (රූපාදීන්ගේ ඉදිරියෙහි වැටිම) හැර යනු ආපාත මාත්‍රය (ඉදිරියෙහි වැටීම) හැර යනුයි.

28.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ධර්මයක් නොදැන ගනියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කිසි ධර්මයක් නොදැන ගනියි.

29. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ගෙන් කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ගමන හෝ,  සිටීම හෝ හිඳීම හෝ,   නිදීම හෝ යන කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.

30. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනොධාතුවෙන්ද ගමන හෝ,  සිටීම හෝ,  හිඳීම හෝ,  නිදීම හෝ යන කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.

31.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කාය කර්මයක් නොපිහිටුවයි.   මනො කර්මයක් නොපිහිටුවයි.´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ගෙන් කායකර්‍ම වචීකර්‍මයක් නොපිහිටුවයි.

32.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කායකර්‍මයක් වචීකර්‍මයක් නොපිහිටුවයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කාය කර්මයක් වචී කර්මයක් නොපිහිටුවයි.

33. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුසලාකුසල ධර්‍මයක් සමාදන් නොවේය´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුසලාකුසල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.   (නොගනියි.)

34. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කුසලාකුසල ධර්මය සමාදන් නොවෙයි.´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කුසලාකුසල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.

35. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොසමවදියි,  නොනැගිටියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොසමවදියි.   නොනැගිටියි.

36. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොසමවදියි.  නොනැගිටියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද නොසමවදියි,  නොනැගිටියි.

37.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් චුත නොවෙයි,  නූපදියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් චුත නොවෙයි,  නූපදියි.

38.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද චුත නොවෙයි,  නූපදියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනොධාතුවෙන්ද චුත නොවෙයි,  නූපදියි

39.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොපෙණෙයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි.

40.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි.   මෙසේ යාථාවක වත්‍ථු (තත්වූ පරිදි කරුණු දක්වනු) වස්තුව විසින් කිරීමේ ප්‍රඥාවයි.   එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

දුකය.

41. භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ලෞකික ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවයි.   සියලු ප්‍රඥාවම කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතුය.    කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතුය.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනාශ්‍රව භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අසංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සංයෝජන විප්පයුත්ත සංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව සංයෝජන විප්පයුත්ත අසංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ගන්‍ථ විප්පයුත්ත ගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ගන්‍ථ විප්පයුත්ත අගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝනිය විප්පයුත්ත ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.

42. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝවිප්පයුත්ත ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.

43. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ඔඝ විප්පයුත්ත අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව යොඝනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අයොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව යොග විප්පයුත්ත යොගනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව යොග විප්පයුත්ත අයොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව නීවරණිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනීවරණිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව නීවරණ විප්පයුත් නීවරණිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව නීවරණ විප්පයුත්ත අනීවරණිය  ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරාමාස විප්පයුත්ත පරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව පරාමාස විප්පයුත්ත අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදින්න ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි,  සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුපාදින්න ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදාන විප්පයුත්ත උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව උපාදාන විප්පයුත්ත අනුපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කිලෙස විප්පයුත්ත සංකිලෙසික ප්‍රඥාවයි.

44.  සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව කිලෙස විප්පයුත්ත අසංකිලෙසික ප්‍රඥාවයි.   විතර්ක සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සවිතර්ක ප්‍රඥාවයි.     විතර්ක විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිතර්ක ප්‍රඥාවයි.   විචාර සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සවිචාර ප්‍රඥාවයි.   විචාර විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිචාර ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සප්‍රීතික ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති විප්පයුත්ත ප්‍රඥාව අප්පීතික ප්‍රඥාවයි.    ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව පීති සහගත ප්‍රඥාවයි.   පීති විප්පයුත්ත ප්‍රඥාව ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.    සුඛ සම්පයුත්ත ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාවයි.   සුඛ විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.    උපෙක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාවයි.   උපෙක්‍ෂා විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.   කාමාවචර කුසල  අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර ප්‍රඥාවයි.   රූපාචවර ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  කාමාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව රූපාවචර ප්‍රඥාවයි. කාමාචවර ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  රූමාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    අරූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අරූපාවචර ප්‍රඥාවයි.    කාමාචවර ප්‍රඥාව,  රූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරියාපන්න සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරියාපන්න ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව නීය්‍යානික ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි සතරෙහි විපාකයෙහි,   භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘයෙහි ප්‍රඥාව අනියත ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘයෙහි ප්‍රඥාව සඋත්තර ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුත්තර ප්‍රඥාවයි.

45.  එහි අත්‍ථජාපික ප්‍රඥාව කවරේද?   සතර භූමීන්හි කුසලයෙහි අභිඥාව උපදවන්නාවූ,  සමාපත්තිය උපදවන්නාවූ,  රහතුන් වහන්සේගේ කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අත්ථජාපික ප්‍රඥාවයි.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි උපන් අභිඥාව ඇති,  උපන් සමාපත්තිය ඇති, රහතුන් වහන්සේගේ කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ජාපිතත්ථ ප්‍රඥාව නමි.   කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

තිකය.
 
46.  එහි චින්තාමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රඥාව හා යෙදුන කර්‍මයන්හි,  ප්‍රඥාව හා යෙදුන ශිල්පයන්හි,  ප්‍රඥාව හා යෙදුන විද්‍යාවන්හි කම්මස්සකතයයි කියන ලද සත්ත්‍වයන්ගේ මේ කර්‍මය තමන්ට අයත්ය,  මෙය තමන්ට අයත් නොවේයයි මෙසේ දන්නාවූ හෝ,  සච්චානුලොමිකයයි කියන ලද විදර්‍ශනා ඥානය හෝ,  රූපය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  වේදනාව අනිත්‍යයි කියා හෝ,  සංඥාව අනිත්‍යයි කියා හෝ,  සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයි කියා හෝ,  විඤ්ඤාණය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  එබඳුවූ යම් කැමැත්තක්,  දිට්ඨියක්,  රුචියක්,  (මුතියක්,  බැලීමක්,  ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිය හෙවත් අනිත්‍යාදී වශයෙන් බැලීමක්,  අනුන්ගෙන් නොඅසා ලබයි.   මෙය චින්තාමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

47. එහි සුතමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රඥාව හා යෙදුනු  -පෙ- අනුන්ගෙන් අසා ලබාද,  මෙය සුතමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සියලු සමාපත්තින්ගෙන් යුක්තවුවහුගේ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාවයි.

48.  එහි දානමය ප්‍රඥාව කවරේද?   දානය නිසා දානයට පැමිණෙන්හුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දානමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

49. එහි ශීලමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ශීලය නිසා ශීලයට පැමිණෙන්හුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. සියලු සමාපත්තින්ගෙන් යුක්තවුවහුගේ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාවයි.

50.  එහි අධිශීලයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රාතිමොක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවරවූවහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද   -පෙ-  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.

51. එහි අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදුනහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.

52.  මෙය අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාවයි.   එහි අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාවයි.   මෙය අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

53. එහි ආය කොසල්ලය කවරේද?   මේ ධර්මය සිහිකරන්නහුට නූපන් අකුසල ධර්මයෝ නූපදිද්ද,  උපන් අකුසල ධර්මයෝ දුරුවෙද්ද,  මේ ධර්මයන් හෝ වනාහි සිහි කරන්නහුට නූපන්නාවූද කුසල ධර්මයෝ උපදිද්ද,  උපන්නාවූද කුසල ධර්මයෝ බොහෝ බවට විපුලත්වයට භාවනාවෙන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස පවතිත්නුයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය ආය කොසල්ලයයි කියනු ලැබේ.

54. එහි අපාය කොසල්ලය කවරේද?   මේ ධර්මයන් සිහිකරන්නහුට නූපන්නාවූ කුශල ධර්මයෝ නූපදිද්ද,  උපන්නාවූද කුශල ධර්මයෝ නිරුද්ධ වෙද්ද,  මේ ධර්මයන් හෝ වනාහි සිහි කරන්නහුට නූපන්නාවූද අකුශල ධර්මයෝ උපදිද්ද,  උපන්නාවූද අකුශල ධර්මයෝ බොහෝ බව පිණිස,  මහත් බව පිණිස පවතිත්ද,  එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය අපාය කොසල්ලයයි කියනු ලැබේ.

55. එහි හදිසි වැඩවලදී සියලු දක්‍ෂ බව පිණිසවූ ප්‍රඥාව උපාය කොසල්ල නමි.   භූමි සතරෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව විපාක ප්‍රඥාවයි.   භූමි භූමි සතරෙහි කුසලයෙහි ප්‍රඥාව විපාක ධර්‍ම ධර්ම ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව විපාක නොවූ,  විපාක ධර්ම ධර්ම නොවූ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.    භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විචාර සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව සවිතර්‍ක සවිචාර ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විප්‍රයුක්ත,  විචාර සම්ප්‍රයුක්ත,  අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විචාර විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිතර්‍ක අවිචාර ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාව නමි.   සුඛ සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාවයි.   උපෙක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචයගාමිනී ප්‍රඥාවයි.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි,  තුන් භූමීන්හි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අපචයගාමිනී නොවූ අපචයගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ශෛක්‍ෂ ප්‍රඥාවයි.   මත්තෙහිවූ අර්හත් ඵලයෙහි ප්‍රඥාව අශෛක්‍ෂ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භුමි තුනෙහි විපාකයෙහි,  භූමි තුනෙහි අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ශෛක්‍ෂ නොවූ අශෛක්‍ෂ නොවු ප්‍රඥාවයි.

56. කාමාවචරවූ කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරිත්ත ප්‍රඥාවයි.   රූපාවචරවූ රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව මහග්ගත ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අප්පමාණ ප්‍රඥාවයි.

57. එහි පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   පරිත්ත ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.  උපදීද මෙය මහග්ගතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

58. එහි අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අප්පමාණ ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ-  සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,     මෙය අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥායයි කියනු ලැබේ.

59.  එහි මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගය නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව මග්ගහේතුක ප්‍රඥාවයි.

60. එහි මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාව කවරේද?   ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගය අධිපතිකොට යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද, මෙය මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදිනී වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්නයයි නොකිය යුතුය.   සතර භූමීන්හි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යකෘතයෙහි ප්‍රඥාව උප්පන්න වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදිනීයයි නොකිය යුතුය.   සියලුම ප්‍රඥාවෝ අතීත වූවෝ වෙති.   අනාගත වූවෝ වෙති.    පච්චුප්පන්න වූවෝ වෙති.

61. එහි අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අතීතාරම්මණයක් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

62. එහි අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අනාගත ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

63. එහි පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   පච්චුප්පන්න ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

64. සියලුම ප්‍රඥාවෝ අජ්ඣත්ත වූවෝ වෙති.   බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූවෝ වෙති.

65. එහි අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අජ්ඣත්ත ධර්මයන්නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

66. එහි බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   බාහිර ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

67. එහි අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වස්තුව මෙසේය.

කොටස් සතරක් වශයෙන් ඥාන වස්තුව මෙසේ වෙයි.

68. එහි කම්මස්සකත (කර්මය ස්වකීයකොට ඇති) ඥානය කවරේද?   දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත.   පරිත්‍යාග කළ දෙයෙහි විපාක ඇත.   දාන වශයෙන් දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත.   සුකෘත,  දුෂ්කෘත කර්ම ඵලයන්ගේ විපාක ඇත.   මෙලොව ඇත.   පරලොව ඇත.   මව ඇත.   පියා ඇත.   ඔපපාතික සත්ත්‍වයෝ ඇත.   ලෝකයෙහි යහපත් මග ගියාවූ,  මනාව පිළිපන් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ඇත.   යමෙක් තුමූ මෙලොවද,  පරලොවද,  තෙමේ මනාකොට දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට ප්‍රකාශ කරත්.   එබඳුවූ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   කම්මස්කත ඥානයයි කියනු ලැබේ.   සච්චානුලොමික ඥානය හැර සියලු සාශ්‍රවවූ,  කුසලවූ ප්‍රඥාව කම්මස්සකත ඥානයයි.

69. එහි සච්චානුලොමික ඥානය කවරේද?   රූපය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව,  සංඛාරයෝ ,  විඤ්ඤාණය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  යම් මෙබඳුවූ,  අනුලෝමිකවූ ඛන්තියක්,  මුදියක්,  පෙක්ඛාවක්,  ධම්මනිජ්ඣානක්,  ඛන්තියක් ඇද්ද,  මෙය සඤ්ඤානුලොමික ඥානයයි කියනු ලැබේ.

70. සතර මාර්‍ගයන්හි ඥානය මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානයයි.   සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ඵලයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානයයි.   මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය දුක්ඛ සත්‍යයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ සමුදයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ නිරෝධයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

71. එහි දුකත්ඛයෙහි ඥානය කවරේද?   දුක නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දුක්ඛයෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.   දුක්ඛ සමුදය නිසා  -පෙ-  දුක්ඛ නිරෝධය නිසා  -පෙ-  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවයයි කියනු ලැබේ.

72.  කාමාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර ප්‍රඥාවයි.   රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව රූපාවචර ප්‍රඥාවයි.   අරූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අරූපාවචර ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරියාපන්න ප්‍රඥාවයි.

73. එහි ධර්‍මයෙහි ඥානය කවරේද?   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ධර්මයෙහි ඥානයයි.   හෙතෙම අතීතානාගතවූ,  සෝවාන් මතින් දක්නාලද සතර මාර්‍ගයෙන් පැමිණෙන ලද මාර්‍ග ඥානයෙන් සතර ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගයන් දන්නා ලද,  චතුරාය්‍ර්‍ය සත්‍ය ධර්‍මය වටකොට ගන්නා ලද,  මේ ධර්මයෙන්,  ඥානයෙන් යමකට පමුණුවයිද,  අතීත කාලයෙහි යම්බඳු කිසියම් ශ්‍රමණයෝ හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ දුක දැනගත්තාහුද,   දුක්ඛ සමුදය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව දැනගත්තාහුද,  ඔවුහු මේ දුකම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ සමුදයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවම දැනගත්තාහුය.   අනාගත කාලයට අයත් යම්බඳු කිසියම් ශ්‍රමණයෝ හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ දුක දැනගත්තාහුද,   දුක්ඛ සමුදය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව දැනගත්තාහුද,  ඔවුහු මේ දුකම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ සමුදයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවම දැනගත්තාහුය. එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.     මෙය අත්වයෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

74. එහි වෙන්කොට දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ සිතින් සිය සිත වෙන්කොට දැනගනියිද,  සරාගවූ සිත සරාගවූ සිතයයි දැනගනියි.   වීතරාගවූ සිත වීතරාගවූ සිතයයි දැනගනියි.   සදොසවූ (ෙවෂ සහිත) සිත සදොසවූ සිතයයි දැනගනියි.   වීත දොස (ෙවෂයෙන් පහවූ) සිත වීත දොසවූ සිතයයි දැනගනියි.   සමොහවූ සිත සමොහ සිතයයි දැනගනියි.   වීත මොහවූ සිත වීතමොහවූ සිතයයි දැනගනියි.   හැකුළුණු සිත හැකුළුණ සිතයයි දැනගනියි.   අවුල්වූ සිත අවුල්වු සිතයයි දැගනියි.   මහග්ගතවු සිත මහග්ගතවු සිතයයි දැනගනියි.   අමහග්ගතවු සිත අමහග්ගතවු සිතයයි දැනගනියි.   සඋත්තරවූ සිත සඋත්තරවූ සිතයයි දැනගනියි.   අනුත්තරවු සිත අනුතුතරවූ සිතයයිද දැනගනියි.   සමාහිතවූ සිත සමාහිතවූ සිතයයි දැනගනියි.   අසමාහිතවූ සිත අසමාහිතවූ සිතයයි දැනගනියි.   විමුත්තවූ සිත විමුත්තතවූ සිතයයි දැනගනියි.   අවිමුත්තවු සිත අවිමුත්තවු සිතයයි දැනගනියි.  එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වෙන්කොට දැනීමේ ඥානයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු සියලු ප්‍රඥාවෝ සම්මුති ඥානයයි.

75. ආචයවූ,  අපචය නොවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කාමාවචර කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචය පිණිස වේ, අපචය පිණිස නොවේ.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව අපචය පිණිස වේ, ආචය පිණිස නොවේ.   රූපාවචරවූ රූපාවචර කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචය පිණිසද,  අපචය පිණිසද වේ.   අවසෙස ප්‍රඥාවෝ අපචය පිණිස නොවේ.   අපචය පිණස නොවේ.

76. එහි කලකිරීම පිණිසවූ,  ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවකින් වීතරාගය වේද,  අභිඥා ප්‍රතිවේධය නොවේද,  සත්‍ය ප්‍රතිවේධය නොවේද,  මේ ප්‍රඥාව කලකිරීම පිණිස වේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.   ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ සිටියාවූ ප්‍රඥාවෙන් කාමයන්හි වීතරාගවූයේ,  අභිඥාවෝ ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි.   සත්‍යයෝ ප්‍රතිවේධ නොකෙරෙයි.   මේ ප්‍රඥාව ප්‍රතිවේධය පිණිස වේ.   කලකිරීම පිණිස සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව කලකිරීම පිණිසද,  ප්‍රතිවේධය පිණිසද වේ.   අවසෙස ප්‍රඥාවෝ කලකිරීම පිණිස නොවේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.

77. එහි හාන භාගිනී ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තේ කාම සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්.   එය හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූප වශයෙන් (මිත්‍ථයා) ස්ත්‍රිය පිහිටුවානුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   අවිතර්‍ක සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විශෙෂ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ද්වීතීය ධ්‍යාන ලාභීවූ විතර්‍ක සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සිහිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙනුයි විරාගය හා යුක්ත වූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   තෘතීය ධ්‍යානලාභීවූ,  පීති සුඛ සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.    දුක් නොවූ,  සැප නොවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විශෙෂ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   සතරවන ධ්‍යානලාභීවූ උපෙක්ඛා සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හාන භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.

78. ආකාසානඤ්චායතන සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.  නිබ්බිදා සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්ත වූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකාසානඤ්චායතයන ලාභීවූ,  රූප සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සිහිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   විඤ්ඤාණඤ්චායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   විඤ්ඤාණඤ්චායතන ලාභීවූ ආකාසානඤ්චායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි,  හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ලාභීවූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හාන භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිනුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා එක්වූ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.

79. එහි සතර ප්‍රතිසම්භිදාවෝ කවරහුද?   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   අත්‍ර්‍ථයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   ධර්මයෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධම්ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා, නමි.   ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.   මෙය සතර පටිසම්භිදා නමි.

80. එහි සතර ප්‍රතිසම්භිදාවෝ කවරහුද?   දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති  ඛිප්පාභිඤ්ඤාව ඇති ප්‍රඥාව,  සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව,   සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති ඛිප්පාභිඥාව ඇති ප්‍රඥාවයි.   එහි දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයෙන් අපහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ දන්‍ධවූ සෙමින් ඒ ස්ථානය (ලෝකෝත්තර සමාධිය) දැනගන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,  මෙය දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

81. එහි දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයෙන්  අපහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ වහා ලෝකෝත්තර සමාධිය දැනගන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,  මෙය දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව යයි කියනු ලැබේ.

82. එහි සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  සෙමින් ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  සෙමින් ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේයයි කියනු ලැබේ.

83. එහි සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  වහා ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව   මෙය සතර ප්‍රතිපදාවෝ වෙති.

84. එහි සතර ආරම්මණයෝ කවරහුද?   පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව,  පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව,  අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව,  අප්පමාණවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව යනුයි.

85. එහි පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී නොවූවහුගේ ආරම්මණය මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයි.

86. එහි පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී නොවූවහුගේ ආරම්මණය මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

87. එහි අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී වූවහුගේ අරමුණ ස්වල්පයක් පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

88. එහි අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී වූවහුගේ අරමුණ මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සතර ආරම්මණයෝ වෙති.

89. මාර්‍ගයෙන් යුක්තවුවහුගේ ඥානයක් වේද,  ජරා මරණයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ සමුදයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ නිරෝධයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

90. එහි ජරා මරණයෙහි ඤාණය කවරේද?   ජරා මරණය නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ජරා මරණයෙහි ඤාණයයි කියනු ලැබේ.

91. ජරා මරණ සමුදය නිසා,  -පෙ- ජරා මරණ නිරෝධය නිසා,  -පෙ- ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

92. මාර්ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය ජාතියෙහිද මේ ඥානයයි.   ජාති සමුදයෙහිද -පෙ- භවයෙහිද මේ  ඥානයයි.  -පෙ- උපාදානයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- තෘෂ්ණාවෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- වේදනාවෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- ස්පර්‍ශයෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- සළායතනයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- නාම රූපයෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- විඤ්ඤාණයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- සංස්කාරයන්හිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- සංස්කාර නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

93. එහි සංස්කාරයන්හි ඥානය කවරේද?   සංස්කාරයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සංස්කාරයන්හි ඥානයයයි කියනු ලැබේ.

94. සංස්කාර සමුදය නිසා -පෙ- සංස්කාර නිරොධය නිසා -පෙ- සංස්කාර නිරොධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා -පෙ- යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සංස්කාර නිරොධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

95. එහි අංග පසකින් යුක්තවු සම්මා සමාධිය කවරේද?   පීති ඵරණතා,  සුඛ ඵරණතා,  චෙතො ඵරණතා,  ආලොක ඵරණතා,  පච්චවෙක්ඛනා නිමිත්ත යනුයි.   ප්‍රීතිය පතුරුවමින් උපදීනුයි ධ්‍යාන දෙකෙහි ඥානය පීති ඵරණතා නමි.   සුඛය පතුරුවමින් උපදිනුයි ධ්‍යාන තුනෙහි ඥානය සුඛ ඵරණතා නමි.   පරචිත්තයෙහි ඥානය චෙතො ඵරණතා නමි.   දිව ඇස ආලෝක ඵරණතා නමි.   ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගිටියහුගේ පච්චවෙක්ඛණ ඥානය පච්චවෙක්ඛනා නිමිත්ත නමි.   මෙය අංග පසකින් යුක්ත සමාධියයයි කියනු ලැබේ.

96. එහි පඤ්ච ඥානිකවූ සම්මා සමාධිය කවරේද?   මේ සමාධිය පච්චුප්පන්න සුඛයද මත්තෙහි සුඛ විපාකදවේ නුයි.   පච්චත්තවුම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය ආය්‍ර්‍ය වූයේ නිරාමිසනුයි,  පච්චුත්තම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය මහා පුරිසයන් විසින් සේවනය කළේනුයි,  පච්චත්තවූම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය ශාන්ත වූයේ,  ප්‍රණීත වූයේ සංසිඳීමෙන් ලදුයේ,  සිතෙහි එකඟ බවට ගියේ අප්පගුණ සමාධිය මෙන් සසංස්කාරවූ,  සප්‍රයෝගවූ සිතින් විරුද්ධ ධර්මයන්ට නිග්‍රහ කොට ක්ලේශයන් දුරුකොට නොලැබූයේනුයි,  පච්චුත්තවූම ඥානය උපදියි.   මම ඒ මේ සමාධිය වනාහි සිහි ඇත්තේ සමවදිමි,  සිහි ඇත්තේ නැගිටිමියි පච්චත්තවූම ඥානය උපදියි.   මේ පඤච ඥානිකවූ සම්මා සමාධියයි.

කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

97. එහි අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   ඉද්ධි විධයෙහි ඥානය,  සොත ධාතු විශුද්ධියෙහි ඥානය,  පරචිත්තයෙහි ඥානය,  පුබ්බෙ නිවාසානුස්සති ඥානය,  සත්ත්‍වයන්ගේ චතූපපාතයෙහි ඥානය,  ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂයයෙහි ඥානය යනුයි.   මේ අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

98. එහි සත් සැත්තෑවක් ඥාන වස්තූහු කවරහුද?   ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය වෙයි ඥානය වෙයි.   ජාතිය නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   අතීත කාලයෙහි ජරා මරණ ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වෙයි ඥානය වෙයි.   ජාතිය නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   අනාගත කාලයෙහිද ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වෙයි ඥානය වෙයි.    ජාතිය (ඉපදීම) නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   යම්බඳුවූ එය ඔහුගේ ධම්මට්ඨිති  ඥානයක් වේද,  එයද ඛය ධර්‍මය,  වය ධර්‍මය,  විරාග ධර්‍මය,  නිරෝධ ධර්මයයි.    ඥානය භව ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතිය වන්නේ යයි ඥානය -පෙ- උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භවය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- තෘෂ්ණා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය වන්නේයයි ඥානය  -පෙ-  වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තෘෂ්ණාව වන්නේයයි ඥානය -පෙ- ස්පර්‍ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වන්නේයයි ඥානය -පෙ- සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්‍ශය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතනය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාම රූප වන්නේයයි ඥානය -පෙ- සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- අවිජ්ජා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වන්නේයයි ඥානය -පෙ- අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර නැතැයි ඥානය වෙයි.   අතීත කාලයෙහි අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වූයේ යයි ඥානය,  අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර නැතැයි ඥානය වෙයි.   අනාගත කාලයෙහි අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වන්නේයයි ඥානය,  අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර වූයේ යයි ඥානය,  යම්බඳු එය ඔහුගේ ධම්මට්ඨිති ඥානය වේද,  එයද ඛය ධර්මය,  වය ධර්මය,  විරාග ධර්මය,  නිරෝධ ධර්මය යයි ඥානය යනුයි.   මේ සැත්තෑව ඥාන වස්තූහු වෙති.

කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

99. එහි සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ඥානය කවරේද?   සොතාපත්ති මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  සොතාපත්ති ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  සකදාගාමි මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  සකදාගාමි ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  අනාගාමී මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  අනාගාමී ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  අරහත්ත මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  අරහත්ත ඵලයෙහි ප්‍රඥාව යනුයි.   මේ සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ඥානය යනුයි.

කොටස් නවයක් වශයෙන් ඥානවත්‍ථුව මෙසේය.

100. එහි අනුපුබ්බ විහාරි සමාපත්ති ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රථමජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  දුතියජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  තතියජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  චතුත්‍ථජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සඤ්ඤාවෙදයිත නිරොධ සමාපත්තියෙන් නැගිටියහුගේ පච්චවෙක්ඛන ඥානය මේ නව අනුපුබ්බ විහාරි සමාපත්ති ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් දහයක් වශයෙන් ඥානවත්‍ථුව මෙසේය.

101. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,   අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද,  යථාභූත ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

102.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම් පෘතග්ජන පුරුෂයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

103. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් සැප වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

104.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම් පෘතග්ජන පුරුෂයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් සැප වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

105. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ සෝවාන් පුද්ගලයෙක් තෙම කිසි ධර්‍මයක් ආත්ම වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

106.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන නොවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,  යම් හෙයකිත් පෘතග්ජනයෙක් කිසි ධර්මයක් ආත්ම වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

107, 108. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා වැදූ මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

109. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

110.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

111.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි එබඳු දෙයක් විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.   මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

112.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා සංඝ ඝෙද කරන්නේය යන -පෙ- මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් සඞ්ඝයා බිඳුවන්නේය යන මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේ.

113.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය -පෙ-  මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය  -පෙ- අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි එබඳු දෙයක් විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.   මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු විශ්වාස කරයි යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේ,

114.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් අටවෙනි භවයක් උපදවන්නේය යන මේ -පෙ- මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අටවෙනි භවයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන වේ යනුවෙනි.

115. යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා දෙනමක් පෙර පසු නොව (එකවර) උපදින්නාහුය යන මේ කාරණයක් වේද,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි එකම බුදුවරයෙක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

116. යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි සක්විති රජවරු දෙදෙනෙක් පෙර පසු නොව (එකවර) උපදින්නාහුය යන -පෙ-
-පෙ-  මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් එකම ලෝක ධාතුවෙක්හි එකම සක්විති රජ කෙනෙක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

117. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් තොම අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයෙක් වේය යන මේ කාරණයක් වේද,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   යම් හෙයකින් පුරුෂයෙක් අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයෙක් වේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

118. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් සක්විති රජෙක් වේය යන මේ කාරණය,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් පුරුෂයෙක් සක්විති රජ වේද, යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

119. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් ශක්‍ර ආත්මය ලබන්නීය,  මාරාත්මය ලබන්නීය,  බ්‍රහ්මාත්මය ලබන්නීය,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් පුරුෂයෙක් ශක්‍රාත්මය ලබන්නේය,  මාරාත්මය ලබන්නේය,  බ්‍රහ්මාත්මය ලබන්නේය, යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

120. කාය දුශ්චරිතයාගේ ප්‍රියවූ,  සිත්කළුවූ,  මන වඩන්නාවූ විපාකයක් උපදනේයයි යම් කරුණක් වේද, එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි. එනම් කාය දුශ්චරිතයාගේ අප්‍රියවූ,  අකාන්තවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය නම් සිදුවන්නේය යනුවෙනි.

121. යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයාගේ ප්‍රියවූ,  සිත්කළුවූ,  මන වඩන්නාවූ විපාකයක් උපදනේයයි යම් කරුණක් වේද, එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයාගේ  අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ, අමනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය නම් සිදුවන්නේය යනුවෙනි.

122. යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයාගේ අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි.   එනම් කාය සුචරිතයාගේ ඉෂ්ටවූ,  ප්‍රියවූ, මනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ.

123. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයාගේ, යම් හෙයකින් මනො සුචරිතයාගේ අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො සුචරිතයාගේ ඉෂ්ටවූ,  ප්‍රියවූ, මනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ.

124. යම් හෙයකින් කාය දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,  මේ කාරණය දක්නට නොලැබේයයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි,  සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

125. යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම,  මනො දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම,  ඒ නිදානයෙන්  එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,  මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවෙයි, එයට හේතු නැතැයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේ.    යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ,   යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි,  සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

126. යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබෙයි.   යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

127. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ, යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,     මේ කාරණය දක්නට නොලැබේයයි දැනගනියි. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ, යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

128. යම් යම් ධර්‍මයෝ යම් යම් ධර්‍මයන්ගේ හේතුද,  ප්‍රත්‍යයෝද වෙති.   ඒ ඒ කරුණු නිමිතිකොට යම් යම් ධර්‍මයෝ යම් යම් ධර්‍මයන්ගේ හේතුද,  ප්‍රත්‍යයෝද නොවෙති.   ඒ ඒ කරුණු නිමිතිකොට අකාරණද වේයයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය තථාගතයන්ගේ කාරණයද කාරණය වශයෙන් අකාරණයද අකාරණය වශයෙක් තත්වූපරිදි දැනගැණීමේ ඥානයයි.

129. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කර්‍ම සමාදානයන්ගේ කරුණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන් විපාකය තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?

මෙහි තථාගත තෙම ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති සම්පත්තියෙන් වැළකුනාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ අකුශල කර්‍මයෝ ඇද්ද,  හීන ආත්මභාව ඇති බැවින් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමක අකුශල කර්‍ම සමාදානයෝ (සමෘද්ධවූ) කාල සම්පත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  සම්‍යක් ප්‍රයෝගයෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද, ගති විපත්තිය පැමිණ විපාක දෙත්. ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද, උපධි විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ අකුශල කර්‍මයෝ ඇද්ද,  කාල විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ප්‍රයෝග විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්යයි දැනගනියි.

ඇතැම් යහපත් (කුසල) කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    හීන ආත්මභාව ඇති බැවින් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමක අකුශල කර්‍ම සමාදානයෝ (සමෘද්ධවූ) කාල සම්පත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  සම්‍යක් ප්‍රයෝගයෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   උපධි විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  කාල විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ප්‍රයෝග විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති සම්පත්තියට පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  උපධි සම්පත්තියට  පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ කාල සම්පත්තියට  පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ප්‍රයෝග සම්පත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්යයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කර්‍ම සමාදානයන්ගේ කරුණු වශයෙන් හේතු වශයෙන් විපාක දීම තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

130. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සබ්බත්ථ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව නිරයගාමිනීයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව තිරිසන් යෝනියට යන සුළුයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  ප්‍රේත ලෝකයට යන සුළුයයි දැනගනියි.   මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  මිනිස් ලොවට යන සුළුයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  දෙව් ලොවට යන සුළුයයි දැනගනියි.   මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  නිවනට යන සුළුයයි දැනගනියි.   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ සබ්බත්ථ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

131.  එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අනෙක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම ස්කන්‍ධයන්ගේ නානත්වය දැන ගනියි.   ආයතනයන්ගේ නානත්වය දැනගනියි.   ආයතන නානත්වය දැනගනියි.   ධාතු නානත්වය දැනගනියි.   අනෙ ධාතු නානා ලෝක ධාතු නානත්වය දැනගනියි. එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන්ගේ අනේක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය  තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

132.  එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන්ගේ නානා අදහස් තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත්තාහයි දැනගනියි.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත්තාහයි දැනගනියි.   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   අතීත කාලයෙහිද හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කළහ.      භජනය කළහ.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කළහ.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කළහ.      භජනය කළහ.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කළහ.   අනාගත කාලයෙහි හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරන්නාහ.   භජනය කරන්නාහ.    ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරන්නාහ.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරන්නාහ.   භජනය කරන්නාහ.    ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරන්නාහ.   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ නානා අදහස් ඇති බව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

133.  එහි තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වැඩි බවද,  අඩු බවද තත්වූ පරිදි දැනගන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ ප්‍රකටව පවත්තා කෙලෙස් දැනගනියි.   අප්‍රකටව පවත්නා කෙලෙස් දැනගනියි.   චරිතය දැනගනියි.   අදහස් දැනගනියි.   අල්පවූ රාග, දෝස, මෝහ ඇත්තවුන්,  බොහෝ රාග, දෝස, මෝහ ඇත්තවුන්,  තියුණුවූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් ඇත්තවුන්,  මෘදුවූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් ඇත්තවුන්,  ඒ ආසයාදීහු කොටස් වශයෙන් යහපත් ඇත්තවුන්,  එයම අයහපත් ඇත්තවුන්,  සුවසේ කී දෙය අවබෝධ කරන්නට හැක්කවුන්,  අපහසුවෙන් කී දෙය අවබෝධ කරන්නවුන්,  සුදුසුවූ,  නුසුදුසුවු සත්ත්‍වයින් දැනගනියි.

134. සත්ත්‍වයන්ගේ ආසය කවරේද?   ලෝකය සාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අසාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අන්ත ඇත්තේය කියා හෝ,  ලෝකය අනන්ත වූයේය කියා හෝ,  එයම ජීවය,  එයම ශරීරය කියා හෝ,  අනිකක් ජීවය,  අනිකක් ශරීරය කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු වෙයි කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු නොවෙයි හෝ කියා හෝ,  මෙසේ භව දෘෂ්ටියෙහි ඇලුනාවූ සත්ත්‍වයෝ වෙත්.   මේ උභය අන්තයට නොපැමිණ,  මෙය ප්‍රත්‍ය බව කොට ඇති,  පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්‍මයන්හි අනුලොමික ඛන්තිය හෙවත් විදර්‍ශනා ඥානය,  යථාභූත ඥානය හෙවත් මග්ග ඥානයද යනුයි.   මේ සත්ත්‍වයාගේ ආසයයි.

135. සත්ත්‍වයන්ගේ අනුසය කවරේද?   අනුසයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   කාමරාගානුසය,  පටිඝානුසය,  මානානුසය,  දිට්ඨානුසය,  විචිකිච්ඡානුසය,  භවරාගානුසය,  අවිජ්ජානුසය යනුයි.   යමක් ලෝකයෙහි ප්‍රිය රූපය නම්,  ඉෂ්ට රූපය නම්,  මෙහි සත්ත්‍වයන්ගේ රාගානුසය අත් නොහැර පවතියි.   යමක් ලෝකයෙහි අප්‍රිය රූපය නම්,  අසාත රූපය නම්,  මෙහි සත්ත්‍වයන්ගේ පටිඝානුසය අත් නොහැර පවතියි.   මෙසේ මේ ධර්‍ම දෙක්හි අවිජ්ජානුපතිතවූයේ ඒ අවිද්‍යාව හා එක්වු මානයද,  දිට්ඨියද,  විචිකිච්ඡාවද දතයුතුය.

136. සත්ත්‍වයන්ගේ චරිතය කවරේද?   පරිත්ත භූමිකවූ හෝ, මහා භූමිකවූ හෝ, පුඤ්ඤාභි සංඛාරය, අපුඤ්ඤාභි සංඛාරය, අනෙඤ්ජාභි සංඛාරය යනුයි.

137. සත්ත්‍වයන්ගේ අධිමුත්තිය (අදහස්) කවරේද?   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත.   උසස් අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත.   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   උසස්  අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්. -පෙ- සත්ත්‍වයන්ගේ අධිමුත්ති හෙවත් අදහස් වෙති.

138. මහත්වූ කෙලෙස් ඇති ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   ක්ලේශ වස්තු දශයක් වෙති.   ලෝභය,  ද්වේෂය,  මෝහය,  මානය,  දිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාව,  ථීනය,  උද්ධච්චය,  අහිරිකය,  අනොත්තප්පය යනුයි.   යම්බඳු සත්ත්‍වයින්ට මේ දශ කිලෙස වස්තූහු සේවනය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  ළඟට පැමිණීම් වශයෙන් ආශ්‍රය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  මහත් බවට ගියාහු වෙති.

139. අප්පරජක්ඛවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම්බඳු සත්ත්‍වයන්ට මේ දශකිලෙස වස්තූහු සේවනය නොකළාහු,  භාවිතා නොකළාහු,  ආශ්‍රය නොකළාහු,  මහක් බවට නොපැමිණියාහු වෙද්ද,

140. මෘදුවූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇති සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   ඉන්ද්‍රියයෝ පස් දෙනෙක් වෙති.   සද්ධින්ද්‍රිය,  විරියින්ද්‍රිය,  සතින්ද්‍රිය,  සමාධින්ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්ද්‍රිය,  යනුයි.   යම් සත්ත්‍ව කෙනෙකුන්ගේ මේ පඤ්චෙන්ද්‍රියයෝ සේවනය නොකළාහු,  භාවිතා නොකළාහු,  ආශ්‍රය නොකළාහු,  මහක් බවට නොපැමිණියාහු වෙද්ද,

141. කවර සත්ත්‍වයෝ තික්ඛින්ද්‍රිය ඇත්තෝද,  යම් ඒ සත්ත්‍වයන්ගේ මේ පඤ්චෙන්ද්‍රියයෝ. සේවනය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  ළඟට පැමිණීම් වශයෙන් ආශ්‍රය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  මහත් බවට ගියාහු වෙද්ද,

142. ද්වාකාරවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් සත්ත්‍ව කෙනෙක් ප්‍රකටවූ,  පවිටුවූ කෙලෙස් ඇත්තාහු,   ප්‍රකටවූ,  පවිටුවූ අප්‍රකට කෙලෙස් ඇත්තාහු,  පාප චරිත ඇත්තාහු,  පාප අදහස් ඇත්තාහු,  මහත්වූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තාහු,  මුදිතින්ද්‍රිය වූවාහු වෙද්ද,

143. ස්වාකාරවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් කළ්‍යාණ වූවාහු,  කළ්‍යාන සය ඇත්තාහු,  කළ්‍යාන චරිත ඇත්තාහු,  කළ්‍යාණ අදහස් ඇත්තාහු,  ස්වල්පවූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තාහු,  තික්ඛින්ද්‍රිය වූවාහු වෙද්ද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ ස්වාකාරයෝද,  එබඳුවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ හැඳින්විම දුකසේ කටයුත්තෝයි.   යම්බඳුවුම ඒ සත්ත්‍වයෝ ස්වාකාරයෝද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ කියන කරුණ සුවසේ හැඳින්වීම කටයුත්තෝයි.

144. අභව්‍යවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් පස් වැදෑරුම් ආනන්තරිය කර්‍ම නම්වූ කර්‍මාවරණයෙන් යුක්තවූවෝද,  කිලෙසාවරණ නම්වූ නියත මිත්‍යාදෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූවෝද,   විපාකාවරණ නම්වූ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් යුක්තවූවෝද,  ශ්‍රද්ධාව නැත්තෝද,  කත්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍දය නැත්තෝද,  භවාඞ්ග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුනෝද,  කුසල ධර්‍මයන්හි සම්මතනියාම නම්වු මාර්‍ගයට බැසගැනිමට අභව්‍යයෝ වෙද්ද,

145. භව්‍යවූ ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් කර්‍මාවරණ නුවූවෝද,  කිලෙසාවරණ නුවූවෝද,  විපාකාවරණයෙන් යුක්ත නුවුවෝද,  ශ්‍රද්ධා ඇත්තෝද, කත්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍දයෙන් යුක්තවූවෝද,  ප්‍රඥාවන්තද,  කුසල ධර්‍මයන්හි සම්මතනියාම නම්වූ මාර්‍ගයට බැසගැනිමට සුදුස්සෝ වෙද්ද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ භව්‍යයෝයයි යම්බඳුවූ එහි ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එයයි.   මේ තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ පර සත්ත්‍වයන්ගේ,  පර පුද්ගලයන්ගේ,  ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වැඩි අඩු බව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

146. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ කිළුටු බව,  පිරිසිදු බව,  නැගිටීම තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   ධ්‍යාන වඩන තැනැත්තේ යනු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සම්පත්තියම ලැබූවෙක් වූයේ විපත්තියයයි අවබෝධ කරයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් විපත්තිය ලැබූවෙක් වූයේ සම්පත්තියයයි අවබෝධ කරයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සම්පත්තියම ලැබුවෙක් වූයේ සම්පත්තියයි අවබෝධ කරයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් විපත්තිය ලැබූවෙක් වූයේ විපත්තියයයි අවබෝධ කෙරෙයි.   මේ ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතරදෙනෙක් වෙති.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සෙමින් සමවදියි.  වහා නැගිටියි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් වහා සමවදියි. සෙමින් නැගිටියි. ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සෙමින් සමවදියි.   සෙමින් නැගිටියි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් වහා සමවදියි,  වහා නැගිටියි.    මේ ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතරදෙනෙක් වෙති.     ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.     (හෙතෙමේ) සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් (දක්‍ෂයෙක්) වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් නොවෙයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.   (හෙතෙම) සමාධියෙහි සමාධි කුසල වූයේ වෙයි.   සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් නොවෙයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.   සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් වෙයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.    (හෙතෙම) සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් නුවූයේ වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් නොවෙයි.   මේ ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෝ සතරදෙන වෙති.   ´ධ්‍යාන´ යනු ධ්‍යාන සතර වෙති.   ප්‍රථඹ ධ්‍යානය,  දුතිය ධ්‍යානය,  තතිය ධ්‍යානය,  චතුත්‍ථක්‍්ඣානය, යනුයි.

147. ´´විමොක්‍ෂ´ යනු විමොක්‍ෂ අටෙකි.   රූප ලෝකවල උපන් තැනැත්තේ රූපයන් දකියි.   මෙය පළමුවෙනි විමොක්‍ෂයයි.   ආධ්‍යාත්මික අරූප සංඥා ඇත්තේ බාහිර රූපයන් දකියි.   මෙය දෙවෙනි විමොක්‍ෂයයි.   යහපත්වූම මිදිමක් ඇත්තේ වෙයි.    මෙය තුන්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාව ඉක්මවා ප්‍රතිඝ සංඥාවන්ගේ අස්තයට පැමිණවීමෙන්,  නානත්ත සංඥාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන්,  අනන්තවූ ආකාශයයයි ආකාශානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. මේ සතරවෙනි විමොක්‍ෂයයි.  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවා අනන්තවූ විඤ්ඤාණයයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මෙය පස්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මේ සවෙනි විමොක්‍ෂයයි. සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මෙය සත්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්චායතනය ඉක්මවා සඤ්ඤා වෙදයිත නිරෝධයට පැමිණ වාසය කරයි.   මේ අටවෙනි විමොක්‍ෂයයි.

148. ´´සමාධි´´ යනු සමාධි තුනෙකි.   සවිතර්‍ක සවිචාර සමාධිය,  අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර සමාධිය,  අවිතර්‍ක අවිචාර සමාධිය යනුයි.

´´සමාපත්ති´´ යනු නව අනුපූර්‍ව විහාර සමාපත්තීහුයි.   ප්‍රථම ධ්‍යාන,  වීතීය ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  තෘතීය ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  ආකාශානඤ්චායතන සමාපත්තිය,  විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තිය,  ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය,  නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය,  සඤ්ඤා වෙදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය, යනුයි.

´´සංකිලෙස´´ යනු හානභාගිය ධර්‍මයෝයි.   ´´වොදාන´´ යනු විසෙසභාගිය ධර්‍මයෝයි.   ´´වුට්ඨානය´´ යනු වොදානයද වුට්ඨානයයි.   ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගිටීමද වුට්ඨානයයි.    එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් දෘෂ්ටියක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ අපිරිසිදු බවද,  පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගන්නා  ඥානයයි.

149. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පූර්‍වෙනිවාසානුස්මෘතිය තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම නොයෙක් වැදෑරුම් පූර්‍වෙනිවාසය සිහි කරයි.   ඒ කෙසේද?   (අඞ්ගුත්තර නිකායේ 1 පොතේ 300 පිටුවේ ඡේද 4 – 8 අවසානය දක්වා යොදන්න.)  උද්දේස සහිතවූ නොයෙක් ආකාර පූර්‍වෙනිවාසය සිහිකෙරේයයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ පූර්‍වෙනිවාසානුස්මෘතිය තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානයයි.

150. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන් පිළිබඳ චුති, උත්පත්ති දෙක තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම පිරිසිදු මිනිස් බව ඉක්මවූ දිව ඇසින් සත්ත්‍වයන් දකියි.  (මෙහි 16 ඥාන විභංගයේ 124 ඡේදයේ )ඩ´ සිට 125 ඡේදය අවසානය දක්වා යොදන්න.)   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් ඥානයක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන් පිළිබඳව චුති, උත්පත්ති දෙක තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානයයි.

