16. ඥාණ විභඞ්ගය.

මාතිකා.

එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන මාතිකා වස්තුව මෙසේය.

1.  එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   විඥානයෝ පස් දෙනෙක් හේතු නොවූවෝ අහේතුකයෝය.   හේතු විප්පයුත්තයෝය.   සප්පච්චයෝය.   සංඛතයෝය.   අරූපයෝය.   ලෞකිකයෝය.   සාශ්‍රවයෝය.   සංයෝජනියෝය.   ගන්ථනියයෝය.   ඔඝනියයෝය.   යොගනියයෝය.   නීවරණියෝය.   පරාමට්ඨයෝය.   උපාදානියයෝය.   සංකිලෙසිකයෝය.   අව්‍යාකෘතයෝය.   සාරම්මණයෝය.   අචෙතසිකයෝය.   විප්පකයෝය.   උපාදින්න උපාදානියෝය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසිකයෝය.   සවිතර්ක සවිචාරයෝ නොවෙති.   අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර නොවෙති.   අවිතර්ක අවිචාරයෝය.   පීති සහගත නොවේ.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතුය.   දර්‍ශනයෙන් නොව භාවනාවෙන් නොමදුරු කටයුතු හේතුකය.   ආචයගාමී නොවූවෝ අපචයගාමී නොවූවෝ වෙති.   ශෛක්ෂයෝ නොවෙති.   අශෛක්ෂයෝ නොවෙති.   පරිත්තයෝය.   කාමාවචරයෝය.   රූපාවචරයෝ නොවෙති.   අරූපාවචරයෝ නොවෙති.   පරියාපන්නයෝය.   අපරියාපන්නයෝ නොවෙති.   අනියතයෝය.   අනීය්‍යානිකයෝය.   උප්පන්නයෝය.   මනො විඤ්ඤාණයෙන් දතයුතුය.   අනිත්‍යයෝය.   ජරාභිභූතයෝය.   පඤ්ච විඥානයෝය.   උප්පන්න වත්ථුකයෝය.   උප්පන්නාරම්මණයෝය.   පුරෙජාත වත්ථුකයෝය.   පුරෙජාතාරම්මණයෝය.   අජ්ඣත්තික වත්‍ථුකයෝය.   බාහිරාරම්මණයෝය.   අසම්භින්න වත්‍ථුකයෝය.   අසම්භින්නාරම්මණයෝය.   නානාවත්‍ථුකයෝය.   නානාරම්මණයෝය.   ඔවුනොවුන් පිළිබඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්.   අසමන්නාහාර (එක් අරමුණක නොපිහිටීමෙන්) වශයෙන් නූපදිත්.   අමනසිකාර වශයෙන් නූපදිත්.   මිශ්‍ර නොවීම් වශයෙන් නූපදිත්.   පෙරපසු නොව එකවිටම නූපදිත්. අඤ්ඤාමඤ්ඤයන්ට අනතුරුව නූපදිත්.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ අනාභොගයෝය.   අභිනිපාත මාත්‍රය (අභිමුඛයෙහි වැටීම) හැර පඤ්චවිඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්‍මයක් නොදනියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව කිසි ධර්‍මයක් නොව දැන ගනියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.    පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කාය කර්මයක් හෝ වචී කර්මයක් නොතබයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුශල ධර්මයක් හෝ අකුශල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කුසලාකුසල ධර්මය සමාදන් නොවෙයි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් සමනොවදියි.   නොනැගිටියි.   විඤ්ඤාණ පසින් චුත නොවෙයි.   නූපදියි.   විඤ්ඤාණ පසින් නොනිදයි.   (නින්දෙන්) නොනැගිටියි.   සිහින නොදකියි.   පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොනිදයි.   නොනැගිටියි.   සිහින නොදකියි.   සත්‍යවූ වස්තුව ප්‍රකට කරන්නාවූ ප්‍රඥාවයි.

කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

2. කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   ලෞකික ප්‍රඥාව වෙයි.   ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව වෙයි.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතු ප්‍රඥාව වෙයි.   කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතු ප්‍රඥාව වෙයි.   සාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආනාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රව ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අසංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජන විප්‍රයුක්ත සංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංයෝජන විප්‍රයුක්ත අසංයෝජනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්‍ථ විප්පයුත්ත ගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ගන්‍ථ විප්පයුත්ත අගන්ථනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ඔඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනොඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   ඔඝ විප්පයුත්ත අනොඝනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   යොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අයොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.   යොග විප්පයුත්ත යොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි. යොග විප්පයුත්ත අයොගනිය ප්‍රඥාව වෙයි.    නීවරණිය ප්‍රඥාව  වෙයි.   අනීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.   නීවරණ විප්‍රයුක්ත නීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.    නීවරණ විප්‍රයුක්ත අනීවරණිය ප්‍රඥාව වෙයි.   පරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි.   අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි. පරාමාස විප්‍රයුක්ත අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදින්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදානිය උපාදාන විප්‍රයුක්ත අනුපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   සංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   අසංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   කිලෙස විප්පයුත්ත සංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි.   කිලෙස විප්පයුත්ත අසංකිලෙසික ප්‍රඥාව වෙයි. සවිතර්‍ක ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   සප්පීතික ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පීතික ප්‍රඥාව වෙයි.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    පීති සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    සුඛ සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.    උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.    උපෙක්‍ෂා සහගත නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   කාමාවචර    ප්‍රඥාව වෙයි.   කාමාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   රූපාවචර ප්‍රඥාව වෙයි.   රූපාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   අරූපාවචර ප්‍රඥාව වෙයි.   අරූපාවචර නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරියාපන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අපරියාපන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   නීය්‍යානික ප්‍රඥාව වෙයි.   අනීය්‍යානික ප්‍රඥාව වෙයි.   නියත ප්‍රඥාව වෙයි.   අනියත ප්‍රඥාව වෙයි.   සඋත්තර ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුත්තර නම්වූ විපාක අර්ථය උපදවන ප්‍රඥාව වෙයි.   අත්‍ථජාපික කාමාවචර විපාකාත්‍ර්‍ථය උපදවන ජාපිතත්ථ ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

3.  කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වත්ථුව වෙයි.   චින්තාමය ප්‍රඥාව වෙයි.    සුතමය ප්‍රඥාව වෙයි.   භාවනාමය ප්‍රඥාව    වෙයි.   දානමය ප්‍රඥාව වෙයි.   ශීලමය ප්‍රඥාව වෙයි.   භාවනාමය ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිශීලයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.   ආඝ කොසල්ලය,  අපාය කොසල්ලය,  උපාය කොසල්ලය,  වෙයි.   විපාක ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක ධර්ම ධර්ම ප්‍රඥාව වෙයි.   උපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාව වෙයි.    සවිතර්‍ක සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාව වෙයි.   අවිතර්‍ක අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   උපෙක්ඛා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   ආචයගාමිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   අපචය ප්‍රඥාව වෙයි.   ආචය ආචය ගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   අපචය ගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   ශෛක්ෂ ප්‍රඥාව වෙයි.   අශෛක්ෂ ප්‍රඥාව වෙයි.   ශෛක්ෂ නොවූ අශෛක්ෂ නොවූ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරිත්ත ප්‍රඥාව වෙයි.   මහග්ගත ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පමාණ ප්‍රඥාව වෙයි.   පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මහග්ගතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ග හේතුක ප්‍රඥාව වෙයි.   මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   උප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අනුප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   උප්පාදිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   අතීත ප්‍රඥාව වෙයි.   අනාගත ප්‍රඥාව වෙයි.   පච්චුප්පන්න ප්‍රඥාව වෙයි.   අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිතර්ක ප්‍රඥාව වෙයි.   සවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.