151. එහි තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමෙහි තත්වූ පරිදි ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීමෙන් අනාශ්‍රවවූ චිත්ත විමුක්තියද,  ප්‍රඥා විමුක්තියද,  මෙලොවම තෙමේ දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකොට එයට පැමිණ වාසය කරයි.   එහි යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක්,  සල්ලක්ඛනයක්,  පච්චූපලක්ඛනයක්,  පණ්ඩිච්චයක්,  කොසල්ලයක්,  නෙපුඤ්ඤයක්,  වෙභව්‍යයක්,  චින්තාවක්,  උපපරික්ඛාවක්,  භුරියක්,  මෙධාවක්,  පරිනායිකාවක්,  විපස්සනාවක්,  සම්පජඤ්ඤයක්,  පතොදයක්,  ප්‍රඥාවක්,  ප්‍රඥෙන්‍ද්‍රියක්,  ප්‍රඥාබලයක්,  ප්‍රඥා ආවුධයක්,  ප්‍රඥා ප්‍රාසාදයක්,  ප්‍රඥා ආලෝකයක්,  ප්‍රඥා ඔභාසයක්,  පඤ්ඤාපජ්ජොතයක්,  පඤ්ඤාරතනයක්,  අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක්,  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමෙහි තත්වූ පරිදි ඥානයයි.   මෙය තථාගතයන්ගේ තථාගත බල දශයයි.   යම් බලයකින් යුක්තවූ තථාගත තෙම ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණෙයි.   පිරිසෙහි සීහනාදය කරයි.   ශ්‍රේෂ්ඨ චක්‍රය පවත්වයි.

කොටස් දශයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේ වෙයි.

(ඥාන විභඞ්ගය නිමි.)
———-

15. පටිසම්භිදා විභඞ්ගය.

සුත්තන්ත භාජනිය.

1.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

2. අන්‍ර්‍ථයෙහි (හේතු ඵලයෙහි) ඥානය අන්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   ධර්‍මයෙහි (ප්‍රත්‍යයෙහි) ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධර්‍ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   සබ්බත්‍ථක ඥානය අරමුණුකොට ඥානය ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහුගේ ප්‍රභෙදගතවූ ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

3.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි. දුකෙහි ඥානය අන්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   දුක ඇතිවීම් හේතුවේ ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධර්‍ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   සබ්බත්‍ථක ඥානය අරමුණුකොට ඥානය ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහුගේ ප්‍රභෙදගතවූ ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

4.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි. හේතුවෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   හේතුඵලයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධර්‍ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   සබ්බත්‍ථක ඥානය අරමුණුකොට ඥානය ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහුගේ ප්‍රභෙදගතවූ ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

5.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි. යම් ධර්‍ම කෙනෙක් තුමූ ඇතිවූවාහුද,  භූතද,  සඤ්ජාතද,  නිබ්බත්තද,  අභිනිබ්බත්තද,  පාතුභූතද,  මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අන්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් ධර්‍මයකින් ඒ ධර්‍මයෝ ජාතද,  භූතද,  සඤ්ජාතද,  නිබ්බත්තද,  අභිනිබ්බත්තද,  පාතුභූතද,   ඒ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධර්‍ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   සබ්බත්‍ථක ඥානය අරමුණුකොට ඥානය ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහුගේ ප්‍රභෙදගතවූ ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

6.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි. ජරා මරණයෙහි ඥානය අන්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   ජරා මරණ සමුදයයෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ජරා මරණ නිරෝධයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   ජරා මරණ නිරොධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   -පෙ-  පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

7. පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   ජාතියෙහි ඥානය -පෙ-  භවයෙහි ඥානය -පෙ-  උපාදානයෙහි ඥානය -පෙ-  තෘෂ්ණාවෙහි ඥානය -පෙ-  වේදනාවෙහි ඥානය -පෙ-  ස්පර්‍ශයෙහි ඥානය -පෙ-  සළායතනයෙහි ඥානය -පෙ-  නාමරූපයෙහි ඥානය -පෙ-  විඤ්ඤාණයෙහි ඥානය -පෙ-  සංස්කාරයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   සංඛාර සමුදයයෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   සංඛාර නිරෝධයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   සංඛාර නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   සබ්බන්‍ථක ඥානය -පෙ-  පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

8.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   එහි ධම්ම පටිසම්භිදාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම සූත්‍රය,  ගෙය්‍යය,  වෙය්‍යාකරණය,  ගාථාය,  උදානය,  ඉතිවුත්තකය,  ජාතකය,  අබ්භූත ධම්මය,  වෙදල්ලය යන ධර්‍ම දැනගනීද,  මෙය ධම්ම පටිසම්භිදායයි කියනු ලැබේ.   හෙතෙම මෙය මේ භාසිතයාගේ අත්‍ර්‍ථයයි,  මෙය මේ භාසිතයාගේ අත්‍ර්‍ථයයි,  ඒ ඒ භාසිතයාගේ අත්‍ර්‍ථය දැනගනීද,  මෙය අත්‍ථ පටිසම්භිදායයි කියනු ලැබේ.   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.    සබ්බන්‍ථක ඥානය -පෙ-  පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

( සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )
——-

අභිධම්ම භාජනිය.

9.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   කවර ධර්‍මයෝ කුශලයෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ  -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ හෝ  යම් යම් කරුණක් අරභයා කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.    එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

10.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   කවර ධර්‍මයෝ කුශලයෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, රූපාරම්මණවූ හෝ  -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ හෝ  යම් යම් කරුණක් අරබයා කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.    එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

11.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

12. කවර ධර්‍මයෝ කුශලයෝද? යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  පඨවි කසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

13.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි. කවර ධර්‍මයෝ කුශලයෝද?   යම් කලෙක අරූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩාද,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සහගතවූ සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  -පෙ-  පඨවි කසිනවූ සතරවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

14.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

15.  කවර ධර්‍මයෝ කුසලයෝද?   යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම  ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

16.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

17.  කවර ධර්‍මයෝ අකුසලයෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  දිට්ඨිගත සම්පයුක්තවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ-  ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් යම් කරුණක් අරභයා අකුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.    එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අකුසලයෝය. මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය. මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

18.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

19.  කවර ධර්‍මයෝ අකුසලයෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  දිට්ඨිගත සම්පයුත්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  දිට්ඨිගත විප්පයුත්තවූ,  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  දිට්ඨිගත විප්පයුත්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  දිට්ඨිගත සම්පයුත්තවූ,    -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  දිට්ඨිගත සම්පයුත්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, -පෙ-  දොම්නස් සහගතවූ,  පටිඝසම්පයුත්තවූ  -පෙ- දොම්නස් සහගතවූ,  පටිඝසම්පයුත්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්ඛා සහගතවූ,  විචිකිච්ඡා සම්පයුත්තවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ  -පෙ-  ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් යම් හෝ කරුණක් අරභයා අකුසල සිතක් උපන්නේ වෙයි.    එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

20.  පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

21.  කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  උපෙක්ඛා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ,  විපාකවූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   උපෙක්‍ෂාව වෙයි.   චිත්තයාගේ එකඟබව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.   එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරේනුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

22.  පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

23.  කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  උපෙක්ඛා සහගතවූ,  ශබ්දාරම්මණවූ,  විපාකවූ සොත විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ගන්‍ධාරම්මණවූ,  ඝාණ විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  රසාරම්මණවූ,  ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ-  සුඛ සහගතවූ,  පොට්ඨබ්බාරම්මණවූ කාය විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි වේදනාව වෙයි.  සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   සුඛය වෙයි.   චිත්තයාගේ එකඟකම වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   සුඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.   එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

24. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  උපෙක්ඛා සහගතවූ,  පොට්ඨබ්බාරම්මණවූ,  යම් යම් කරුණක් අරබයා විපාකවූ මනො ධාතුව උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   විතර්කය වෙයි.  උපෙක්‍ෂාව වෙයි.  චිත්තයාගේ එකඟකම වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.   එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

25. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

26. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  සොමනස්ස සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ,  -පෙ- ධම්මාරම්මණ වූ හෝ යම් යම් හෝ කරුණක් අරබයා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සඤ්ඤාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   විතර්කය වෙයි.  විචාරය වෙයි.   ප්‍රීතිය වෙයි.   සුඛය වෙයි. චිත්තයාගේ එකඟ බව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.   එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

27. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

28. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  උපෙක්ඛා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ,  -පෙ- ධම්මාරම්මණ වූ හෝ යම් යම් හෝ කරුණක් අරබයා විපාකවූ මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   විතර්කය වෙයි.  විචාරය වෙයි.   උපෙක්‍ෂාව වෙයි. චිත්තයාගේ එකඟ බව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   උපේකඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.   එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

29. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

28. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක කාමාවචර කුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුත්තවූ  -පෙ- සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුත්තවූ, සංස්කාර සහිතවූ,   -පෙ- සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ  -පෙ- සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ , සංස්කාර සහිතවූ -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්පයුත්තවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්පයුත්තවූ, සංස්කාර සහිතවූ  රූපාරම්මණවූ හෝ  -පෙ- ධම්මාරම්මණ වූ හෝ යම් යම් හෝ කරුණක් අරබයා විපාකවූ මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නේ වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

31. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

32. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයිද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- පඨවි කසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.    ඒ රූපාවචර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින් කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- විපාකවූ, පඨවි කසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථපටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  ඒ ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

33. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

34. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක අරූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සුඛයාගේ ප්‍රහානයෙන් -පෙ- සතරවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.    ඒ අරූපාවචර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සුඛයාගේ ප්‍රහානයෙන් -පෙ- විපාකවූ සතරවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්බිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

35. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

36. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,   නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථමධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   ඔවුන්ගේ විපාකයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත් යයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.    ඒ ලෝකෝත්තර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින් කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- විපාකවූ දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  සූන්‍යතවූ ප්‍රථමධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්බිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

37. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

38. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක අකුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්, විපාකවූ,  උපෙකඛා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ශබ්දාරම්මණවූ සොතවිඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ගන්‍ධාරම්මණවූ ඝාණ විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ-   උපෙක්ෂා සහගතවූ,  රසාරම්මණවූ ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   -පෙ- දුක්ඛ සහගතවූ,  ඵොට්ඨබ්බාරම්මණවූ කාය විඤ්ඤාණය උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි.   දුක්ඛය වෙයි.   චිත්තයාගේ එකඟබව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   දුක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි. එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරේනුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

39. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

40. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක අකුසල කර්‍මය කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  උපෙක්ෂා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ- ඵොට්ඨබ්බාරම්මණ වූ හෝ විපාකවූ මනොධාතුව උපන්නේ වෙයි.   උපෙක්ඛා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් යම් හෝ කරුණක් අරභයා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව  උපන්නේ වෙයි.     එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි. විතර්කය වෙයි.  විචාරය වෙයි. උපෙක්‍ෂාව වෙයි.  සිතේ එකඟබව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි. එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරේනුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

41. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  අව්‍යාකෘත නොවූ,  උපෙක්ෂා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ- ඵොට්ඨබ්බාරම්මණ වූ හෝ යම් යම් කරුණක් අරබයා මනො ධාතුව  උපන්නේ වේද,   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි. විතර්කය වෙයි.  විචාරය වෙයි. උපෙක්‍ෂාව වෙයි.  සිතේ එකඟබව වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.   උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.   ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි. එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරේනුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

42. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

43. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  සොම්නස් සහගතවූ,   රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ -පෙ- මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව  උපන්නේ වෙයි.     ක්‍රියාවූ කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ  -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් යම් කරුණක් අරභයා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   වේදනාව වෙයි.   සංඥාව වෙයි.   චෙතනාව වෙයි.   චිත්තය වෙයි. විතර්කය වෙයි.  විචාරය වෙයි. උපෙක්‍ෂාව වෙයි.  චිත්තයාගේ එකඟබව වෙයි.   විරින්‍ද්‍රිය වෙයි.   සමාධින්‍ද්‍රිය වෙයි.   මනින්‍ද්‍රිය වෙයි.  උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය වෙයි.  ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි.  එසමයෙහි යම් ඒ වනාහි අනිකුදු පටිච්ච සමුප්පන්නවූ අරූපී ධර්‍මයෝ ඇද්ද,  මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,   එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරේනුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්පදා නමි.

44. පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා, නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.

45. කවර ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝද?   යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  සොම්නස් සහගතවූ,   ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,   ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,   සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,   ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,   ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,   සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,   ඥාන සම්ප්‍රයුත්තවූ,   -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,   ඥාන සම්ප්‍රයුත්තවූ,   සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,   ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,   -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,   ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,   සංස්කාර සහිතවූ  -පෙ-  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව උපන්නේ වේද,   ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  මෙලොවම සැප විහරණ කොට ඇති,  -පෙ- රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   -පෙ-   අරූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   -පෙ-   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සහගතවූ සැපයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද  -පෙ-  සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ අව්‍යාකෘතයෝය.   මේ ධර්‍මයන්හි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   යම් නිරුක්තියකින් ඒ ධර්‍මයන්ගේ පැනවීම වේද,  එහි ධර්‍ම නිරුක්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා නමි.   යම් ඥානයකින් ඒ ඥානයෝ දනියිද,  මේ ඥානයෝ මේ අත්‍ර්‍ථය ප්‍රකාශ කෙරෙත්නුයි ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.

46.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.      පටිසම්භිදා තුනක් වෙති.   කාමාවචර කුසලයන්ගෙන් ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ සතර වැදෑරුම් චිත්තොත්පාදයන්හි ක්‍රියාවන්ගෙන් ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත සතර වැදෑරුම් චිත්තොත්පාදයන්හිද උපදිත්.   අත්ථපටිසම්භිදාව මොවුන් කෙරෙහිම උපදියි.   සතර මාර්‍ගයන්හිද,  සතර ඵලයන්හිද උපදියි.

( අභිධම්ම භාජනිය නිමි. )
———-

පඤ්හ පුච්ඡකය.

47.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   සතර ප්‍රතිසම්භිදාවන් අතුරෙන් කුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ කෙතෙක්ද?  අරණයෝ කෙතෙක්ද?   කුසල්වූවෝ වෙති.   අව්‍යාකෘතවූවෝ වෙති.   සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   සැප නොවූ,  දුක් නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   පටිසම්භිදා තුනක් විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූවෝ වෙති.   විපාක නොවූ,  විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝ වෙති.   පටිසම්භිදා තුනක් අනුපාදින්න උපාදානියෝය.   අත්ථ පටිසම්භිදාව අනුපාදින්න අනුපාදානියෝය.   පටිසම්භිදා තුනක් අසංකිලිට්ඨ අසංකිලෙසිකයෝය.   අත්‍ථ පටිසම්භිදාව සවිතර්ක සවිචාර  වෙයි.   අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර වූයේ වෙයි.   අවිතර්ක අවිචාර වූයේ වෙයි.

48. පටිසම්භිදා තුනක් ආචයගාමීහු වෙති.   ආචයගාමී නොව අපචයගාමී නොවෙති.   අත්‍ථ පටිසම්භිදාව ආචයගාමිනී වෙයි.   අපචයගාමිනී වෙයි.   පටිසම්භිදා තුනක් ශෛක්ෂයෝ නොවෙති.   අශෛක්ශයෝ නොවෙති.   ශෛක්‍ෂ නොව,  අශෛක්‍ෂ නොවූවෝ වෙති.   පටිසම්භිදා තුනක් පරිත්තයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව පරිත්ත වූයේ වෙයි.  අප්පමාණ වූයේ වෙයි.   නිරුත්ති පටිසම්භිදාව පරිත්තාරම්මණය.   පටිසම්භිදා තුනක් පරිත්තාරම්මණ වූවෝ වෙති.   මහග්ගතාරම්මණ වූවෝ වෙති.   අප්පමාණාරම්මණ වූවෝ වෙති.   පටිසම්භිදා තුනක් මධ්‍යමයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව මධ්‍යම වූයේ වෙයි.   ප්‍රණීත වූයේ වෙයි. ප්‍රතිසම්භිදා තුනක් අනියතයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව සම්මත්ත නියත වෙයි.   අනියත වෙයි.   නිරුත්ති පටිසම්භිදාව මග්ගාරම්මණයයිද,  මග්ගහේතුකයයිද,  මග්ගාධිපතියයිද නොකිය යුතුය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව මග්ගාරම්මණ නොවේ.   මග්ගහේතුක වෙයි.   මග්ගාධිපති වෙයි.    මග්ගහේතුකයයිද,  මග්ගාධිපතියයිද,  නොකිය යුතු වෙයි. පටිසම්භිදා දෙකක් මග්ගාරම්මණ වූවෝ වෙති.   මග්ගහේතුක නොවේ.   මග්ගාධිපතීහු වෙති.    මග්ගාරම්මණයෝයයිද,  මග්ගාධිපතීහුයයිද නොකිය යුත්තෝ වෙති.

49.  පටිසම්භිදා තුනක් උප්පන්න වූවෝ වෙති.   අනුප්පන්න වූවෝ වෙති.   උප්පාදීහුයයි නොකිය යුතුය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව උප්පන්න වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදී වූයේ වෙයි.   අතීත වූයේ වෙයි.   අනාගත වූයේ වෙයි.   පච්චුප්පන්න වූයේ වෙයි.   නිරුත්ති පටිසම්භිදාව පච්චුප්පන්නාරම්මණය.   පටිසම්භිදා දෙකක් අතීතාරම්මණයෝය.   අනාගතාරම්මණ වූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,  පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අජ්ඣත්ත වූවෝ වෙති.   බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   නිරුත්ති පටිසම්භිදාව බහිද්ධාරම්මණය.     පටිසම්භිදා නුනක් අජ්ඣත්තාරම්මණ වූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මණ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණවූවෝ වෙති.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   හේතුය.   සහේතුකයෝය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   හේතුද,  හේතුද සහේතුකද,  හේතු සම්පයුත්තද වේ.   හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද,  හේතු නොවූයේ අහේතුකයයිද නොකිය යුතු වෙයි.   සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය. පටිසම්භිදා තුනක් ලෞකිකයෝය.   අත්‍ථ පටිසම්භිදාව ලෞකිකවූයේ වෙයි.   ලෝකෝත්තරවූයේ වෙයි.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දත යුතුය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදත යුතුය.   ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.    පටිසම්භිදා තුනක් සාශ්‍රවයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව සාශ්‍රව වූයේ වෙයි.   අනාශ්‍රව වූයේ වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.

50.  පටිසම්භිදා තුනක් ආශ්‍රවද,  සාශ්‍රවයයිද නොකිය යුතුය.   සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවූවෝද වෙති.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව ආශ්‍රවද,  සාශ්‍රවයයිද නොකිය යුතුය.   සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවූයේද වෙයි.   සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රවද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.    පටිසම්භිදා තුනක් ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රවයෝය.   අත්‍ථ පටිසම්භිදාව ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රව වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රව වෙයි.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.  -පෙ-  ගන්‍ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-   ඔඝයෝ නොවෙති.   -පෙ-      යෝගයෝ නොවෙති.   -පෙ-   නීවරණයෝ නොවෙති.   -පෙ-   පරාමාසයෝ නොවෙති.    -පෙ-   සාරම්මණයෝය.   චිත්තයෝ නොවෙති.   චෙතසිකයෝය.   චිත්ත සම්පයුත්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   සිත හා එකට උපන්නෝය.   සිත අනුව පෙරළෙන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.    චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.    චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුපරිවර්තනයෝය.   බාහිරයෝය.   උපාදාන නොවූවෝය.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ නොවෙති.   -පෙ-  කිලෙසයෝ නොවෙති.   -පෙ-   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතුය.    භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය. දර්‍ශනයෙන් නොමදුරු කටයුතු හේතුකය.    භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතු හේතුකය.

51.  පටිසම්භිදා තුනක් සවිතර්කයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව සවිතර්ක වූයේ වෙයි.   අවිතර්ක වූයේ වෙයි.    පටිසම්භිදා  තුනක් සවිචාරයෝය.   අත්ථපටිසම්භිදාව සවිචාර වූයේ වෙයි.   අවිචාරවූයේ වෙයි.   සප්පීතික වූයේ වෙයි.   අප්පීතික වූයේ වෙයි.   පීති සහගත වූයේ වෙයි.    පීති සහගත නොවූයේ  වෙයි.   සුඛ සහගත වූයේ වෙයි.    සුඛ සහගත නොවූයේ වෙයි.    උපෙක්ඛා සහගත වූයේ වෙයි.    උපෙක්ඛා සහගත නොවූයේ වෙයි.   පටිසම්භිදා තුනක් කමාවචරයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව කාමාවචර වූයේ වෙයි.   කාමාවචර නොවූයේ වෙයි.    රූපාවචරයෝ නොවේ.    අරූපාවචර නොවේ. පටිසම්භිදා තුනක්    පරියාපන්නයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව පරියාපන්න වූයේ වෙයි.   අපරියාපන්න වූයේ වෙයි.   පටිසම්භිදා තුනක් අනීය්‍යානිකයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව නීය්‍යානික වූයේ වෙයි.   අනීය්‍යානික වූයේ වෙයි.    පටිසම්භිදා තුනක් අනියතයෝය.   අත්ථපටිසම්භිදාව නියත වූයේ වෙයි.   අනියත වූයේ වෙයි.    පටිසම්භිදා තුනක් සඋත්තරයෝය.   අත්‍ථපටිසම්භිදාව සඋත්තරයෝය.   අනුත්තරයෝය.   අරණයෝය.

( පටිසම්භිදා විභඞ්ගය නිමි. )
———-

14. සික්ඛාපද විභඞ්ගය.

අභිධම්ම භාජනිය.
 
1.  සික්‍ෂාපද පසක් වෙති.   ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  නොදුන් දේ ගැනීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  කාමයන්හි වැරදි හැසිරීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  මුසාවාදයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය, යනුයි.

2.   එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥානසම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි යම් ප්‍රාණඝාතයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  නොකිරීමක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මීමක්,  හේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

3. එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥානසම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි යම් චෙතනාවක්,  සඤ්චෙතනාවක්,  සිතිවිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.    අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

4. එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥානසම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   ස්පර්‍ශය -පෙ- පග්ගාහය,  අවික්ඛෙපය වෙයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි.

5.  එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,   -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහිතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.

6. එසමයෙහි යම් ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමක්,  ඈත්විමක්,  විරතියක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  අකරණයක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මවීමක්,  සේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

7.  එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.   එසමයයෙහි යම් චේතනාවක්,  සඤ්චේතනාවක්,  සිතිවිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

8.  එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.   ස්පර්‍ශය වෙයි.   පග්ගාහය අවික්‍ෂෙපය මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

9. එහි නොදුන් දෙය ගැනීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   -පෙ-  කාමයන්හි වැරදි හැසිරීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය  -පෙ- බොරු කීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය  -පෙ-  මත්වීම හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.  එසමයෙහි යම් මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අකිරියාවක්,  අකරණයක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මවීමක්,  සේතුඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.    අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

10. එහි මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?    යම් කලෙක මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.  එසමයයෙහි යම් චෙතනාවක්,  සඤ්චෙතනාවක්,  සිතිවිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.    අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

11. එහි මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  පග්ගාහය වෙයි.   අවික්ඛෙපය වෙයි. මෙය මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

12. එහි මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද? යම් කලෙක මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   -පෙ-  සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි. එසමයෙහි යම් මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අකිරියාවක්,  අකරණයක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මවීමක්,  සේතුඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.    අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

13. එහි මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   එසමයයෙහි මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි යම් චේතනාවක්,  සඤ්චේතනාවක්,  සිතිවිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ. අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

14. එහි මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද? මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ කාමාවචර කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.    ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  පග්ගාහය වෙයි.   අවික්ෂෙපය වෙයි.   මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

15.  සික්‍ෂාපද පසක් වෙති.   ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  නොදුන් දේ ගැනීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  කාමයන්හි වැරදි හැසිරීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  මුසාවාදයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය, යනුයි.

16.  එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ,  අධිපතිකොට ඇති,  විරිය අධිපතිකොට ඇති,  චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,   වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති,   හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ විරිය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ වීමංසාවඅධිපතිකොට ඇති, කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.    එසමයෙහි යම් ප්‍රාණඝාතයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  නොකිරීමක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මීමක්,  හේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

17. එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ,  අධිපතිකොට ඇති,  විරිය අධිපතිකොට ඇති,  චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,   වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති,   හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ විරිය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ වීමංසාවඅධිපතිකොට ඇති, කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි. එසමයෙහි යම් චෙතනාවක්,  සඤ්චෙතනාවක්,  සිතිවිල්ලක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.    අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

18. එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද? යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොමනස්ස ස්පර්‍ශය -පෙ- පග්ගාහය අවාක්ඛෙපය වෙයි. මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

19.  එහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වන්නහුට සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ -පෙ- සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- සොමනස්ස සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්‍ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, සංස්කාර සහිතවූ,  හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ,  ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති,  විරිය අධිපතිකොට ඇති,  චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,   ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති, හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ විරිය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ චිත්තය අධිපතිකොට ඇති, කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.    එසමයෙහි යම් ප්‍රාණඝාතයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  නොකිරීමක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මීමක්,  හේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.  -පෙ-  අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ-  ස්පර්‍ශය වෙයි.   පග්ගාහය වෙයි.   අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

20. එහි නුදුන් දෙය ගැනීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   -පෙ-  කාමයන්හි වැරදි හැසිරීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය  -පෙ- බොරු කීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය  -පෙ-  මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය කවරේද?   යම් කලෙක මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ,  අධිපතිකොට ඇති,  විරිය අධිපතිකොට ඇති,  චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,   වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති,   හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ විරිය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති, කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි. එසමයයෙහි යම් මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාපානයෙන් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  නොකිරීමක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මීමක්,  හේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.    මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාපානයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   ස්පර්‍ශය වෙයි.  -පෙ-.   පග්ගාහය වෙයි.   අවික්ඛෙපය වෙයි.     මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

21.  එහි මදය හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් කවරේද?   යම් කලෙක මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වන්නහුට සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- උපෙක්ඛා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- උපෙක්ඛා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ,  ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති විරිය අධිපතිකොට ඇති,  චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,   වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ ඡන්‍දය අධිපතිකොට ඇති,   හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ විරිය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ චිත්තය අධිපතිකොට ඇති,    හීනවූ,  මධ්‍යමවූ,  ප්‍රණීතවූ වීමංසාව අධිපතිකොට ඇති, කුසල් සිත උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි යම් මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් යම් ඈත්වීමක්,  වෙන්වීමක්,  පටිවිරතියක්,  විරමණයක්,  අක්‍රියාවක්,  නොකිරීමක්,  නොපැමිණීමක්,  සීමාව නොඉක්මීමක්,  හේතු ඝාතයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ විරමණය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය. -පෙ- අවශෙෂ ධර්‍මයෝ චෙතනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය. -පෙ-  ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  පග්ගාහය වෙයි.   අවික්ඛෙපය වෙයි. මෙය මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදයයි කියනු ලැබේ.

22. කවර ධර්‍මයෝ ශික්‍ෂාවෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ-ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් ඒ කරුණක් අරබයා කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්මයෝ ශික්‍ෂාවෝය.

23.  කවර ධර්මයෝ ශික්‍ෂාවෝද?   යම් කලෙක සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- සොම්නස් සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ,  -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ඥාන සම්ප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ,  ඥාන විප්‍රප්‍රයුක්තවූ, -පෙ- උපෙක්ෂා සහගතවූ, ඥාන විප්‍රයුක්තවූ,  සංස්කාර සහිතවූ, රූපාරම්මණවූ හෝ -පෙ- ධම්මාරම්මණවූ හෝ යම් යම් ඒ කරුණක් අරබයා උපන් කුසල් සිතක් වෙයි.   මේ ධර්මයෝ ශික්‍ෂාවෝය.

24. කවර ධර්මයෝ ශික්‍ෂාවෝද?   යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   -පෙ- අරූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   -පෙ-  දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ-  අවික්ඛෙපය වෙයි.   මේ ධර්මයෝ ශික්ෂාවෝය.

( අභිධම්ම භාජනියයි. )
——

පඤ්හ පුච්ඡකය.

25.  සික්‍ෂාපද පසක් වෙති.   ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  නොදුන් දේ ගැනීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  කාමයන්හි වැරදි හැසිරීමෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  මුසාවාදයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය,  ප්‍රමාදයට හේතුවූ සුරාමේරයෙන් වෙන්වීමේ ශික්‍ෂාපදය, යනුයි.

26.  ශික්ෂාපද අතුරෙන් කුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ-  සරණයෝ කෙතෙක්ද?  අරණයෝ කෙතෙක්ද?  කුශලයෝම සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ වෙති.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මයෝය.   අනුපාදින්න උපාදානියයෝය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසිකයෝය.   සවිතර්ක සවිචාරයෝය.   පීති සහගතවූවෝ වෙති.   සුඛ සහගතවූවෝ වෙති.   උපෙක්ඛා සහගතවූවෝ වෙති.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.    දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   ආචයගාමීහු වෙති.   ශෛක්ෂයෝ නොවෙති.    අශෛක්ෂයෝ නොවෙති.    පරිත්තයෝය.   පරිත්තාරම්මණයෝය.   මජ්ඣිමයෝය.   අනියතයෝය.   මග්ගාරම්මණයෝයයිද,  මග්ගහේතුකයෝයයිද,  මග්ගාධිපතීහුයයිද නොකිය යුතුය.   උප්පන්නවූවෝ වෙති.   අනුප්පන්නවූවෝ වෙති.   උප්පාදියයි නොකිය යුතුය.   අතීත වූවෝ වෙති.   අනාගත වූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්න වූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්නාරම්මණයෝය.   අජ්ඣත්ත වූවෝ වෙති.   බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මණයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   හේතු නොවූවෝ සහේතුකයෝය.   සහේතුකද හේතු නොවූයේද වෙයි.   හේතුද හේතු සම්ප්‍රයුක්තයයිද නොකිය යුතුය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තද,  හේතු නොවූවෝද වෙති.   හේතු නොවූවෝ සහේතුකයෝය. සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනීදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලොකිකයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතුය.    කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතුය.

27.  ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   සාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද,  සාශ්‍රවයයිද නොකිය යුතුය.  සාශ්‍රවද, ආශ්‍රව නොවූවෝද වෙති.   ආශ්‍රවද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද, ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රවයෝය.   සඤ්ෙඤාජන නොවූවෝ වෙති.   -පෙ-  ගන්‍ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-   ඔඝයෝ නොවෙති.   -පෙ-      යෝගයෝ නොවෙති.   -පෙ-   නීවරණයෝ නොවෙති.   -පෙ-   පරාමාසයෝ නොවෙති.    -පෙ-   සාරම්මණයෝය.   චිත්තයෝ නොවෙති.   චෙතසිකයෝය.   චිත්ත සම්පයුත්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨානයෝය.   සිත හා එකට උපන්නෝය.   සිත අනුව පෙරළෙන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.    චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.    චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා අනුව පෙරළෙන්නෝය.   බාහිරයෝය.   උපාදා නොවූවෝය.   අනුපාදින්නයෝය.   උපාදානයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ක්ලේශයෝ නොවෙති.   -පෙ-   දර්‍ශනයෙන් නොම දුරු කටයුතුය. භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය. දර්‍ශනයෙන් දුරු කටයුතු හේතුක නොවේ.    භාවනාවෙන් දුරු කටයුතු හේතුක නොවේ.   සවිතර්‍කයෝය.   සවිචාරයෝය.   සප්පීතිකයෝය.   අප්පීතිකයෝය.   පීති සහගත වූවෝ වෙති.    පීති සහගත වූවෝ    නොවෙති.   සුඛ සහගත වූවෝ වෙති.    සුඛ සහගත නොවූවෝ වෙති.    උපෙක්ඛා සහගත වූවෝ වෙති.    උපෙක්ඛා සහගත නොවූවෝ වෙති.   කමාවචරයෝය.   රූපාවචරයෝ නොවෙති.    අරූපාවචරයෝ නොවෙති.   පරියාපන්නයෝය.   අනීය්‍යානිකයෝය.   අනියතයෝය.   සඋත්තරයෝය.   අරණයෝය.

(සික්ඛාපද විභංගය නිමි. )
——-

13. අප්පමඤ්ඤා විභඞ්ගය.

සුත්තන්ත භාජනිය.

1. අප්පමඤ්ඤා සතරෙකි.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම මෛත්‍රී සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  මෛත්‍රී සහගත සිතින්,   විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   කරුණා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  කරුණා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   මුදිතා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,   මුදිතා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   උපෙක්ඛා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  උපෙක්ඛා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   යම්සේ වනාහි ප්‍රියවූ,  මනාපවූ එක් පුද්ගලයෙකු දැක මෙත් සිත පතුරුවන්නේද,  එපරිද්දෙන්ම සියලු සතුන් කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවයි.

2.  එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් මෛත්‍රී සහගත බවක්,  මෙත්තායනාවක්,  මෙත්තායික බවක්,  මෛත්‍රී චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.

3. එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ මෛත්‍රීයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මෛත්‍රි සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

4. එක් දිශාවක් යනු පූර්‍ව දිශාව හෝ,  පශ්චිම දිශාව හෝ,  උත්තර දිශාව හෝ,   දක්‍ෂිණ දිශාව හෝ,   උඩ දිශාව හෝ,  යට දිශාව හෝ,  සරසවූ විදිශාවන්හි හෝ යනුයි.

5. ´´පතුරුවා´´ යනු පැතිරීම කොට අධිකව එහි ඇලී යනුයි.

6.  ´´වාසය කෙරේ´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

7.  එසේ දෙවෙනි දිශාවක් යනු යම්සේ එක් දිශාවක් පතුරුවාද,  එසේම දෙවෙනි දිශාවක්ද යනුයි.   එසේ තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද,  එසේ උඩ දිශාවද,  එසේ යට දිශාවද,  එසේ සරසද,  මෙසේ විදිශාවන්ද,  සෑම තැන්හි සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය යනු සියල්ලෙන් සියල්ල,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් සර්‍වප්‍රකාරය,  සෙසනොකොට,  අඩුනොකොට ගන්නා වචනයකි.   සෑම තන්හි සියලු සතුන් ඇති ලෝකය යනුයි.

8.  ´´මෛත්‍රී සහගත සිතින්´´ යනු එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   සුඛයන් කෙරෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.

9.  එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ මෛත්‍රීයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මෛත්‍රි සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

10.  ´´විපුලවූ´´ යනු යමක් විපුලද,  එය මහග්ගත නමි.   යමක් මහග්ගතද,  එය අප්පමාණ නමි.   යමක් අප්පමාණද,  එය අවෙර නමි.   යමක් අවෙරද,  එය අව්‍යාපජ්ඣ නමි.

11.  ´´පතුරුවා´´ යනු පැතිරීම කොට අධිකව එහි ඇලී යනුයි.   ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

12.  කෙසේ භික්‍ෂුව කරුණා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසේද?   යම්සේ වනාහි දුකට පැමිණි,  කාය දුශ්චරිතාදියෙන් යුක්ත,  එක් පුද්ගලයෙකු දැක කාරුණික වන්නේද,  එපරිද්දෙන්ම සියලු සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් වාසය කරයි.

13.  එහි කරුණාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණාකිරීමක්,  කරුණාකිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතොවිමුත්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණාභාවයයි කියනු ලැබේ.

14.  එහි සිත කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ මෛත්‍රීයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මෛත්‍රි සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ කරුණාවෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මෛත්‍රි සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

15. එක් දිශාවක් යනු පූර්‍ව දිශාව හෝ,  පශ්චිම දිශාව හෝ,  උත්තර දිශාව හෝ,   දක්‍ෂිණ දිශාව හෝ,   උඩ දිශාව හෝ,  යට දිශාව හෝ,  සරසවූ විදිශාවන්හි හෝ යනුයි.

16.  ´´පතුරුවා´´ යනු ඇලී යනුයි.

17.  ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

18.  ´´එසේ දෙවන දිශාවක්´´ යනු එක් දිශාවක් යම්සේද,  එසේ දෙවන දිශාවක්ද,  එසේ තුන්වන දිශාවක්ද,  එසේ සතරවන දිශාවක්ද,  එසේ උඩද,  එසේ යටද,  එසේ සරසද,  එසේ විදිශාවන්ද යනුයි.

19.  සෑමතන්හි සියලු -පෙ-යනු -පෙ-

20. ´´කරුණා සහගත සිතින්´´ යනු -පෙ-

21.  එහි කරුණාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණාකිරීමක්,  කරුණාකිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතොවිමුත්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණාභාවයයි කියනු ලැබේ.   -පෙ-  මෙය කරුණාවයයි කියනු ලැබේ..

22.  එහි සිත කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ කරුණාවෙන්  සහගතවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් කරුණා සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

23.  ´´විපුලවූ´´ යනු යමක් විපුලද,  එය මහග්ගත නමි.   යමක් මහග්ගතද,  එය අප්පමාණ නමි.   යමක් අප්පමාණද,  එය අවෙර නමි.   යමක් අවෙරද,  එය අව්‍යාපජ්ඣ නමි.

24. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

25.  කෙසේ භික්‍ෂුව මුදිතා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කෙරේද?   යම්සේ වනාහි ප්‍රියවූ,  මනාපවූ එක් පුද්ගලයෙකු දැක සිත මොළොක් බවට පමුණුවන්නේද,  එපරිද්දෙන්ම සියලු සතුන් කෙරෙහි මුදිතාවෙන් පතුරුවයි.

26.  එහි මුදිතාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් මුදිතාවක්,  මුදිතායනයක්,  මුදිතා කිරීම් බවක්,  මුදිතා චෙතොවිමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතාවයයි කියනු ලැබේ.

27.  එහි සිත කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ මුදිතාවෙන්  යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මුදිතා
සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

28. එක් දිශාවක් යනු පූර්‍ව දිශාව හෝ,  පශ්චිම දිශාව හෝ,  උත්තර දිශාව හෝ,   දක්‍ෂිණ දිශාව හෝ,   උඩ දිශාව හෝ,  යට දිශාව හෝ,  සරසවූ විදිශාවන්හි හෝ යනුයි.

29.  ´´පතුරුවා´´ යනු ඇලී යනුයි.

30.  ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

31.  ´´එසේ දෙවන දිශාවක්´´ යනු එක් දිශාවක් යම්සේද,  එසේ දෙවන දිශාවක්ද,  එසේ තුන්වන දිශාවක්ද,  එසේ සතරවන දිශාවක්ද,  එසේ උඩද,  එසේ යටද,  එසේ සරසද,  එසේ විදිශාවන්ද යනුයි.

32.  සෑමතන්හි සියලු -පෙ-යනු -පෙ-

33.  ´´මුදිතා සහගත සිතින්´´ යනු එහි මුදිතාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් මුදිතාවක්,  මුදිතායනාවක්,  මුදිතායිත බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතාවයයි කියනු ලැබේ.

34.  එහි සිත කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ මුදිතාවෙන්  යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨ වූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් මුදිතා සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

35.  ´´විපුලවූ´´ යනු යමක් විපුලද,  එය මහග්ගත නමි.   යමක් මහග්ගතද,  එය අප්පමාණ නමි.   යමක් අප්පමාණද,  එය අවෙර නමි.   යමක් අවෙරද,  එය අව්‍යාපජ්ඣ නමි.   ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

36. කෙසේ භික්‍ෂුව උපෙක්‍ෂා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කෙරේද?   යම්සේ වනාහි මනාප නොවූ,  අමනාප නොවූ එක් පුද්ගලයෙකු දැක උැපක්‍ෂාව ඇති කරන්නේය.    එපරිද්දෙන්ම සියලු සතුන් කෙරෙහි උැපක්‍ෂාවෙන් පතුරුවයි.

37.  එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීමක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීම් බවක්,  උපෙක්‍ෂා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්‍ෂාවයයි කියනු ලැබේ.

38.  එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ උපෙක්‍ෂාවෙන්  යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාතවූයේ වෙයි.   මිශ්‍ර වූයේ වෙයි.   එහෙයින් උපෙක්‍ෂා සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

39. එක් දිශාවක් යනු පූර්‍ව දිශාව හෝ,  පශ්චිම දිශාව හෝ,  උත්තර දිශාව හෝ,   දක්‍ෂිණ දිශාව හෝ,   උඩ දිශාව හෝ,  යට දිශාව හෝ,  සරසවූ විදිශාවන්හි හෝ යනුයි.

40.  ´´පතුරුවා´´ යනු ඇලී යනුයි.

41.  ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

42.  ´´එසේ දෙවන දිශාවක්´´ යනු එක් දිශාවක් යම්සේද,  එසේ දෙවන දිශාවක්ද,  එසේ තුන්වන දිශාවක්ද,  එසේ සතරවන දිශාවක්ද,  එසේ උඩද,  එසේ යටද,  එසේ සරසද,  එසේ විදිශාවන්ද යනුයි.

43.  උපෙක්‍ෂා සහගත සිතින් යනු එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද?   සත්ත්‍වයන් කෙරෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීමක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීම් බවක්,  උපෙක්‍ෂා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්‍ෂාවයයි කියනු ලැබේ.

44. එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  හදය,  පණ්ඩර,  මන මනායතන,  මනින්‍ද්‍රිය,  විඤ්ඤාණය,  විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධය,  තජ්ජා,  මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය චිත්තයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ උපෙක්‍ෂාවෙන්  යුක්තවූයේ වෙයි.   සහජාත  (එකට උපන්නේ) වූයේ වෙයි.   සංසට්ඨවූයේ වෙයි.   සම්පයුත්ත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් උපෙක්‍ෂා සහගත සිතින් යයි  කියනු ලැබේ.

45.  ´´විපුලවූ´´ යනු යමක් විපුලද,  එය මහග්ගත නමි.   යමක් මහග්ගතද,  එය අප්පමාණ නමි.   යමක් අප්පමාණද,  එය අවෙර නමි.   යමක් අවෙරද,  එය අව්‍යාපජ්ඣ නමි.

46.  ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

(සුත්තන්ත භාජනිය නිමි. )
———-

අභිධම්ම භාජනිය.

47.  අප්පමඤ්ඤා සතරෙකි.   මෙත්තා,  කරුණා,  මුදිතා,  උපෙක්ඛා යනුයි.   එහි මෙත්තාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

48.  එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ ද්විතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

49.  එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.

50.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි. එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය. කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

51.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම,  අවිතර්‍කවූ,  විචාර මාත්‍රවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සැපය ඇති,  මෛත්‍රී සහගත දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

52.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ-  මෛත්‍රී සහගත තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

53.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

54.  එහි කරුණාව කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

55. එහි කරුණාව කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ ද්වීතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

56.  එහි කරුණාව කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන්  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

57.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

58.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,   අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම,  විතර්ක රහිතවූ,  විචාර මාත්‍රවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති,  කරුණා  සහගතවූ වීතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

59.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

60.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන්  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

61. එහි මුදිතාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

62. එහි මුදිතාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ ද්වීතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

63. එහි මුදිතාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

64.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මුදිතා සහගතව ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

65.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්ව,  අකුශල   ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්ව,  අවිතර්කවූ,  විචාර මාත්‍රවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති,  මුදිතා සහගතවූ දෙවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

66.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳිමෙන් -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

67.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන්  -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්   මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

68. එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    සැපයාගේ ප්‍රහාණයෙන් -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීමක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීම් බවක්,    උපෙක්‍ෂා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්‍ෂායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ උපෙක්‍ෂාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

69.  අප්පමඤ්ඤා සතරකි.   මෙත්තා,  කරුණා,  මුදිතා,  උපෙක්ඛා යනුයි.

70. එහි මෙත්තාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මෙත්තා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.      -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  විපාකවූ කාමයන්තෙන් වෙන්වම -පෙ-  මෙත්තා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.  එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

71. එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ දෙවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.      -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්,  විපාකවූ දුතියජ්ඣානය -පෙ-  තතියජ්ඣානය  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ චතුත්‍ථජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

72. එහි කරුණාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  කරුණා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.      -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  විපාකවූ -පෙ-  කරුණා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

73. එහි කරුණාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ  දෙවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.     -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්,  විපාකවූ දුතියජ්ඣානයට -පෙ-  තතියජ්ඣානයට  -පෙ-  පඨමජ්ඣානයට -පෙ-  තතියජ්ඣානයට  -පෙ-  කරුණා සහගතවූ චතුත්‍ථජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි යම් කරුණාවක්,  කරුණා කිරීමක්,  කරුණා කිරීම් බවක්,  කරුණා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කරුණායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ කරුණාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

74. එහි මුදිතාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.      -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  විපාකවූ -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්,  මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

එහි මුදිතාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ දුතියජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.     -පෙ-  අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුශලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්,  විපාකවූ -පෙ-  දුතියජ්ඣානයට -පෙ-  තතියජ්ඣානයට  -පෙ-  මුදිතා සහගතවූ චතුත්‍ථජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි යම් මුදිතාවක්,  මුදිතායනයක්,  මුදිතා බවක්,  මුදිතා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මුදිතායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මුදිතාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

75.  එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.    සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන් -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    මේ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද  විපාකවූ -පෙ-    උපෙක්‍ෂා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීමක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීම් බවක්,    උපෙක්‍ෂා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්‍ෂායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ උපෙක්‍ෂාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

76.  මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   එහි මෙත්තාව කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  මෙලොවම සැප විහරණ ඇති,  රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ-  මෛත්‍රී සහගතවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

77.  එහි මෛත්‍රිය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  මෙලොවම සැප විහරණ ඇති,  රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   විතර්කයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්   -පෙ-  දුතියජ්ඣානයට -පෙ-  තතියජ්ඣානයට -පෙ-  පඨමජ්ඣානයට -පෙ-  දුතියජ්ඣානයට -පෙ-  තතියජ්ඣානයට -පෙ-  මෙත්තා සහගතවූ චතුත්‍ථජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් මෛත්‍රියක්,  මෛත්‍රී කිරීමක්,  මෛත්‍රී කිරීම් බවක්,  මෙත්තා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය මෛත්‍රියයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ මෛත්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

78.  එහි කරුණාව කවරේද?   -පෙ-  එහි මුදිතාව කවරේද?-පෙ-  එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  මෙලොවම සැප විහරණ ඇති,  රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි. සැපයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,   -පෙ-  උපෙක්‍ෂා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    මේ රූපාවචර කුශල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස්කරණ ලද බැවින්,  සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද  විපාකවූ -පෙ-    උපෙක්‍ෂා සහගතවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීමක්,  උපෙක්‍ෂා කිරීම් බවක්,    උපෙක්‍ෂා චෙතො විමුක්තියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්‍ෂායයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ උපෙක්‍ෂාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

( අභිධම්ම භාජනිය නිමි. )
——–
 
පඤ්හ පුච්ඡකය.