4.  විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූ විපාක ධර්ම ධර්ම නොවූ වූයේ ඇත.   උපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   පීති සහගත වූයේ ඇත.   සුඛ සහගත වූයේ ඇත. උපෙක්‍ෂා සහගත වූයේ ඇත.   ආචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   නෙවාචයගාමිනී නාපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂා නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.   අප්පමාණ වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපතිනී වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්ම ධර්ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී නොවූයේ අපචයගාමිනී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අවිතර්ක අවිචාර ප්‍රඥාව වෙයි.

විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්ම ධර්ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්ම ධර්ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   පීති සහගත වූයේ ඇත.   සුඛ සහගත වූයේ ඇත.   උපෙක්‍ෂා සහගත වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමිනී නොවූයේ අපචයගාමිනී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.      අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.      මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.      මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපති වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   පීති සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   සුඛ සහගත ප්‍රඥාව වෙයි.   විපාක වූයේ ඇත.   විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම වූයේ ඇත.   විපාක නොවූයේ විපාක ධර්‍ම ධර්‍ම නො වූයේ ඇත.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න උපාදානිය වූයේ ඇත.   අනුපාදින්න අනුපාදානිය වූයේ ඇත.   සවිතර්‍ක සවිචාර වූයේ ඇත.   අවිතර්‍ක විචාරමාත්‍ර වූයේ ඇත.   අවිතර්ක අවිචාර වූයේ ඇත.    ආචයගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ආචයගාමී නොවූයේ අපචයගාමී නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.      අප්පමාණ වූයේ ඇත.      පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්තාරම්මණ මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපති වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව වෙයි. ආචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   අපචය ගාමිනී වූයේ ඇත.   නෙවාචයගාමිනී නාපචයගාමිනී වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   අශෛක්‍ෂා නොවූයේ අශෛක්‍ෂ නො වූයේ ඇත.   පරිත්ත වූයේ ඇත.   මහග්ගත වූයේ ඇත.   අප්පමාණ වූයේ ඇත.   පරිත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   මහග්ගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අප්පමාණාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ගාරම්මණ වූයේ ඇත.   මග්ග හේතුක වූයේ ඇත.   මග්ගාධිපතිනී වූයේ ඇත.   උප්පන්න වූයේ ඇත.   අනුප්පන්න වූයේ ඇත.   උප්පාදිනී වූයේ ඇත.   අතීත වූයේ ඇත.   අනාගත වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්න වූයේ ඇත.   අතීතාරම්මණ වූයේ ඇත.   අනාගතාරම්මණ වූයේ ඇත.   පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත වූයේ ඇත.   බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්තාරම්මණ වූයේ ඇත.   බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ වූයේ ඇත.

කොටස් සතරක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

5. කම්මස්සකත ඥානය වෙයි.   සච්චානුලොමික ඥානය වෙයි.   මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය වෙයි.   ඵලයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය වෙයි.   දුක්ඛයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.   දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.   කාමාවචර ඥානය වෙයි.   රූපාවචර ඥානය වෙයි.   අරූපාවචර ඥානය වෙයි.   අපරියාපන්න ඥානය වෙයි.   අන්වයෙහි ඥානය වෙයි.   පරිච්චයෙහි ඥානය වෙයි.   සම්මුතියෙහි ඥානය වෙයි.   ආචය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   අපචය පිණිස නොවේ.   අපචය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ආචය පිණිස නොවේ.   ආචයද අපචයද පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ආචය පිණිස නොවූ අපචය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව ඇත.   නිර්වේදය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස පවත්නා ප්‍රඥාව ඇත.   නිර්වේදය පිණිස නොවේ.   නිර්වේදය පිණිසද ප්‍රතිවේධය පිණිසද පවත්නා නිර්වේදය පිණිස නොවූ ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව ඇත.   හාන භාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   ඨිතිභාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   විශෙෂභාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.   නිබ්බොධ භාගිනී ප්‍රඥාව වෙයි.