79.  අප්පමඤ්ඤා සතරක් වෙති.   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම මෛත්‍රී සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  මෛත්‍රී සහගත සිතින්,   විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   කරුණා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  කරුණා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   මුදිතා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,   මුදිතා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   උපෙක්ඛා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි.   එසේ දෙවෙනි දිශාවක්ද,  තුන්වෙනි දිශාවක්ද,  එසේ සතරවෙනි දිශාවක්ද (පතුරුවයි.)   මෙසේ උඩද,  යටද,  සරසද,  සෑම තන්හි,  සියලු ආත්ම භාවයන් කෙරෙහි,  සියලු සතුන් ඇති ලෝකය,  උපෙක්ඛා සහගත සිතින් විපුල වශයෙන්,  මහග්ගත වශයෙන්,  අප්‍රමාණ වශයෙන්,  අවෛරී වශයෙන්,  අව්‍යාපාද වශයෙන් පතුරුවා වාසය කරයි.   යම්සේ වනාහි ප්‍රියවූ,  මනාපවූ එක් පුද්ගලයෙකු දැක මෙත් සිත පතුරුවන්නේද,  එපරිද්දෙන්ම සියලු සතුන් කෙරෙහි මෙත් සිත පතුරුවයි.

80.  සතර අප්පමඤ්ඤාවන්ගෙන් කුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුශලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   අප්පමඤ්ඤා තුනක් සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තය.   උපෙක්‍ෂාව දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තය.   විපාකවූවෝ වෙති.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මවූවා වෙයි.   විපාක නොවූවා විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවා වෙයි.   උපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අනුපාදින්න උපාදානිය වෙයි.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසිකය.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් සවිතර්ක සවිචාර වූවෝ වෙති.   අවිතර්ක විචාරමාත්‍ර වූවෝ වෙති.   අවිතර්ක අවිචාර වූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂාව අවිතර්ක අවිචාරය.    අප්පමඤ්ඤා තුනක් පීති සහගත වූවෝ වෙති.   සුඛ සහගත වූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූවෝ වෙති.   පීති සහගත වූවෝයයි නොකිය යුතුය.   උපෙක්‍ෂාව උපෙක්‍ෂාව සහගතය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතු හේතුකය.

81.  ආචයගාමී වූවෝ වෙති.    ආචයගාමී නොවූවෝ අපචයගාමී නොවූවෝ වෙති.    ශෛක්ෂ නොවූවෝ අශෛක්ශ නොවූවෝ වෙති.   මහග්ගතයෝය.   පරිත්තාරම්මණයයිද,  මහග්ගතාරම්මණයයිද,  අප්පමාණාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   මජ්ඣිමයෝය.   අනියතයෝය.   මග්ගාරම්මණයයිද,  මග්ග හේතුකයයිද,  මග්ගාධිපතීහුයයිද,  නොකිය යුතුය.   උප්පන්න වූවෝ වෙති.   අනුප්පන්න වූවෝ වෙති.   උප්පාදී වූවෝ වෙති.   අතීත වූවෝ වෙති.   අනාගත වූවෝ වෙති.   පච්චුප්පන්න වූවෝ වෙති.   අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,  පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අජ්ඣත්ත වූවෝ වෙති.   බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   බහිද්ධාරම්මණයෝය.   අනිදස්සන අප්පටිඝයෝය.   මෛත්‍රිය හේතුය.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් හේතු නොවේ.   සහේතුකයෝය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   මෛත්‍රිය හේතුද,  සහේතුකද වේ.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් හේතුද සහේතුකයයිද,  සහේතුකද හේතු නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   මෛත්‍රිය හේතුද සහේතුකද වෙයි.

82. අප්පමඤ්ඤා තුනක් හේතුද සහේතුකයයිද,  සහේතුකද හේතු නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   මෛත්‍රිය හේතුද හේතු සම්ප්‍රයුක්තද වෙයි.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් හේතුද හේතු සම්පයුත්තයයිද,  හේතු සම්පයුත්තද හේතු නොවේයයිද නොකිය යුතුයි.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් හේතු නොවූවෝ සහේතුකයෝය.   මෛත්‍රිය හේතු නොවේයයිද,  හේතු නොවූයේ සහේතුකයයිද,  හේතු නොවූයේ අහේතුකයයිද නොකිය යුතුයි.   සප්‍රත්‍යයෝය.   සංඛතයෝය.   අනිදස්සනයෝය.   අප්පටිඝයෝය.   අරූපයෝය.   ලොකියයෝය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දත යුතුය.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදත යුතුය.

83.  ආශ්‍රවයෝ නොවෙති.   සාශ්‍රවයෝය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්තයෝය.   ආශ්‍රවද සාශ්‍රවයයිද නොකිය යුතුය.   සාශ්‍රවද ආශ්‍රව නොවූවෝද වෙති.   ආශ්‍රවද ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තයයිද,  ආශ්‍රව සම්ප්‍රයුක්තද ආශ්‍රව නොවේයයිද නොකිය යුතුය.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ගන්ථයෝ නොවෙති.   -පෙ-  ඔඝයෝ නොවෙති.   -පෙ-  යෝගයෝ නොවෙති.   -පෙ-  නීවරණයෝ නොවෙති.   -පෙ- පරාමාසයෝ නොවෙති.   -පෙ-  සාරම්මණයෝය.   චිත්තයෝ නොවෙති.   චෙතසිකයෝය.   චිත්තසම්පයුත්තයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨයෝය.   චිත්ත සමුට්ඨාණයෝය.   සිත හා එකට උපන්නෝය.   සිත අනුව පෙරළෙන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන හා එකට උපන්නෝය.   චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන අනුව පෙරළෙන්නෝය.   බාහිරයෝය.   උපාදා නොවූවෝය.   උපාදින්නවූවෝ වෙති.   අනුපාදින්න වූවෝ වෙති.   උපාදානයෝ නොවෙති.   -පෙ- ක්ලේශයෝ නොවෙති.   -පෙ- දර්‍ශනයෙන් (සෝවාන් මාර්‍ගයෙන්) නොම දුරු කටයුතුය.   භාවනාවෙන් (සෙසු මාර්‍ග තුනින්) නොම දුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් දුරු කටයුතු හේතුක නොවේ.   භාවනාවෙන් දුරු කටයුතු හේතුක නොවේ.

84. අප්පමඤ්ඤා තුනක් සවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   අවිතර්‍කවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂාව අවිතර්‍කය.   අප්පමඤ්ඤා තුනක් සවිචාරවූවෝ වෙති.   අවිචාර වූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂාව අවිචාරය.    අප්පමඤ්ඤා තුනක් සප්‍රීතිකයෝ වෙති.   අප්‍රීතික වූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂාව අප්‍රීතිකය.    අප්පමඤ්ඤා තුනක් පීති සහගත වූවෝ වෙති.   පීති සහගත නොවූවෝ වෙති.   උපෙක්‍ෂාව පීති සහගත වූයේ නොවේ.    අප්පමඤ්ඤා තුනක් සුඛ සහගතයෝය.   උපෙක්‍ෂාව සුඛ සහගත නොවේ.   උපෙක්‍ෂාව උපෙක්‍ෂා සහගතය.    අප්පමඤ්ඤා තුනක් උපෙක්‍ෂා සහගත නොවේ.   කාමාවචරයෝ නොවෙති.   රූපාවචරයෝය.   අරූපාවචරයෝ නොවෙති.  පරියාපන්නයෝය.   අනීය්‍යානිකයෝය.   අනියතයෝය.   සඋත්තරයෝය.   අරණයෝය යනුයි.

( අප්පමඤ්ඤා විභංගය නිමියේය. )
———-

12. ඣාන විභංගය.

මාතිකා.

1. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම ප්‍රාතිමොක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවරණය වූයේ වාසය කරයි.   ආචාරයෙන් හා ගෝචරයෙන් යුක්තවූයේ,  ස්වල්පවූ භය දක්නා සුළුවූයේ,  ශික්‍ෂා පදයන් සමාදන්ව හික්මෙයි.   ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇත්තේ,  භෝජනයෙහි පමණ දන්නේ,  පෙර රාත්‍රියෙහිද,  අපර රාත්‍රියෙහිද නිදි වර්ජිත කිරීමෙහි යුක්ත වූයේ,  ප්‍රඥාවෙන් වට කොට ගත් වීය්‍ර්‍යයෙන් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයන් පිළිබඳ භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි.   හෙතම ඉදිරියට යාමෙහිද,  ආපසු හැරී ඒමෙහිද,  විමසන නුවණින් යුක්ත වූයේ වෙයි.   ඉදිරි බැලීමෙහිද,  වටපිට බැලීමෙහිද විමසන නුවණින් යුක්ත වූයේ වෙයි.   අත් පා දිග හැරීමෙහිද,  හැකිලීමෙහිද විමසන නුවණින් යුක්ත වූයේ වෙයි.    සඟල සිවුර හා පාත්‍රයද,  සෙසු සිවුරු දැරීමෙහිද විමසන නුවණින් යුක්ත වූයේ වෙයි.   අනුභවයෙහිද,  පානයෙහිද,  කඩා කෑ යුතු දේ කෑමෙහිද,  රස බැලීමෙහිද විමසන නුවණින් යුක්ත වූයේ වෙයි.   මල මූත්‍ර කිරීමෙහි විමසන නුවණැත්තේ වෙයි.   ගමන් කිරීමෙහිද,  සිටීමෙහිද,  වාඩිවීමෙහිද,  නිදාගැනීමෙහිද,  නිදි වර්ජිත කිරීමෙහිද,  කථා කිරීමෙහිද,  තූෂ්ණීම්භාවයෙහිද,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.   හෙතෙම ආරණ්‍යය,  රුක්මුල,  පර්‍වතය,  කඳු බෑවුම,  පර්‍වත ගුහාව,  සොහොන,  වනයෙහි දුරවූ ආශ්‍රමය,  එළිමහන,  පිදුරුගොඩ,  ස්වල්ප ශබ්ද ඇති,  ස්වල්ප ඝොෂා ඇති,  මිනිසුන්ගේ ශබ්ද නැති,  මිනිසුන්ගේ රහස් කටයුතුවලට යොග්‍යවූ,  තනිව හිඳීමට යොග්‍යවූ විවේක සේනාසනය භජනය කරයි.

2. හෙතෙම ආරණ්‍යට ගියේ හෝ,  රුක් මුලට ගියේ හෝ,  හිස් ගෙයකට ගියේ හෝ  පළක් බැඳ,  කය ඎජුකොට තබා,  සිහිය ඉදිරිපත්කොට හිඳගනියි.   හෙතෙම ලෝකයෙහි දැඩි ලෝභය දුරු කොට,  පහවූ දැඩි ලෝභයෙන් යුක්තවූ සිතින් වාසය කරයි.   දැඩි ලෝභයෙන් (තොරව) සිත පිරිසිදු කරයි.   ව්‍යාපාදයෙන් දූෂිතවූ සිත දුරුකොට,  අව්‍යාපාද සිත් ඇතිව වාසය කරයි.   සියලු සතුන්ට හිතානුකම්පා ඇතිව,  ව්‍යාපාද යෙන් දූෂිතවූ සිත පිරිසිදු කරයි.   ථීනමිද්ධය දුරුකොට,  ථීනමිද්ධයෙන් තොරව වාසය කරයි.   ආලෝක සංඥා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ,  ථීනමිද්ධයෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.   උද්ධච්ච කුක්කුච්චය දුරුකොට,  අනුද්ධතයෙක්ව වාසය කරයි.   ඇතුළත සන්සිඳුන සිත් ඇත්තේ, උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.   විචිකිච්ඡාව දුරුකොට,  බැහැරකළ විචිකිච්ඡාව ඇතිව වාසය කරයි.   කුසල ධර්‍මයන්හි කෙසේ කෙසේදැයි සැක නොමැතිව විචිකිච්ඡාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.

3. හෙතෙම මේ පංච නීවරණයන් දුරුකොට,  චිත්තොපක්ලෙශයන් ප්‍රඥාවෙන් දුර්‍වල කරමින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම,  විතර්‍ක සහිතවූ,  විචාර සහිතවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

4. විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් තමා තුළ සිත පැහැදීම කරන්නාවූ,  චිත්තයාගේ එකඟබවවූ,  විතර්‍ක රහිතවූ,  විචාර රහිතවූ,  සිත එකඟ කිරීමෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

5. ප්‍රීතියෙහි නොඇලීමෙන් මැදහත් ස්වභාව ඇතිව වාසය කෙරේ.   සිහි ඇතිව,  නුවණැතිව සැපයද කයින් විඳියි.   මැදහත්ය.   සිහි ඇත්තේය.   සැපසේ වෙසේයයි යමකු ගැන ආය්‍ර්‍යයෝ කියත්ද,  ඒ තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

6. සැප පහකිරීමෙන්ද,  දුක් පහකිරීමෙන්ද,  පූර්‍වයෙහිම සොම්නස්, දොම්නස් දෙදෙනාගේ නැතිවීමෙන්,  දුක් රහිත,  සැප රහිත,  උපෙක්‍ෂා ස්මෘතීන්ගෙන් පිරිසිදුවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

7. සර්‍වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාවන්ගේ දුරුකිරීමෙන්,  ප්‍රතිඝ සංඥාවන්ගේ අස්තයට පැමිණවීමෙන්,  නානත්ත සංඥාවන්ගේ නොමෙනෙහි කිරීමෙන්,  ´´අනන්තවූ ආකාශය´´ යයි ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා අනන්තවූ විඤ්ඤාණයයයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා,  ´´කිසිත් නැතැ´´ යි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.

( මාතිකා නිමි. )
—–

සුත්තන්තභාජනිය.

8. ´´මේ ශාසනයෙහි´´ යනු,  මේ දෘෂ්ටියෙහි,  මේ කැමැත්තෙහි,  මේ රුචියෙහි,  මේ ගැන්මෙහි,  මේ ධර්‍මයෙහි,  මේ විනයෙහි, මේ ධර්‍ම විනයෙහි,  මේ පාවචනයෙහි,  මේ බ්‍රහ්මචරියාවෙහි,  මේ සත්‍ථු ශාසනයෙහි යනුයි.   එහෙයින් මේ ශාසනයෙහි යයි කියනු ලැබේ.

9. ´´භික්ඛු´´ යනු ප්‍රඥප්තියෙන් භික්‍ෂු නමි.   ඇඟවීමෙන් භික්‍ෂු නමි.   ඉල්වානුයි භික්‍ෂු නමි.   ඉල්ලීම ධර්‍මකොට ඇති බැවින් භික්‍ෂු නමි.   කඩා මැසූ වස්ත්‍ර දරානුයි භික්‍ෂු නමි.   ලාමක අකුසල ධර්‍මයන් බිඳීනුයි භික්‍ෂු නමි.   ලාමක අකුසල ධර්‍මයන්ගේ බිඳීම ඇති බැවින් භික්‍ෂු නමි.   මාර්‍ග සීමාවෙන්ද,  ක්ලේශ සීමාවෙන්ද කෙලෙස් දුරු කෙරේනුයි භික්‍ෂු නමි.   රහත් මගින් සීමා රහිතව කෙලෙස් දුරු කෙරේනුයි භික්‍ෂු නමි.   ශෛක්‍ෂනුයි භික්‍ෂු නමි.   අශෛක්‍ෂනුයි භික්‍ෂු නමි.  ශෛක්‍ෂ නොවූයේ,  අශෛක්‍ෂ නොවූයේ භික්‍ෂු නමි.   අග්‍රවූයේ භික්‍ෂු නමි.   භද්‍ර වූයේ භික්‍ෂු නමි.   ප්‍රසන්නවූයේ භික්‍ෂු නමි.   සාරවූයේ භික්‍ෂු නමි.   සමගි බවට පැමිණියාවූ සංඝයා සහිතව ඤත්ති චතුත්‍ථ කර්‍මයෙන් ´´වත්‍ථු´´ ආදිය නොවරදවා සම්පුර්‍ණකොට ශාසනයට සුදුසු පරිද්දෙන් උපසම්පදාවූයේනුයි භික්‍ෂු නමි.

10. ´´ප්‍රාතිමොක්‍ෂ´´ යනු ශීලයයි.   ප්‍රතිෂ්ඨාවයි.   ආදිය,  චරණය,  සඤ්ඤමය,  සංවරය,  මොක්ඛය,  පාමොක්ඛය,  කුසල ධර්‍මයන්ගේ සම්පත්තිය යනුයි.

´´සංවර´´ යනු ත්‍රිවිධවූ කාය සුචරිතය,  සතර වැදෑරුම් වචී සුචරිතය හා කාය වාග් සුචරිතය යනුයි.

´´සංවර වූයේ´´ යනු මේ ප්‍රාතිමොක්‍ෂ සංවරයෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   සමුපෙතවූයේ වෙයි.   උපාගතවූයේ වෙයි.   සමුපාගතවූයේ වෙයි.   උප්පන්නවූයේ වෙයි.   සමුප්පන්නවූයේ වෙයි.   සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් ප්‍රාතිමොක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවරණයවූයේයයි කියනු ලැබේ.

11. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි,  පවතියි,  පාලනය කරයි,  යැපෙයි,  යාපනය කරයි,  හැසිරෙයි,  වාසය කරයි යනුයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

12. ´´ආචාර ගොචර සම්පන්න´´ යනු ආචාර වූයේ ඇත.   අනාචාරවූයේ ඇත.   එහි අනාචාරය කවරේද?   කායික වීතික්කමය හෙවත් කායික දුශ්චරිතය,  වාචසික වීතික්කමය හෙවත් වාග් දුශ්චරිතය,  කායික වාචසික දුශ්චරිතය යනුයි.   මෙය අනාචාරයයි කියනු ලැබේ.   සියලු දුශ්ශිීලබව අනාචාරයයි.   මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් උණ දඬු දීමෙන් හෝ,  කොළ වර්‍ග දීමෙන් හෝ,  මල් දීමෙන් හෝ,  ගෙඩි දීමෙන් හෝ,  නහන සුණු දීමෙන් හෝ,  දැහැටි දීමෙන් හෝ,  චාටු කථා කිරීමෙන් හෝ,  සැබෑ බොරු මිශ්‍රව කථා කිරීමෙන් හෝ,  ළමයින් සුරතල් කිරීමෙන් හෝ,  පණිවුඩ පණත් ගෙන යාමෙන් හෝ,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ,  බුදුන් විසින් ගරහන ලද මිත්‍ථ්‍යා ජීවිකාවෙන් ජීවත් වෙයි.   මෙය අනාචාරයයි කියනු ලැබේ.   එහි ආචාරය කවරේද?   කායික සුචරිතය,  වාචසික සුචරිතය,  කායික වාචසික සුචරිතය යනුයි.   මෙය ආචාරයයි කියනු ලැබේ.   සියලු සීල සංවරය ආචාරයයි.   මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් උණ දඬු දීමක් නැතිව,  කොළ වර්‍ග දීමක් නැතිව,  මල් දීමක් නැතිව,  ගෙඩි දීමක් නැතිව,  නහණ සුණු දීමක් නැතිව,  දැහැටි  දඬු දීමක් නැතිව,  චාටු කථා නැතිව,  සැබෑ බොරු මිශ්‍ර කථා නැතිව,  ළමයින් සුරතල් කිරීමක් නැතිව,  පණිවුඩ පණත් ගෙනයාමක් නැතිව,  අනික් අනික් කරුණකින් හෝ බුදුන් විසින් ගරහන ලද මිත්‍ථ්‍යා ජීවිකාවෙන් ජීවත් නොවෙයි.   මෙය ආචාරයයි කියනු ලැබේ.්ර්‍‍ර්ර්‍‍ර්ර්‍‍ර්ර්‍‍ර්ර්‍‍ර්ර්‍‍ර

13. ´´ගොචර´´ යනු,  ගොචරය (සුදුසු තැන) ඇත.   අගොචරය (නුසුදුසු තැන) ඇත.   එහි අගොචරය කවරේද?   මේ  ශාසනයෙහි ඇතැම් මහණෙක් වෛශ්‍යාවන් වෙසෙන තැන හෝ  හැසිරෙයි.   ස්වාමියන් මළ අඹුවන් වසන තැන හෝ හැසිරෙයි.   අවිවාහයක නොහොත් වැඩුන කුමරියන් වසන තැන හෝ හැසිරෙයි.      භික්‍ෂුණීන් වසන තැන  හෝ හැසිරෙයි.   සුරා විකුණන ස්ථානවල හෝ හැසිරෙයි.   රජුන් සමග,  රාජ මහාමාත්‍යයන් සමග තීත්‍ර්‍ථකයන්,  එම ශ්‍රාවකයන් සමග යන නුසුදුසු සංසර්‍ගයෙන් සංසර්‍ගව වාසය කරයි.   යම් ඒ අශ්‍රධාවත්,  අප්‍රසන්නවූ,  නිතර දානාදිය නොදෙන,  නරක වචන කියා බණින්නාවූද,  නින්දා වචන කියා බණින්නාවූද,  භික්‍ෂූන්ගේ, භික්‍ෂුණීන්ගේ, උපාසකයන්ගේ, උපාසිකාවන්ගේ අනත්‍ර්‍ථය කැමති, අහිත කැමති, අඵාසුව කැමති, නිර්භය භාවය නොකැමැත්තාවූ කුලයන් ඇද්ද,  එබඳු කුලයන් සේවනය කරයි,  භජනය කරයි,  පයිරුපාසනය කරයි.   මෙය අගෝචරයයි කියනු ලැබේ.

14. එහි ගෝචරය (සුදුසු තැන) කවරේද?   මෙහි ඇතැම් මහණෙක්,  වෛශ්‍යාවන් වසන තැන හෝ  මළ හිමියන් වසන, අඹුවන් වසන තැන හෝ,  විවාහයක නොගොස් වැඩෙන කුමරියන් වසන තැන හෝ,  පණ්ඩකයන් වසන තැන හෝ,  භික්‍ෂුණීන් වසන තැන  හෝ,  සුරා විකුණන ස්ථානවල හෝ නොහැසිරෙයි.   රජුන් සමග,  රාජ මහාමාත්‍යයන් සමග තීත්‍ර්‍ථකයන්,  තීත්‍ර්‍ථක ශ්‍රාවකයන් සමග යන නුසුදුසු සංසර්‍ගයෙන් සංසර්‍ගව වාසය නොකරයි.   යම් ඒ ශ්‍රධාවත්,  ප්‍රසන්නවූ,  නිතර දානාදිය දෙන,  කසාවතින් බබළන,  ගෙට පැමිණෙන භික්‍ෂු භික්‍ෂුණීන්ගේ චීවරයන්හි සුළං හමන්නාවූ,  යම් ඒ භික්‍ෂූන්ගේ,  භික්‍ෂුණීන්ගේ, උපාසකයන්ගේ, උපාසිකාවන්ගේ වැඩ කැමතිවූ, හිත කැමතිවූ, පහසුව කැමතිවූ, නිර්භය භාවය කැමතිවූ එබඳු කුලයන් සේවනය කරයි,  භජනය කරයි,  පයිරුපාසනය කරයි.   මෙය ගෝචර (සුදුසු තැන) යයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ ආචාරයෙන්ද,  මේ ගෝචරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   එහෙයින් ආචාර ගෝචර සම්පන්නයයි කියනු ලැබේ.

15. ´´ස්වල්ප මාත්‍රවූද වැරදිවල භය දක්නා සුළුවූයේ´´ යනු එහි ස්වල්ප මාත්‍ර වැරදි කවරහුද?   ස්වල්ප මාත්‍රවූ,  ඕර මාත්‍රවූ,  ලහුකවූ,  ලහුක සම්මතවූ,  සංයමයෙන් කටයුතු ප්‍රතිකර්‍ම ඇත්තාවූ,  සංවරයෙන් කටයුතු ප්‍රතිකර්‍ම ඇත්තාවූ,  චිත්තොපාද මාත්‍රයෙන් කටයුතු ප්‍රතිකර්‍ම ඇත්තාවූ,  සිතින් ආවර්ජනය කළ පමණකින් කටයුතු ප්‍රතිකර්‍ම ඇත්තාවූ මොවුහු ස්වල්ප මාත්‍ර වැරදියයි කියත්.   මෙසේ මේ ස්වල්ප මාත්‍ර වැරදිවල වරද දක්නා සුළුවූයේ වෙයි.   භය දක්නා සුළුවූයේ වෙයි.   ආදීනව දක්නා සුළුවූයේ වෙයි.   නික්මීම දක්නා සුළුවූයේ වෙයි.   එහෙයින් ස්වල්ප මාත්‍ර වරදෙහි භය දක්නා සුළුවූයේ යයි කියත්.

16. ´´ශික්‍ෂාපදයන් සමාදන්ව හික්මෙයි´´ යනු එහි ශික්‍ෂාව කවරේද?   ශික්‍ෂා සතරක් වෙති.   භික්‍ෂූන්ගේ භික්‍ෂු ශික්‍ෂාව,   භික්‍ෂුණීන්ගේ භික්‍ෂුණී ශික්‍ෂාව,  උපාසකයන්ගේ උපාසක ශික්‍ෂාව,  උපාසිකාවන්ගේ උපාසිකා ශික්‍ෂාව යන මොවුහු ශික්‍ෂායයි කියත්.   මෙසේ මේ ශික්‍ෂාවන්හි සියල්ලෙන් සියල්ල,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් සර්‍වප්‍රකාරය සමාදන්ව ගෙන  පවතියි.   එහෙයින් ශික්‍ෂාපදයන් සමාදන්ව හික්මේයයි කියයි.

17. ´´ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇත්තේය´´ යනු, ඉන්ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇති බව ඇත.   නොවසන ලද දොරටු ඇති බව ඇත.   එහි ඉන්‍ද්‍රියයන්හි නොවසන ලද දොරටු ඇති බව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ඇසින් රූපය දැක නිමිති ගන්නේ වෙයි.   සුළු නිමිති ගන්නේ වෙයි.  යම්කිසි හේතුවකින් මේ චක්ඛුන්‍ද්‍රිය  අසංවරව වාසය කරන්නහුට,  දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය නොරකියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ- නාසයෙන් ගඳ සුවඳ ආඝ්‍රාණයකොට -පෙ- දිවෙන් රසය විඳ -පෙ-  කයින් ස්පර්‍ශය කොට  -පෙ-  සිතින් ධර්‍මය දැන නිමිති ගන්නේ වෙයි.   අනුබ්‍යඤ්ජන ගන්නේ වෙයි.   යම්කිසි හේතුවකින් මනින්‍ද්‍රිය අසංවරව වාසය කරන්නහුට දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස නොපිළිපදියි.   මනින්‍ද්‍රිය නොරකියි.   මනින්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට නොපැමිණෙයි.   යම් මේ ඉන්‍ද්‍රිය සයගේ ආගුත්තියක්,  ආගොපනයක්,  ආරක්‍ෂා නොකිරීමක්,  අසංවරයක් ඇද්ද,  මෙය ඉන්‍ද්‍රියයන්හි  නොවසන ලද දොරටු ඇති බව යයි කියනු ලැබේ.

18. එහි ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇති බව කවරේද?   මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ඇසින් රූපය දැක නිමිති නොගන්නේ වෙයි.   සුළු නිමිති නොගන්නේ වෙයි.  යම්කිසි හේතුවකින් මේ චක්ඛුන්‍ද්‍රිය  අසංවරව වාසය කරන්නහුට,  දැඩි ලෝභය,  දොම්නස යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස පිළිපදියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රිය රකියි.   චක්ඛුන්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට පැමිණෙයි.   කණින් ශබ්දය අසා -පෙ- නාසයෙන් ගඳ සුවඳ ආඝ්‍රාණයකොට -පෙ- දිවෙන් රසය විඳ -පෙ-  කයින් ස්පර්‍ශය කොට  -පෙ-  සිතින් ධර්‍මය දැන නිමිති නොගන්නේ වෙයි. සුළු නිමිති නොගන්නේ වෙයි.   යම්කිසි හේතුවකින් මනින්‍ද්‍රිය සංවරව වාසය කරන්නහුට දැඩි ලෝභය,  නොසතුට යන ලාමක අකුසල ධර්‍මයෝ රැස්වන්නාහුද,  එහි සංවරය පිණිස පිළිපදියි.   මනින්‍ද්‍රියය  රකියි.   මනින්‍ද්‍රියයෙහි සංවරයට පැමිණෙයි.   යම් ඒ ඉන්‍ද්‍රිය සයගේ ගුත්තියක්,  ගොපනයක්,  ආරක්‍ෂාවක්,  සංවරයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ඉන්‍ද්‍රියයන්හි  වසන ලද දොරටු ඇති බව යයි කියනු ලැබේ.   මේ ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇති බැවින් යුක්තවූයේ වෙයි.   සමුපෙතවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.      එහෙයින් ඉන්‍ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇති බවයයි කියනු ලැබේ.

19.  ´´භොජනයෙහි පමණ දැනීම´´ යනු භෝජනයෙහි පමණ දැනීම ඇත,  පමණ නොදැීිම ඇත.  එහි භෝජනයෙහි පමණ නොදැනීම කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් නුවණින් නොබලා,  නුනුවණින්,  ක්‍රීඩා පිණිස,  තරුණ මදය පිණිස,  සැරසීම පිණිස ආහාරය අනුභව කරයි.   යම් ඒ භෝජනයෙහි ලද දෙයින් අසතුටුවීමක් ඇද්ද,  පමණ නොදැනීමක් ඇද්ද,  නුනුවණින් කල්පනා කිරීමක් ඇද්ද,  මෙය භෝජනයෙහි පමණ නොදැනීමයයි කියනු ලැබේ.

20. එහි භෝජනයෙහි පමණ දැනීම කවරේද?   මෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් නුවණින් බලා,  නුවණින් යුතුව,  ක්‍රීඩා පිණිස නොව,  තරුණ මදය පිණිස නොව,  සැරසීම පිණිස නොව,  අලංකාරය පිණිස නොව,  යම් පමණකින් මේ ශරීරයාගේ පැවැත්ම පිණිස,  යැපීම පිණිස,  බඩ සා දුක හරණ පිණිස,  බඹසරට පිහිට පිණිස,  ආහාරය අනුභව කරයි.   මෙසේ පරණ දුක් වේදනාව නසන්නෙමි.   අළුත් දුක් වේදනාව නූපදවන්නෙමි.   මාගේ සතර ඉරියව්හි පැවැත්මද,  නිවරද බැව්ද,  යෙහෙන් විසීමද වන්නේයයි යනුයි.   යම් ඒ භෝජනයෙහි ලද දෙයින් සතුටු බවක්,  පමණ දැනීමක්,  නුවණින් කල්පනා කිරීමක් ඇද්ද,  මෙය භෝජනයෙහි පමණ දැනීමයයි කියනු ලැබේ.   මේ භෝජනයෙහි පමණ දැනීමෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් භෝජනයෙහි පමණ දැනීමයයි කියනු ලැබේ.

21.  කෙසේ භික්‍ෂුව පෙර රාත්‍රියෙහිද,  අපර රාත්‍රියෙහිද නිදි වර්ජිත කිරීමෙන් යුක්තවූයේ වෙයිද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දවල් කාලය සක්මනෙන්ද,  වැඩ හිඳීමෙන්ද,  නීවරණ ධර්‍මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.   රාත්‍රියෙහි ප්‍රථම යාමය සක්මනින්ද,  වැඩ හිඳීමෙන්ද නීවරණ ධර්‍මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.   රාත්‍රියෙහි මධ්‍යම යාමය පයින් පය එකට තබා සිහි ඇතිව,  මනා නුවණැතිව නැගිටීමේ අදහස ඇතිව දකුණැලයෙන් සීහ සෙය්‍යාව කරයි.   රාත්‍රියෙහි අන්තිම යාමයෙහි නැගිට සක්මනින්ද, වැඩ හිඳීමෙන්ද නීවරණ ධර්‍මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි.   මෙසේ භික්‍ෂුව පෙර රාත්‍රියෙහිද,  අපර රාත්‍රියෙහිද නිදි වර්ජිත කිරීමෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.

22. ´´නිතර ක්‍රියා කිරීම´´ යනු,  යම් චෛතසික වීය්‍ර්‍යාරම්භයක් ඇද්ද,  -පෙ- සම්‍යක් ව්‍යායාමයක් ඇද්ද,  එයයි.

23. ´´නිපක නම් ප්‍රඥාව´´ යනු, යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.

24. ´´බෝධි පාක්‍ෂික ධර්‍මයන් පිළිබඳ භාවනාවෙන් යුක්තවූයේ´´ යනු එහි බොධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයෝ කවරහුද?   සත්ත බොජ්ඣඞ්ගයෝයි. සතිසම්බොජ්ඣංගය,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය,  විරිය සම්බොජ්ඣංගය,  පීති සම්බොජ්ඣංගය,  පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය,  සමාධි සම්බොජ්ඣංගය,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය යනුයි.   මොවුහු බෝධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයෝ නම් වෙති.   මෙසේ මේ බෝධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයන් සේවනය කරයි.   වඩයි.   බහුල වශයෙන් කරයි.   එහෙයින් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයන් පිළිබඳ භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.

25. කෙසේ භික්‍ෂුව ඉදිරියට යාමෙහිද,  ආපසු ඒමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,  ඉදිරි බැලීමෙහිද,  වටපිට බැලීමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,  අතපය දිගු කිරීමෙහිද,  හැකිලීමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,  සඟල සිවුර හා පාත්‍රද,  සෙසු සිවුරු දැරීමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද, අනුභවයෙහිද,  පානයෙහිද,  කඩා කන දේ කෑමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,   මල මූත්‍ර කර්‍මයෙහි විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,   ගමනෙහිද,  නැගිට සිටීමෙහිද,  වාඩිවී සිටීමෙහිද,  නිදිවර්ජිත කිරීමෙහිද,  කථා කිරීමෙහිද,  කථා නොකර සිටීමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වේද,   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ,  ඉදිරියට යයි. සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ ආපසු එයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ ඉදිරිපස බලයි. සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වටපිට බලයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ අතපය හකුළුවයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.   සඟල සිවුර හා පාත්‍රයද,  සෙසු සිවුරුද දැරීමෙහි සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.   භෝජනයෙහිද,  පානයෙහිද,  කඩා කෑමෙහිද,  රස විඳීමෙහිද සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.   මල මූත්‍ර කිරීමෙහි සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.

26. එහි සිහිය කවරේද? යම් සතියක්,  අනුස්සතියක්,  -පෙ-  සම්මාසතියක්,  සතිසම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාසතියයි කියනු ලැබේ.

27. ´´විමසන නුවණැත්තේ´´ යනු.   එහි විමසන නුවණ කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද,  පජානනයක්  -පෙ-  අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද එයයි.   මෙය විමසන නුවණයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සිහියෙන්ද,  මේ විමසන නුවණින්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   සමුපෙතවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.

28. මෙසේ භික්‍ෂුව සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ ඉදිරියට යයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ ආපසු එයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ ඉදිරිය බලයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ වටපිට බලයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ අතපය හකුළුවයි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ අතපය දිගහරියි.   සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ වෙයි.   සඟල සිවුර හා පාත්‍රයද,  සෙසු සිවුරු දැරීමෙහිද සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ වෙයි.   භෝජනයෙහිද,  පානයෙහිද,  කඩාකෑමෙහිද,  රස විඳීමෙහිද සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ වෙයි.   මල මූත්‍ර කිරීමෙහි සිහි ඇත්තේ,  විමසන නුවණැත්තේ වෙයි.   ගමනෙහිද,  නැගිට සිටීමෙහිද,  වාඩිවී සිටීමෙහිද,  නිදීමෙහිද,  නිදි වර්ජිත කිරීමෙහිද,  කථා කිරීමෙහිද,  කථා නොකිරීමෙහිද විමසන නුවණ ඇත්තේ වෙයි.

29. ´´විවේකය´´ යනු ලඟවූද,  යම් සේනාසනයක් ඇත්තේ වේද,  එයද ගෘහස්තයන් විසින්ද,  ප්‍රව්‍රජිතයන් විසින්ද ගැවසී නොගත්තේ වේ.   එහෙයින් එය විවේක නම් වේ.   දුරෙහිවූද සේනාසනයක් ඇත්තේ වේද,  එයද ගෘහස්තයන් විසින්ද,  ප්‍රව්‍රජිතයන් විසින්ද ගැවසී නොගත්තේ වේ.   එහෙයින් එය විවේක නම් වේ.   ඇඳද සේනාසනය වෙයි.   පුටුවද සේනාසනය වෙයි.    (තෘණ ආදී) බිස්ස හෝ සේනාසනය වෙයි.   බිම්බොහණයද සේනාසනය වෙයි.   විහාරයද සේනාසනය වෙයි.   අඩ්ඪයොගයද සේනාසනය වෙයි.   පාසාදයද සේනාසනය වෙයි.   අට්ටය (මැස්ස) සේනාසනය වෙයි.   මාලකයද සේනාසනය වෙයි.   ලෙනද සේනාසනය වෙයි.   ගුහාවද සේනාසනය වෙයි.   ගස් මුලද සේනාසනය වෙයි.   උණ පඳුරද සේනාසනය වෙයි.   භික්‍ෂූහු යම් තැනක රැස්වෙත්ද ඒ සියලු තැන සේනාසන නමි.   විවේක සේනාසනය භජනය කෙරේ.   ඇලීම කෙරේ.   සේවනය කෙරේ.   නිසේවනය කෙරේ.   මනාකොට සේවනය කෙරේ.   එහෙයින් විවේක සේනාසනය භජනය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

30. ගම් දොර සිටවූ ඉන්‍ද්‍රඛීලයෙන් පිටත මේ සියලු තැන අරණ්‍ය නමි.   රුක්මුල යනු රුක්මුල්ම නමි.   පර්‍වතයම ´´පර්‍වත´´ නමි.   කන්‍දරයම (ජලය බස්නා තැනක් ආශ්‍රිත කඳු බෑවුම) කන්‍දර නමි.   ගිරිගුහාවම ගිරිගුහා නමි.   සොහොනම සොහොන නමි.   එළිමහනම එළිමහන නමි.   පිදුරුබිස්සම පිදුරුබිස්ස නමි.   ´´වනපත්‍ථ´´ යනු (වනයෙහි) දුරවූ සේනාසනයන්ට මේ නමකි.   වනපත්‍ථ යනු වනරොදෙහිවූ සේනාසනයට මේ නමෙකි.

31. ´´වනපත්‍ථ´´ යනු බිය ගෙන දෙන සේනාසනයන්ට මේ නමකි.   ´´වනපත්‍ථ´´ යනු ඉතා දුර කෙළවර පිහිටි සේනාසනයන්ට මේ නමෙකි.   වනපත්‍ථ යනු මිනිසුන් ලඟ ගැවසීමක් නැති සේනාසනයන්ට මේ නමකි.   ´´වනපත්‍ථ´´ යනු නොලැබූ විවේකය ලැබූවන්ට විසීමට යෝග්‍යවූ සේනාසනයන්ට මේ නමකි.

32. ´´අල්පවූ ශබ්දය ඇති´´ යනු ලඟවූද සේනාසනයක් ඇත්තේ වේද,  එය ගෘහස්තයන් විසින්ද,  පැවිද්දන් විසින්ද ගැවසී නොගත්තේද,  එහෙයින් එය අල්ප ශබ්ද නමි.   දුරවූද සේනාසනයක් වේද,  එයද ගෘහස්තයන් විසින්ද,  පැවිද්දන් විසින්ද ගැවසී නොගත්තතේද,  එහෙයින් එය අල්ප ශබ්දයයි කියනු ලැබේ.   ´´අප්පනිග්ඝොස´´ යනු යම් තැනක් අල්ප ශබ්දද,  එයම ´´අප්පනිග්ඝොස´´ නම් වේ.   යම් තැනක් අප්පනිග්ඝොසද,  එයම විජනවාත නම් වේ.   යම් තැනක් විජන වාතද,  එයම මිනිසුන්ගේ රහස් කටයුතුවලට යෝග්‍ය නම් වේ.   යම් තැනක් මිනිසුන්ගේ රහස් කටයුතුවලට යෝග්‍යද,  එයම විවේකයට සුදුසු වේ.

33. ´´අරණ්‍යයකට ගියේ හෝ,  රුක් මුලකට ගියේ හෝ,  ශුන්‍යාගාරයකට ගියේ හෝ´´ යනු අරණ්‍යයකට ගියේ හෝ වෙයි,  රුක් මුලකට ගියේ හෝ වෙයි,  ශුන්‍යාගාරයකට ගියේ හෝ වෙයි.   පලක් බැඳ වැඩ හිඳියි යනු පලක් බැඳ වැඩ සිටියේ වෙයි.   කය ඎජුකොට තබා යනු කය ඎජුකොට (කෙළින්) තැබුයේ වෙයි.   නිශ්චලව තැබුයේ වෙයි.   යහපත්ව තැබුයේ වෙයි.

34. ´´සිහිය ප්‍රමුඛකොට තබා´´ යනු එහි සිහිය කවරේද? යම් සතියක්,  අනුස්සතියක්,  -පෙ-  සම්මාසතියක්,  සතිසම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාසතියයි කියනු ලැබේ.  මේ සිහිය නාසිකාග්‍රයෙහි හෝ,  මුඛ නිමිත්තෙහි හෝ එළඹ සිටියේ වෙයි.   එහෙයින් සිහිය ප්‍රමුඛකොට තබා යයි කියනු ලැබේ.

35. ´´ලෝකයෙහි දැඩි ලෝභය දුරුකොට´´ යනු එහි දැඩි ලෝභය කවරේද?   (මෙහි පච්චයාකාර විභංගයේ 3ු )සස´ )  මෙය දැඩි ලෝභයයි කියනු ලැබේ.   එහි ´´ලෝකය´´ කවරේද?   උපාදාන ස්කන්‍ධ පඤ්චකය ලෝකය නම් වේ.   මෙය ලොකයයි කියනු ලැබේ.   මේ ලොකයෙහි මේ අභිද්‍යාව ශාන්තවූයේ වෙයි.   සමිතවූයේ වෙයි.   සංසිඳීමවූයේ වෙයි.   අත්‍ථඞ්ගතවූයේ වෙයි.   අබ්භත්‍ථඞ්ගත වූයේ වෙයි.   අප්පිතවූයේ වෙයි.   ව්‍යප්පිතවූයේ වෙයි.   සොසිත වූයේ වෙයි.   විසොසිත වූයේ වෙයි.   ව්‍යන්තීකත වූයේ වෙයි.   එහෙයින් ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව දුරුකොට යයි කියනු ලැබේ.

36. ´´පහවූ අභිධ්‍යාව ඇති සිතින්´´ යනු එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   පහවූ දැඩි ලෝභය ඇති මේ සිත වෙයි.   එහෙයින් දැඩි ලෝභය ඇති සිත යයි කියනු ලැබේ.

37. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

38.  ´´දැඩි ලොභයෙන් සිත පිරිසිදු කෙරේ´´ යනු එහි අභිධ්‍යාව (දැඩි ලෝභය) කවරේද?   (මෙහි පච්චයාකාර විභංගයේ 3ු )සස´ ) එයයි.   එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ අභිධ්‍යාවෙන් (දුරුකොට) මේ සිත පිරිසිදු කරයි.   විසොධනය කරයි.   පරිසොධ කරයි.   මුදයි.   විශේෂයෙන් මුදයි.   පරිශෝධනය කරයි.

39. ´´ව්‍යාපාදයෙන් දූෂිතවූ සිත පිරිසිදු කොට´´ යනු,  ව්‍යාපාදය ඇත.   දූෂිත බව ඇත.   එහි ව්‍යාපාදය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ ආඝාතයක්,  පටිඝාතයක්,  පටිඝයක්,  පටිවිරොධයක්,  කොපයක්,  ප්‍රකොපයක්,  සම්ප්‍රකොපයක්,  දොසයක්,  ප්‍රදොසයක්,  සම්ප්‍රදොසයක්,  චිත්තයාගේ ව්‍යාප්තියක්,  මනො ප්‍රදොසයක්,  කොධයක්,  කිපීමක්,  කිපීම් බවක්,  දොසයක්,  දුස්සනාවක්,  දුස්සිතයක්,  ව්‍යාපත්තියක්,  ව්‍යාපජ්ජනාවක්,  විරොධයක්,  පටිවිරොධයක්,  චණ්ඩික්කයක්,  අස්සුරොපයක්,  චිත්තයාගේ නොසතුටු බවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ව්‍යාපාදයයි කියනු ලැබේ.

40. එහි දූෂිතත්‍වය කවරේද?   යම් ව්‍යාපාදයක් ඇද්ද,  ඒ පදොසයයි.   යම් පදොසයක් ඇද්ද,  ඒ ව්‍යාපාදයයි.   මේ ව්‍යාපාදයද,  මේ පදොසයද මෙසේය.   ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් ව්‍යාපාදයෙන් දූෂිතවූ සිත දුරුකොටයයිද කියනු ලැබේ.

41. ´´කෝප නොවූ සිත´´ යනු එහි සිත කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත අව්‍යාපන්න (කෝපය නැත්තේ) යයි කියනු ලැබේ.

42. ´´වාසය කෙරේ´´ යනු -පෙ- එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.   ´´ව්‍යාපාදයෙන් දූෂිතවූ සිත පිරිසිදු කෙරේ´´ යනු ව්‍යාපාදය ඇත.   දූෂිත බව ඇත.   එහි ව්‍යාපාදය කවරේද?   යම් ව්‍යාපාදයක් ඇද්ද,  ඒ දූෂිත බවයි.   යම් දූෂිත බවක් ඇද්ද,  ඒ ව්‍යාපාදයයි.   එහි චිත්තය කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ ව්‍යාපාදයෙන්,  දූෂිත බවෙන් දුරුකොට පිරිසිදු කරයි.   විසොධනය කරයි.   පරිසොධනය කරයි.   මුදයි.   විමොචනය කරයි.   පරිමොචනය කරයි.   එහෙයින් ව්‍යාපාද දූෂිත බවින් සිත පිරිසිදු කරයි යනුයි.

43. ´´ථීන මිද්ධය දුරුකොට´´ යනු ථීනය (සිතේ ගිලන් බව) ඇත.   මිද්ධය (කයේ ගිලන් බව) ඇත.   එහි ථීනය කවරේද?   චිත්තයාගේ යම් අයොග්‍ය බවක් ඇද්ද,  වැඩට නුසුදුසු බවක් ඇද්ද,  පසුබට බවක් ඇද්ද,  සැඟවුනු බවක්,  හැකිලීමක්,  හැකිලීම් බවක් ඇද්ද,  චිත්තයාගේ ගිලන් වීමක්,  ගිලන් ස්වභාවයක්,  ගිලන්වීමේ හේතුවක් ඇද්ද,  මෙය ථිනයයි කියනු ලැබේ.   එහි මිද්ධය කවරේද?   කායයාගේ යම් අයොග්‍ය බවක්,  වැඩට නුසුදුසු බවක්,  නැමීමක්,  හාත්පසින් නැමීමක්,  ඇතුළත හැකිලිමක්,  නිදා වැටිමක්,  සුප්පයක්,  සුප්පනාවක්,  සුප්පිතත්‍ථයක්, ඇද්ද,  මෙය මිද්ධයයි.   මෙසේ මේ ථීනයද,  මේ මිද්ධයද,  ශාන්තවූවාහු වෙද්ද,  සමිතවූවාහු වෙද්ද,  සන්සිඳුනාහු  -පෙ-  වියලුනාහු,  විශෙෂයෙන් වියලුනාහු,  විනාශවූවාහු වෙද්ද,  එහෙයින් ථිනමිද්ධය දුරුකොටයයි කියනු ලැබේ.

44. ´´පහවූ ථීනමිද්ධය´´ යනු,  ඒ ථීනමිද්ධය දුරුකළ බැවින්,  වමාරා දැමූ බැවින්,  මිදුනු බැවින්,  ප්‍රහීණකළ බැවින්,  සන්සිඳුන බැවින්,  ප්‍රහීණය හා සන්සිඳීම කළ බැවින්, යනුයි.   එහෙයින් පහවූ ථීනමිද්ධය ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

45. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

46. ´´ආලෝක සංඥාව ඇත්තේ´´ යන්නෙහි,  එහි සංඥාව කවරේද?   යම් සංඥාවක්,  හැඳිනීමක්,  හැඳිනීම් බවක්, ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සංඥාවයයි කියනු ලැබේ.   මේ විවෘතවූ,  පරිශුද්ධවූ,  ඉතා පිරිසිදුවූ ආලෝක සංඥාව වෙයි.   එහෙයින් ආලෝක සංඥා ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

47. ´´සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥාව ඇත්තේ´´ යන්නෙහි,  එහි සිහිය කවරේද? යම් සතියක්,  අනුස්සතියක්,  -පෙ-  සම්මාසතියක්,  සතිසම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්, මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්මාසතියයි කියනු ලැබේ.

48. එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාව කවරේද? යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සම්පජඤ්ඤයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සිහියෙන්ද,  මේ සම්‍යක් ප්‍රඥවෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ යනුයි.

49. ´´ථීනමිද්ධයෙන් (දුරුකොට) සිත පිරිසිදු කෙරෙයි´´ යනු,  ථීනය ඇත.   මිද්ධය ඇත.   එහි ථීනය කවරේද?   -පෙ-   එහි මිද්ධය කවරේද?   -පෙ-   එහි චිත්තය කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ ථීනමිද්ධයෙන් සොධනය කරයි.   විසොධනය කරයි.   පරිසොධනය කරයි.   මුදයි.   විමොචනය කරයි.   පරිමොචනය කරයි.   එහෙයින් ථීනමිද්ධයෙන් සිත පිරිසිදු කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

50. ´´උද්ධච්ච කුක්කුච්චය දුරුකොට´´ යනු උද්ධච්චය ඇත.   කුක්කුච්චය ඇත.   එහි උද්ධච්චය කවරේද?   යම් චිත්තයාගේ උද්ධච්චයක්,  නොසන්සිඳීමක්,  චිත්තයාගේ වික්‍ෂෙපයක් (කලබලයක්),  චිත්තයාගේ භ්‍රාන්ත බවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උද්ධච්චයයි කියනු ලැබේ.

51. එහි කුක්කුච්චය කවරේද?   නොකැප දෙයෙහි කැපයයි හැඟීම ඇති බව,  නිවරද දෙයෙහි වරදයයි යන හැඟීම ඇති බව,  වැරදි දෙයෙහි නිවැරදිය යන හැඟීම ඇති බව,  මෙබඳුවූ යම් කුකුසක්,  කුකුස් කිරීමක්,  කුකුස් කිරීම් බවක්,  චිත්තයාගේ විපිළිසර බවක්,  මනොවිලෙඛයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කුකුසයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ උද්ධච්චයද,  මේ කුකුසද ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් උද්ධච්චකුක්කුච්චය දුරු කොට යයි කියනු ලැබේ.

52. ´´අනුද්ධත´´ යනු,  ඒ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය සංසිඳුන බැවින්,  වමාරා දැමූ බැවින්,  මිදුන බැවින්,  ප්‍රහීණ කළ බැවින්,  දුරු කළ බැවින්,  ප්‍රහීණ හා දුරු කිරීම කළ බැවින්,  එහෙයින් අනුද්ධතයයි කියනු ලැබේ.

53. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු  -පෙ-  එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.   ´´අජ්ඣත්ත´´ යනු,  තමා අයත්වූ පුද්ගලයන්ට වෙන් වෙන්ව අයත්වූ යනුයි.   ´´සංසිඳුන සිත් ඇත්තේය´´ යනු එහි චිත්තය කවරේද?   යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ. ආධ්‍යාත්මිකවූ මේ සිත ශාන්තවූයේ වෙයි.   සමිතවූයේ වෙයි.   සන්සිඳුනේ වෙයි.   එහෙයින් ආධ්‍යාත්මික ශාන්තවූ සිතයයි කියනු ලැබේ.

54. ´´උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් (දුරුකොට) සිත පිරිසිදු කෙරේය´´ යනු,  උද්ධච්චය ඇත.   කුක්කුච්චය ඇත.   එහි උද්ධච්චය කවරේද? යම් චිත්තයාගේ උද්ධච්චයක්,  නොසන්සිඳීමක්,  චිත්තයාගේ වික්‍ෂෙපයක් (කලබලයක්),  චිත්තයාගේ භ්‍රාන්ත බවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උද්ධච්චයයි කියනු ලැබේ.

55. එහි කුක්කුච්චය කවරේද?   නොකැප දෙයෙහි කැපයයි හැඟීම ඇති බව,  නිවරද දෙයෙහි වරදයයි යන හැඟීම ඇති බව,  වැරදි දෙයෙහි නිවැරදිය යන හැඟීම ඇති බව,  චිත්තයාගේ විපිළිසර බවක්,  මනො විලේඛයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය කුකුසයයි කියනු ලැබේ.

56. එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් මේ සිත   (මෙහි 26)සස´)  එහෙයින් උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් සිත පිරිසිදු කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

57. විචිකිච්ඡාව දුරුකොට යනු,  එහි විචිකිච්ඡාව කවරේද?   යම් සැකයක්,  සැක කිරීමක්,  සැක කිරීම් බවක්,  විමතියක්,  විචිකිච්ඡාවක්,  අදහස් දෙකක්,  මාර්‍ග දෙකක්,  සැකයක්,  නොයෙක් අදහස් ගැනිමක්,  අසප්පනයක්,  පරිසප්පනයක්,  අපරියොගහනයක්,  ලොමු ඩැහැගැන්මක්,  චිත්තයාගේ සැකයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විචිකිච්ඡාවයයි කියනු ලැබේ.   මේ විචිකිච්ඡාව ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් විචිකිච්ඡාව දුරුකොටයයි කියනු ලැබේ.   විචිකිච්ඡාව තරණය කළේ යනු,  මේ විචිකිච්ඡාව තරණය කළේ වෙයි.   උත්තිණ්ණවූයේ වෙයි.   නිත්තිණ්ණවූයේ වෙයි.   පාරගතවූයේ වෙයි.   පරතෙරට ගියේ වෙයි.   එහෙයින් තරණය කළ විචිකිච්ඡාව ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

58. ´´වාසය කෙරේ´´ යනු -පෙ- එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

59. කුසල ධර්‍මයන්හි කෙසේ කෙසේදැයි සැක නැත්තේ යනු මේ විචිකිච්ඡාවෙන් කුසල ධර්‍මයන්හි සැක නොකරයි.   විචිකිච්ඡා නොඋපදවයි.   කෙසේ කෙසේදැයි සැක නැත්තේ වෙයි.   නික්කථංකථිවූයේ වෙයි.   විකථංකථවූයේ වෙයි.   එහෙයින් කුසල ධර්‍මයන්හි අකථංකථි වූයේ වෙයි.   විචිකිච්ඡාවෙන් සිත පිරිසිදු කෙරේ යනු,  එහි විචිකිච්ඡාව කවරේද? යම් සැකයක්,  සැක කිරීමක්,  සැක කිරීම් බවක්,  විමතියක්,  විචිකිච්ඡාවක්,  අදහස් දෙකක්,  මාර්‍ග දෙකක්,  සැකයක්,  නොයෙක් අදහස් ගැනිමක්,  අසප්පනයක්,  පරිසප්පනයක්,  අපරියොගහනයක්,  ලොමු ඩැහැගැන්මක්,  චිත්තයාගේ සැකයක් ඇද්ද,  එයයි.

60. එහි චිත්තය කවරේද? යම් සිතක්,  මනයක්,  මානසයක්,  -පෙ-  තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුද යනුයි.   මෙය සිතයයි කියනු ලැබේ.   මේ සිත මේ විචිකිච්ඡාවෙන් සොධනය කරයි.   විසොධනය කරයි.   පරිසොධනය කරයි.   මුදයි.   විමොචනය කරයි.   පරිමොචනය කරයි.    එහෙයින් විචිකිච්ඡාවෙන් සිත පිරිසිදු කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

61. ´´මේ පංච නීවරණයන් දුරු කොට´´ යනු,  මේ පංච නීවරණයෝ ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු,  සන්සිඳුනාහු,  අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු,  අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු,  අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවුවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවුවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් මේ පංච නීවරණයන් දුරුකොටයයි කියනු ලැබේ.

62. ´´චිත්තොපක්ලෙශයන්´´ යනු මේ පංච නීවරණයෝ සිතට උපක්ලේශයෝයි.   ´´ප්‍රඥාව දුර්‍වල කරන්නෝ´´ යනු මේ පංච නීවරණයන්ගෙන් නූපන්නාවූද ප්‍රඥාව නූපදියි.   උපන්නාවූද ප්‍රඥාව නිරුද්ධවෙයි.   එහෙයින් ´´ප්‍රඥාව දුර්‍වල කරන්නෝ´´ යයි කියනු ලැබේ.

63. ´´කාමයන්ගෙන් දුරුවම,  අකුසලයන්ගෙන් දුරුවම´´ යනු එහි කාමයෝ කවරහුද?   ඡන්‍දය කාමයකි.   රාගය කාමයකි.   ඡන්‍දරාගය කාමයකි.   සඞ්කප්පය කාමයකි.   රාගය කාමයකි.   සඞ්කප්ප රාගය කාමයකි.   මොවුහු කාමයෝයයි කියනු ලැබෙත්.

64. එහි අකුසල ධර්‍මයෝ කවරහුද?   කාමච්ඡන්‍දය,  ව්‍යාපාදය,  ථීනමිද්ධය,  උද්ධච්චය,  කුක්කුච්චය,  විචිකිච්ඡාව යන මොවුහු අකුසල ධර්‍මයෝයයි කියත්.   මෙසේ මේ කාමයන්ගෙන්ද,  මේ අකුසල ධර්‍මයන්ගෙන්ද වෙන්වූයේ වෙයි.   එහෙයින් කාමයන්ගෙන් වෙන්ව,  අකුසල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්ව යයි කියනු ලැබේ.

65. ´´විතර්‍ක සහිත, විචාර සහිත´´ යනු, විතර්‍කය ඇත.   විචාරය ඇත.   එහි විතර්‍කය කවරේද?   යම් තර්කයක්,  විතර්කයක්,  සඞ්කප්පයක්,  අප්පනාවක්,  ව්‍යප්පනාවක්,  චිත්තයාගේ උඩට නංවා තැබීමක්,  සම්මා සඞ්කප්පයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විතර්කයයි කියනු ලැබේ.

66. එහි විචාරය කවරේද?   යම් සෙවීමක්,  විචාරයක්,  අනුවිචාරයක්,  උපචාරයක්,  අනුසන්‍ධනතාවක්,  අනුපෙක්ඛනතාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විචාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ විතර්කයෙන්ද,  මේ විචාරයෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් සවිතර්ක,  සවිචාරයයි කියනු ලැබේ.

67. ´´විවේකයෙන් උපන්´´ යනු,  විතර්කය,  විචාරය,  පීතිය,  සුඛය,  සිතෙහි එකඟකම යන මොවුහු මේ විවේකයෙන් උපන්නෝ වෙති.   ඇතිවූවෝ වෙති.   හටගත්තෝ වෙති.   අභිනිබ්බතයෝ වෙති.   පාතුභූතයෝ වෙති.   එහෙයින් විවේකයෙන් උපන්යයි කියනු ලැබේ.

68. ´´ප්‍රීති සුඛය´´ යනු,  ප්‍රීතිය ඇත.   සුඛය ඇත.   එහි ප්‍රීතිය කවරේද?  යම් ප්‍රීතියක්,  ප්‍රමොදය්‍යයක්,  හාසයක්,  පහාසයක්,  ප්‍රීතියෙන් උදම්වීමක්,  චිත්තයාගේ සතුටක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රීතියයි කියනු ලැබේ.

69. එහි සුඛය කවරේද?   යම් චෙතසිකවූ සිහිල්බවක්,  චෙතසිකවූ සුඛයක්,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් බවක්,  සුඛයක්,  වේදනාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සැපයයි කියනු ලැබේ.   මේ සැපයෙන්ද,  මේ ප්‍රීතියෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් පීති සුඛයයි කියනු ලැබේ.

70. ´´පළමුවන´´ යනු ගණන් පිළිවෙල වශයෙන් පඨම නම්වේ.   මේ පළමුවැන්නට සමවදීනුයි පළමුවන නමි.

71. ´´ඣාන´´ යනු,  විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාවය යනුයි.

72. ´´පැමිණ´´ යනු,  පළමුවන ධ්‍යානයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

73.  ´´වාසය කෙරේ´´ ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

74. ´´විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්´´ යනු,  විතර්කය ඇත,  විචාරය ඇත.   එහි විතර්කය කවරේද? යම් තර්කයක්,  විතර්කයක්,  සඞ්කප්පයක්,  අප්පනාවක්,  ව්‍යප්පනාවක්,  චිත්තයාගේ උඩට නංවා තැබීමක්,  සම්මා සඞ්කප්පයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විතර්කයයි කියනු ලැබේ.

75. එහි විචාරය කවරේද? යම් සෙවීමක්,  විචාරයක්,  අනුවිචාරයක්,  උපචාරයක්,  අනුසන්‍ධනතාවක්,  අනුපෙක්ඛනතාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විචාරයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ විතර්කයද,  මේ විචාරයද ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.  එහෙයින් විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන්යයි කියනු ලැබේ.

76. ´´ආධ්‍යාත්මික වූවක්´´ යනු යම් ආධ්‍යාත්මික වූවක්,  පුද්ගලයන්ට වෙන් වෙන්ව අයත්වූවක් ඇද්ද,  එයයි.

77. ´´සම්පසාදනය (මනාකොට පැහැදීම)´´ නම්,  යම් ශ්‍රද්ධාවක්,  සද්දහනයක්,  ඔකප්පනයක්,  අභිප්පසාදයක් ඇද්ද,  එයයි.

78. ´´චිත්තයාගේ එකඟකම´´ යනු,  යම් චිත්තයාගේ පැවැත්මක්,  සිටීමක්,  සම්‍යක් සමාධියක් ඇද්ද,  එයයි.   අවිතර්ක,  අවිචාර යනු විතර්කය ඇත.   විචාරය ඇත.

79. එහි විතර්කය කවරේද? යම් තර්කයක්,  විතර්කයක්,  අප්පනාවක්,  ව්‍යප්පනාවක්,  චිත්තයාගේ නංවා තැබීමක්,  සම්මාසංකප්පයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.

80. එහි විචාරය කවරේද? යම් සෙවීමක්,  විචාරයක්,  අනුවිචාරයක්,  උපචාරයක්,  අනුසන්‍ධනතාවක්,  අනුපෙක්ඛනතාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය විචාරයයි කියනු ලැබේ.   මේ විතර්කයද,  මේ විචාරයද ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.  එහෙයින් අවිතර්ක අවිචාරයයයි කියනු ලැබේ.

81. ´´සමාධියෙන් උපන්´´ යයි සම්පසාදය හා පීතිසුඛය යනුයි.   ඒ ධර්‍මයෝ මේ සමාධියෙහි උපන්නාහු වෙති.   හටගත්තාහු,  ඇතිවූවාහු,  අභිනිබ්බත්තවූවාහු,  පාතුභූතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් සමාධියෙන් උපන්යයි කියනු ලැබේ.

82. ´´ප්‍රීති සුඛය´´ නම්, ප්‍රීතිය ඇත,  සුඛය ඇත.   එහි ප්‍රීතිය කවරේද? යම් ප්‍රීතියක්,  ප්‍රමොදය්‍යයක්,  හාසයක්,  පහාසයක්,  ප්‍රීතියෙන් උදම්වීමක්,  චිත්තයාගේ සතුටක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රීතියයි කියනු ලැබේ.   එහි සුඛය කවරේද? -පෙ-  මෙය සුඛයයි කියනු ලැබේ.   මේ සැපය මේ ප්‍රීතියෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් ප්‍රීති සුඛයයි කියනු ලැබේ.

83. ´´දෙවෙනි´´ යනු ගණන් පිළිවෙල වශයෙන් දෙවෙනි වේ.   මේ දෙවැන්නට සමවදීනුයි දෙවෙනි නම් වේ.

84. ´´ධ්‍යාන´´ යනු,  මනාව පැහැදීම,  ප්‍රීති සුඛය,  විත්තයාගේ එකඟකමයි.

85. ´´පැමිණ´´ නම් දෙවෙනි ධ්‍යානයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පැමිණීමක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

86. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු -පෙ-  එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

87. ´´ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන්´´ යනු එහි ප්‍රීතිය කවරේද? යම් ප්‍රීතියක්,  ප්‍රමොදය්‍යයක්,  හාසයක්,  පහාසයක්,  ප්‍රීතියෙන් උදම්වීමක්,  චිත්තයාගේ සතුටක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ප්‍රීතියයි කියනු ලැබේ.   එහෙයින් ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් යයි කියනු ලැබේ.

88. ´´උපෙක්‍ෂා සහිත වූයේ´´ යනු එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද? යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මේ උපෙක්‍ෂාවෙන් යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් උපෙක්‍ෂා සහගත වූයේයයි කියනු ලැබේ.

89. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු -පෙ- එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

90. ´´සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ´´ යනු එහි සිහිය කවරේද? යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,

91. එහි සම්‍යක් ප්‍රඥාව කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරු කිරීම පිණිසද,  පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ,  ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ-  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද,   පජානනයක්  -පෙ- අමෝහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මා දිට්ඨියක්,  ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ග පරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.    මෙසේ මේ සිහියෙන්ද,  මේ සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන්ද යුක්තවූයේ වෙයි.   -පෙ-  සමන්නාගතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

92. ´´සැපත කයින් විඳීය´´ යනු එහි සුඛය කවරේද?   ( මෙහි 493්‍ර)සස´ )

93. එහි කය කවරේද?   සංඥාස්කන්‍ධය,  සංස්කාරස්කන්‍ධය,  විඥානස්කන්‍ධය යනුයි.   මෙය කයයයි කියනු ලැබේ.   මේ සුඛය කයින් විඳියි.   එහෙයින් සුඛයද කයින් විඳීයයි කියනු ලැබේ.

94. ´´යම් ඒ යමක් ආය්‍ර්‍යයෝ පවසද්ද´´ යනු එහි ආය්‍ර්‍යයෝ කවරහුද?   බුදුවරුද,  බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝද ආය්‍ර්‍යයෝයයි කියනු ලැබෙත්.   ඔවුහු මෙය කියත්.   දේශනා කරත්.   හඟවත්.   තබත්.   විවෘත කරත්.   බෙදත්.   උඩුකුරු කරත්.   ප්‍රකාශ කරත්.   එහෙයින් යම් ඒ ආය්‍ර්‍යයෝ ප්‍රකාශ කෙරෙත්යයි කියනු ලැබේ.

95. ´´උපෙක්‍ෂා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  සුඛ විහරණ ඇත්තේ´´ යනු එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද? යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මොවුහු සත්ත බොජ්ඣංගයෝ වෙති.   සෙසු ධර්මයෝ සත්ත බොජ්ඣංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

96. එහි සිහිය කවරේද? යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්,  මග්ගංගයක්,  මග්ගපරියාපන්නයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සිහියයි කියනු ලැබේ.

97. එහි සුඛය කවරේද?   යම් චෙතසිකවූ සිහිල්බවක්,  චෙතසිකවූ සුඛයක්,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් බවක්,  සුඛයක්,  වේදනාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සැපයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ උපෙක්‍ෂාවෙන්ද,  මේ සිහියෙන්ද,  මේ සුඛයෙන්ද යුක්තවූයේ,  ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් උපෙක්‍ෂා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  සැප විහරණ ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

98. ´´තුන්වැනි´´ යනු ගණන් පිළිවෙල වශයෙන් තුන්වැනි වේ.   මේ තුන්වැන්නට සමවදීනුයි තුන්වැනි ධ්‍යානය නම් වේ.   උපෙක්‍ෂාව,  සතිය,  සම්‍යක් ප්‍රඥාව,  සුඛය,  චිත්තයාගේ එකඟබව යනුද වේ.   ´´පැමිණ´´ යනු,  යම් තුන්වෙනි ධ්‍යානයාගේ ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  විත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ස්පර්‍ශ කිරීමක්,  ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

99. ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

100. ´´සැපයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද´´ යනු සැපය ඇත.   දුක්ඛය ඇත.

101. එහි සුඛය කවරේද?   යම් කායිකවූ සිහිල් බවක්,  සුඛයක්,  විඳීමක්,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් බවක්,  සුඛයක්,  විඳීමක්,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල්වූ,  සැපවූ වේදනාවයි.   මෙය සුඛයයි කියනු ලැබේ.

102. එහි දුක්ඛය කවරේද?   යම් කායිකවූ අසාතයක්,  කායිකවූ දුකක්,  කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් අසාතවූ දුක්වූ වේදනාව ඇති, කය හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් අසාතවූ දුක්වූ වේදනාවෝයි.   මෙය දුකයයි කියනු ලැබේ.   මේ සැපයද,  මේ දුකද, ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද යනු කියනු ලැබේ.

103. ´´මුලින්ම සොම්නස් දොම්නස් දෙදෙනාගේ අස්තයට යාමෙන්´´ යනු සොම්නස ඇත.   දොම්නස ඇත.

104. එහි සොම්නස කවරේද? යම් චෙතසිකවූ සිහිල්බවක්,  චෙතසිකවූ සුඛයක්,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් සිහිල් බවක්,  සුඛයක්,  වේදනාවක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සැපයයි කියනු ලැබේ.

105. එහි දොම්නස කවරේද? යම් චෙතසිකවූ අසාතයක්,  චෙතසිකවූ දුකක්,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් අසාතවූ,  දුක්වූ වේදනාවෝයි.   මෙය දොම්නසයයි කියනු ලැබේ.   මෙසේ මේ සොම්නසද,  මේ දොම්නසද මුලින්ම ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් මුලින්ම සෝමනස්ස, දෝමනස්සයන්ගේ අස්තයට පැමිණීමෙන්යයි කියනු ලැබේ.

106. ´´දුක් නොවූ,  සැප නොවූ´´ යනු චෙතසිකවූ යම් සාත සිහිල් නොවූ බවක්,  අසාත නොවූ බවක්,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාවෙන් යුතු,  සිත හා ස්පර්‍ශයෙන් උපන් දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාවෝ එහෙයින් ´´දුක් නොවූ,  සැප නොවූ´´ යයි කියනු ලැබේ.

107. ´´උපෙක්‍ෂාව හා සිහිය යනු මෙයින් පිරිසිදුවූ´´ යනු එහි උපෙක්‍ෂාව කවරේද? යම් උපෙක්‍ෂාවක්,  උපෙක්ඛනාවක්,  මැදහත්ව බැලීමක්,  චිත්තයාගේ මැදහත් බවක්,  උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයයි කියනු ලැබේ.   මෙය උපෙක්‍ෂාවයයි කියනු ලැබේ.

108. එහි සිහිය කවරේද? යම් සිහියක් ඇද්ද,  අනුස්සතියක්,  සම්මා සතියක්,  සති සම්බොජ්ඣංගයක්, සිහිය හා මේ උපෙක්‍ෂාවෙන් විවෘතවූයේ වෙයි.   පිරිසිදුවූයේ වෙයි.   පරියොදාතවූයේ වෙයි.   එහෙයින් උපෙක්‍ෂාව හා සිහියෙන්ද යුක්තවූයේයයි කියනු ලැබේ.

109. ´´සතරවැනි´´ යනු ගණන් පිළිවෙල වශයෙන් සතරවැනියි.   මේ සතරවැන්නට පැමිණේනුයි (සමවදීනුයි) සතරවැනි යනුවේ.

110. ´´ඣාන´´ යනු උපෙක්‍ෂාව,  සිහිය,  චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යනුයි.

111. ´´පැමිණ´´ යනු,  සතරවැනි ධ්‍යානයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

112. වාසය කෙරේය යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

113. ´´සර්වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාවන්ගේ ඉක්මවීමෙන්´´ යනු එහි රූප සංඥාව කවරේද?   රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදුනහුගේ හෝ,  පැමිණියහුගේ හෝ,  මෙලොවම සැප විහරණ ඇත්තහුගේ හෝ,  සංඥාවක්,  හැඳිනීමක්,  හැඳිනීම් බවක් ඇද්ද,  එයයි.   මොවුහු රූප සංඥාවෝයයි කියත්.   මේ රූප සංඥා ඉක්මවූයේ වෙයි.   වෙන්කළේ වෙයි.   ඈත් කළේ වෙයි.   එහෙයින් සර්වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාවන්ගේ ඉක්මවීමෙන් යනු කියයි.

114. ´´ප්‍රතිභ සංඥාවන්ගේ අස්තයට යාමෙන්´´ යනු එහි ප්‍රතිඝ සංඥාව කවරේද?   රූපසඤ්ඤාව,  සද්ද සඤ්ඤාව,  ගන්ධ සඤ්ඤාව,  රස සඤ්ඤාව,  ඵොට්ඨබ්බ සඤ්ඤාව යනුයි.   මොවුහු පටිඝ සඤ්ඤාවෝයයි කියත්.   මේ පටිඝ සඤ්ඤාවෝ ශාන්තවූවාහු වෙති.   සමිතවූවාහු වෙති.   සංසිඳුනාහු වෙති.   අත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අබ්භත්‍ථඞ්ගතවූවාහු වෙති.   අප්පිතවූවාහු,  ව්‍යප්පිතවූවාහු,  සොසිතවූවාහු,  විසොසිතවූවාහු,  ව්‍යන්තීකතවූවාහු වෙති.   එහෙයින් පඨිඝ සංඥාවන්ගේ  දුරු කිරීමෙන්යයි කියනු ලැබේ.

115. ´´නානත්ත සංඥාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන්´´ යනු එහි නානත්ත සංඥාව කවරේද?   සමවතට නොපැමිණි මනොධාතු යුක්තවූවහුගේ,  හෝ මනොවිඤ්ඤාණධාතු යුක්තවූවහුගේ හෝ,  සංඥාවක්,  හැඳිනීමක්,  හැඳිනීම් බවක් ඇද්ද,  එයයි.    මේ නානත්ත සංඥාවන් සිහි නොකරයි.

116. ´´අනන්තවූ ආකාශය´´ යනු එහි ආකාශය කවරේද?   යම් ආකාශයක්,  ආකාශගතයක්,  ආඝයක්,  අඝගතයක්,  විවරයක්,  වීවරගතයක්,  සතර මහා භූතයන්ගේ ස්පර්‍ශ නොවූවක් ඇද්ද,  මෙය ආකාශයයි කියනු ලැබේ.   ඒ ආකාශයෙහි සිත තබයි.   මනාකොට තබයි.   කෙළවරක් නොමැති සේ පතුරුවයි.   එහෙයින් අනන්තවූ ආකාශයයි කියනු ලැබේ.

117. ´´ආකාශානඤ්චායතනය´´ යනු ආකාශානඤ්චායතනයට සමවැදුනහුගේ හෝ,  මෙලොවම සැප විහරණය ඇත්තහුගේ හෝ චිත්තචෙතසික ධර්‍මයෝයි.   ´´සමවැද´´ යනු ආකාශානඤ්චායතනයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

118. වාසය කෙරේය යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

119. ´´සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවා´´ යනු,  මේ ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවූයේ වෙයි.   වෙන්කළේ වෙයි.   ඈත් කළේ වෙයි.   එහෙයින් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවායයි කියනු ලැබේ.

120. ´´අනන්තවූ විඤඤාණය´´ යනු, විඤඤාණය හා ස්පර්‍ශවූ ඒ ආකාශයම සිහි කරයි.   කෙළවරක් නොමැතිසේ පතුරුවයි.  එහෙයින් අනන්තවූ විඤඤාණයයි කියනු ලැබේ.

121. ´´විඤඤාණඤ්චායතනය´´ යනු විඤඤාණඤ්චායතනයට සමවැදුනහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොවම සැප විහරණ ලැබුවහුගේ චිත්ත චෙතසික ධර්‍මයෝයි.   සමවැද යන විඤඤාණඤ්චායතනයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

122. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

123. ´´සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා´´ යනු,  මේ විඤඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවූයේ වෙයි.   වෙන්කළේ ඈත් කළේ වෙයි.   එහෙයින් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ඉක්මවායයි කියනු ලැබේ.

124. ´´කිසිවක් නැත´´ යනු ඒ විඤ්ඤාණයම වඩයි.   ප්‍රකට කරයි.   අතුරුදන් කරයි.   කිසිවක් නැතැයි දකියි.   එහෙයින් කිසිවක් නැතැයි කියනු ලැබේ.

125. ´´ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය´´ යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට සමවැදුනහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොවම සැප විහරණ ලැබුවහුගේ චිත්ත චෙතසික ධර්‍මයෝයි.

126. ´´සමවැද´´ යනු යම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයාගේ ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

127. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

128. ´´සර්වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා´´ යන මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය එහෙයින් සර්වප්‍රකාරයෙන් ඉක්මවා යයි කියනු ලැබේ.   එහෙයින් සර්වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා යයි කියනු ලැබේ.

129. ´´නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී´´ යනු ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.   සංස්කාරාවසේස සමාපත්තියට සමවදියි.   එහෙයින් නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤීයයි කියනු ලැබේ.   නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යනු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවැදුනහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොවම සැප විහරණ ලැබුවහුගේ චිත්ත චෙතසික ධර්‍මයෝයි.

130. ´´සමවැද´´ යනු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයාගේ යම් ලාභයක්,  පටිලාභයක්,  පත්තියක්,  සම්පත්තියක්,  ඵුසනාවක්,  සච්ඡිකිරියාවක්,  පැමිණීමක් ඇද්ද,  එයයි.

131. ´´වාසය කෙරේය´´ යනු ඉරියව් පවත්වයි.   පවතියි.   පාලනය කරයි.   යැපෙයි.   යැපීම් බව කරයි.   හැසිරෙයි.   වාසය කරයි.   එහෙයින් වාසය කෙරේයයි කියනු ලැබේ.

132. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.

133. එහි පඨමජ්ඣානය, කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ- පඨවිකසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ එකඟකම යන අඞ්ග පසින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වඩයි.   මෙය පඨමජ්ඣානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

134. එහි දුතිය ධ්‍යානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- පඨවි කසිනවූ දුතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි ප්‍රීතිය, සුඛය, චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අඞ්ග තුනින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.

135. එහි තතිය ධ්‍යානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් පඨවි කසිනවූ තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි සුඛය, චිත්තෙකග්ගතාව යන අඞ්ග දෙකක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය තුන්වන ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

136. එහි සතරවන ධ්‍යානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද -පෙ- පඨවි කසිනවූ චතුර්ථ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි උපෙක්ඛා,  චිත්තෙකග්ගතා යන අඞ්ග දෙකක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය සතරවන ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

137. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- පඨවි කසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි විතර්‍කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය, සිතේ එකඟකම යන අංග පසක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය ප්‍රථම ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

138. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම අකුශල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම අවිතර්‍ක විචාරමාත්‍ර ඇති,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති පඨවි කසිනවූ දෙවෙනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය, චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අංග සතරකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය දෙවෙනි ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

139. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- පඨවි කසිනවූ තතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි පීති,  සුඛ,  චිත්තෙකග්ගතා යන අංග තුනකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය තතිය ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

140. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ- පඨවි කසිනවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි සුඛය, චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අංග දෙකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය චතුර්ථ ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

141. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද -පෙ- පඨවි කසිනවූ පඤ්චම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි උපෙක්ඛා,  චිත්තයාගේ ඒකාග්ගතා යන අංග දෙකින් යුතු ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පඤ්චම ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

142. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක අරූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සඤ්ඤා සහගතවූ මාර්‍ගය වඩයි.   සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද -පෙ- සතරවැනි ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයයෙහි උපෙක්‍ෂා චිත්තයාගේ ඒකග්ගතා යන අංග දෙකක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය චතුර්ථ ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

143. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.

144. එහි පඨමජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.   එසමයෙහි විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ එකඟකම යන අඞ්ග පසින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වඩයි.   මෙය පඨමජ්ඣානයයි කියනු ලැබේ.

145. එහි දුතියජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති දුතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.    එසමයෙහි ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අඞ්ග තුනින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

146. එහි තතියජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති තුන්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.    එසමයෙහි ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අඞ්ග තුනින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

147. එහි සතරවන ධ්‍යානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන් -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති චතුත්‍ථධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.    එසමයෙහි උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතා යන අඞ්ග දෙකක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය සතරවන ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.    සෙසු ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

148. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රථමධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.    එසමයයෙහි විතර්‍කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය, සිතේ එකඟකම යන අංග පසක් ඇති ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය ප්‍රථම ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

149. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද,   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම,  විතර්‍ක රහිතවූ,  විචාර මාත්‍රවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය ඇති,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති දුතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.   එසමයයෙහි විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය, චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අංග සතරකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය දෙවෙනි ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

150. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද, විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති තතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.    එසමයෙහි ප්‍රීති,  සුඛ,  චිත්තෙකග්ගතා යන අංග තුනකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

151. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද, ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන් -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි. එසමයයෙහි සුඛය, චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව යන අංග දෙකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය චතුර්ථ ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

152. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද, පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ අපචයගාමිවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩාද, සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති පස්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසයකරයි.   එසමයයෙහි උපෙක්ඛා, චිත්තයාගේ ඒකාග්ගතා යන අංග දෙකින් යුතු ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පඤ්චම ධ්‍යානයයයි කියනු ලැබේ.   අවශේෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

153. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.

154. එහි පඨමජ්ඣානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ- පඨවිකසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ රූපාවචර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- විපාකවූ,  පඨවි කසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ එකඟකම යන අඞ්ග පසින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වඩයි.   මෙය පඨමජ්ඣානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

155. එහි දුතියජ්ඣානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ- පඨවිකසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   ඒ රූපාවචර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  විපාකවූ විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ- දුතියජ්ඣානය,   -පෙ- තතියජ්ඣානය,  -පෙ- චතුත්‍ථජ්ඣානය,   -පෙ- පඨමජ්ඣානය,   -පෙ- පඨවි කසිනවූ පඤචම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි උපෙක්ඛා,  චිත්තෙකග්ගතා යන අඞ්ග දෙකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පඤ්චම ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   -පෙ-

156. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක අරූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද  -පෙ- චතුත්‍ථජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.

(මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක රූප ලෝකවල ඉපදීම පිණිස මාර්‍ගය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම  -පෙ- පඨවිකසිනවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි. ඒ අරූපාවචර කුසල කර්‍මයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විපාකවූ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද  -පෙ- සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. එසමයෙහි උපෙක්ඛා,  චිත්තෙකග්ගතා යන අඞ්ග දෙකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය සතරවන ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

157. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.

158. එහි පධමජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ ලෝකෝත්තර කුසල ධ්‍යානයම කරණ ලද බැවින්,  රැස් කරණ ලද බැවින්,  වඩන ලද බැවින් කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- විපාකවූ, දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ශූන්‍යවූ ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තෙකග්ගතාව යන අඞ්ග පසින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පඨමජ්ඣානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

159. එහි දුතියජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක දිට්ඨිගතයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිසද,  පළමුවන භූමියට පැමිණීම පිණිසද,  නීය්‍යානිකවූ,  අපචයගාමීවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයි.   විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  දුතියජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි ස්පර්‍ශය වෙයි.   -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි.   මේ ධර්‍මයෝ කුසලයෝය.   ඒ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානයම කරණ ලද බැවින්, වඩන ලද බැවින්, විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- විපාකවූ දුතිය ධ්‍යානය  -පෙ- තතියජ්ඣානය -පෙ- චතුත්‍ථජ්ඣානය -පෙ- දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති,  ශූන්‍යවූ පංචම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.    එසමයෙහි උපෙක්ඛා,   චිත්තෙකග්ගතා යන අංග දෙකින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පංචම ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

160. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.   එහි පඨමජ්ඣානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  මෙලොවම සුඛ විහරණ ඇති රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   කාමයන්ගෙන් වෙන්වම -පෙ- පඨවි කසිනවූ පඨමජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   එසමයෙහි විතර්කය,  විචාරය,  ප්‍රීතිය,  සුඛය,  චිත්තයාගේ එකඟකම යන අඞ්ග පසින් යුක්තවූ ධ්‍යානය වඩයි.   මෙය පඨමජ්ඣානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

161. එහි දුතියජ්ඣානය කවරේද? මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම යම් කලෙක ක්‍රියාවූ,  කුසල් නොවූ,  අකුසල් නොවූ,  කර්‍ම විපාක නොවූ,  මෙලොවම සුඛ විහරණ ඇති රූපාවචර ධ්‍යානය වඩයි.   විතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන් -පෙ- දුතිය ධ්‍යානයට -පෙ- තතියජ්ඣානයට  -පෙ- චතුත්‍ථජ්ඣානයට  -පෙ- පඨමජ්ඣානයට  -පෙ- පඨවි කසිනවූ පංචම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

එසමයෙහි උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතා යන අංග දෙකින් යුකතවූ ධ්‍යානය වෙයි.   මෙය පංචම ධ්‍යානයයි කියනු ලැබේ.   අවශෙෂ ධර්‍මයෝ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

( අභිධම්ම භාජනිය නිමි. )
——

පඤ්හ පුච්ඡකය.

162. ධ්‍යානයෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   පඨමජ්ඣානය,  දුතියජ්ඣානය,  තතියජ්ඣානය,  චතුත්‍ථජ්ඣානය, යනුයි.

163. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම කාමයන්ගෙන් වෙන්වම,  අකුසල ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන්වම,  විතර්‍ක සහිතවූ,  විචාර සහිතවූ,  විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය ඇති පඨමජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   -පෙ-  චිතර්‍ක විචාරයන්ගේ සන්සිඳීමෙන්  තමා පිළිබඳ මනා පැහැදීම ඇති,  සිතේ එකඟකම ඇති,  අවිතර්‍කවූ,  අවිචාරවූ,  සමාධියෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය ඇති දුතියජ්ඣානයට පැමිණ වාසය කරයි.   -පෙ- ප්‍රීතියගේ විරාගයෙන්,  උපෙක්‍ෂා ඇතිව,  සිහි ඇත්තේ,  සම්‍යක් ප්‍රඥා ඇත්තේ වාසය කරයි.   කයින් සුඛයද විඳියි.   යම් ඒ යමකට උපෙක්‍ෂා ඇත්තේ,  සිහි ඇත්තේ,  සැප විහරණ ඇත්තේයයි ආය්‍ර්‍යයෝ පවසද්ද,  ඒ තතිය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.   -පෙ- සුඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  දුක්ඛයාගේ ප්‍රහාණයෙන්ද,  පෙරම සොම්නස් දොම්නස් දෙදෙනාගේ අස්තයට පැමිණවීමෙන් දුක් නොවූ සැප නොවූ, උපෙක්‍ෂා සිහිය යන දෙකින් පිරිසිදුවූ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.

164. ධ්‍යාන සතර අතුරින් කුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අකුසලයෝ කෙතෙක්ද?   අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක්ද?   -පෙ- සරණයෝ කෙතෙක්ද?   අරණයෝ කෙතෙක්ද?   ධ්‍යාන තුනක් කුසල්වූවෝ ඇත.   අව්‍යාකෘතවූවෝ ඇත.   මෙහි උපන් සුඛ වේදනාව හැර සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයෝය.   චතුත්‍ථජ්ඣානය මෙහි උපන් දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හැර දුක් නොවූ,  සැප නොවූ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තය.   විපාක වූවෝ ඇත.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍මවූවෝ ඇත.   විපාක නොවූ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නොවූවෝ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූවෝ ඇත.    අනුපාදින්න උපාදානිය වූවෝ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූවෝ ඇත.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසික වූවෝ ඇත.     අසංකිලිට්ඨ අසංකිලෙසික වූවෝ ඇත.   ප්‍රථම ධ්‍යානය මෙහි උපන් විතර්‍ක විචාරයන් හැර සවිතර්‍කය.   සවිචාරය.   ධ්‍යාන තුනක් අචිතර්‍ක අවිචාරයෝය.   ධ්‍යාන දෙකක් මෙහි උපන් ප්‍රීතිය හැර ප්‍රීති සහගතයෝය.   ධ්‍යාන තුනක් මෙහි උපන් සුඛය හැර සුඛ සහගතයෝය.   සතරවන ධ්‍යානය මෙහි උපන් උපෙක්‍ෂාව හැර උපෙක්‍ෂා සහගතය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතුය.    දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොම දුරු කටයුතු හේතුකය.   ආචයගාමී වූවෝ වෙති.   අපචයගාමී වූවෝ වෙති.    ආචයගාමී නොවූවෝ,   අපචයගාමී නොවූවෝ වෙති.   ශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   අශෛක්‍ෂවූවෝ වෙති.   ශෛක්‍ෂ නොවූවෝ වෙති.   අශෛක්‍ෂ නොවූවෝ වෙති.      මහග්ගත වූවෝ වෙති.   අප්පමාණ වූවෝ වෙති.   ධ්‍යාන තුනක් පරිත්තාරම්මණයයිද,  මහග්ගතාරම්මණයයිද නොකිය යුතුය.   අප්පමාණාරම්මණ වූවෝ වෙති.   අප්පමාණාරම්මණයයි නොකිය යුත්තෝ වෙති.

සතරවන ධ්‍යානය පරිත්තාරම්මණ වෙයි.   මහග්ගතාරම්මණ වෙයි.   අප්පමාණාරම්මණ වෙයි.   පරිත්තාරම්මණයයිද,  මහග්ගතාරම්මණයයිද,  අප්පමාණාරම්මණයයිද නොතිය යුතුය.   මජ්ඣිමවූයේ වෙයි.   ප්‍රණීත වූයේ වෙයි.   සම්මත්ත නියත වූයේ වෙයි.   අනියත වූයේ වෙයි.   ධ්‍යාන තුනක් මග්ගාරම්මණ නොවේ.   මග්ග හේතුක වෙති.   මග්ගාධිපතීහු වෙති.   මග්ග හේතුකයෝයයිද,  මග්ගාධිපතීහුයයිද නොකිය යුතුය.   සතරවන ධ්‍යානය මග්ගාරම්මණ වෙයි.   මග්ග හේතුක වෙයි.   මග්ගාධිපති වෙයි.   මග්ගාරම්මණයයිද,  මග්ග හේතුකයයිද,  මග්ගාධිපති යයිද නොකිය යුතු වෙයි.   උප්පන්න වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදි වූයේ වෙයි.   අතීත වූයේ වෙයි.   අනාගත වූයේ වෙයි.   පච්චුප්පන්න වූයේ වෙයි.   ධ්‍යාන තුනක් අතීතාරම්මණයයිද,  අනාගතාරම්මණයයිද,  පච්චුප්පන්නාරම්මණයයිද නොකිය යුතු වෙයි.

165. සතරවන ධ්‍යානය අතීතාරම්මණ වෙයි.   අනාගතාරම්මණ වෙයි.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වෙයි.    අතීතාරම්මණයයිද, අනාගතාරම්මණ යයිද,   පච්චුප්පන්නාරම්මණ යයිද නොකිය යුතු වෙයි.   අජ්ඣත්ත වූයේ වෙයි.   බහිද්ධ වූයේ වෙයි.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ වෙයි.   ධ්‍යාන තුනක් බහිද්ධාරම්මණයෝය.   සතරවන ධ්‍යානය අජ්ඣත්තාරම්මණ වෙයි.   බහිද්ධාරම්මණ වෙයි.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වෙයි.   අජ්ඣත්තාරම්මණයයිද,  බහිද්ධාරම්මණයයිද,  අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණයයිද නොකිය යුතු වෙයි.   අනිදස්සන  අප්පටිඝයෝය.   හේතු නොවේ.   සහේතුකය.   හේතු සම්ප්‍රයුක්තය.   හේතුද,  සහේතුකයයිද නොකිය යුතුය.   සහේතුක