6.  පටිසම්භිදා සතරක් වෙති.   ප්‍රතිපදා සතරක් වෙති.   අරමුණු සතරක් වෙති.   ජරාමරණයෙහි ඥානය වෙයි.   ජරාමරණ සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   ජරාමරණ නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.  ජරාමරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.   ජාතියෙහි -පෙ-  භවයෙහි  -පෙ-  උපාදානයෙහි  -පෙ-  තෘෂ්ණාවෙහි  -පෙ- වේදනාවෙහි  -පෙ-  ස්පර්‍ශයෙහි  -පෙ-  සළායතනයෙහි  -පෙ-  නාමරූපයෙහි  -පෙ-  විඤ්ඤාණයෙහි  -පෙ-  සංස්කාරයන්හි ඥානය වෙයි.  සංස්කාර සමුදයෙහි ඥානය වෙයි.   සංස්කාර නිරෝධයෙහි ඥානය වෙයි.   සංස්කාර නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය වෙයි.

කොටස් පසක් වශයෙන් ඤාණ වත්‍ථුව මෙසේ වෙයි.

7. කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   අංග පසක් ඇති සම්මා සමාධිය වෙයි.   ඥාන පසක් ඇති සම්මා සමාධිය වෙයි.   කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

8. කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.   අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි. කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

9. කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   සැත්තෑසතක් ඥාන වත්‍ථූහු වෙති. කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

10. කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව වෙයි.   මෙසේ කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.

11. කොටස් නවයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   නව අනුපුබ්බවිහාර සමාපත්තීන්හි ප්‍රඥාවයි. කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

12. කොටස් දශයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව වෙයි.   තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බල දසයක් වෙති.   (ඒ දශයයි.)   යම් බලයකින් යුක්තවූ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,  ඒ දශය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,  අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   තථාගත තෙම යම් ඥානයකින් කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,  අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

13.  නැවතදතථාගත තෙම අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කුශලාකුසල කර්‍මයන්ගේ කාරණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන්,  විපාක වශයෙන් තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අතීත අනාගත පච්චුප්පන්න කුශලාකුසල කර්‍මයන්ගේ කාරණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන්,  විපාක වශයෙන් තත්වූ පරිදි දැනගනිීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

14. නැවතද තථාගත තෙම සියලු ගතිගාමිනීවූද,  අගතිගාමිනීවූද මාර්‍ගය තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සියලු ගතිගාමිනිවූද,  අගතිගාමිනීවූද මාර්‍ගය තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

15. නැවතද තථාගත තෙම අනෙක ධාතු,  නානා ධාතුකවූ ස්කන්‍ධායතන ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අනෙක ධාතු,  නානා ධාතුකවූ ස්කන්‍ධායතන ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

16. නැවතද තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතාව (හීනාදී ඇලීම්බව අධික ලෙස යෙදීම) තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතාව (හීනාදී ඇලීම්බව අධික ලෙස යෙදීම) තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

17. නැවතද තථාගත තෙම අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් පිළිබඳ වෘද්ධියද,  හානියද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් පිළිබඳ වෘද්ධියද,  හානියද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

18. නැවතද තථාගත තෙම ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ  කිලිටු බවද, පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ  කිලිටු බවද, පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

19. නැවතද තථාගත තෙම පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල සිහිකිරීම තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල සිහිකිරීම තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

20. නැවතද තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ චුතියද,  උත්පත්තියද තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ චුතියද,  උත්පත්තියද තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මෙයද තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය වෙයි.

21. නැවතද තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීම නම්වූ නිවණ තත්වූ පරිදි දැනගනියි.   යම් ඥානයකින් තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීම නම්වූ නිවණ තත්වූ පරිදි දැනගනීද,  යම් බලයකට පැමිණ තථාගත තෙමේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණේද,  පිරිසෙහි සීහනාද කෙරේද,  ධර්‍මචක්‍රය පවත්වයිද,   මේ දසය තථාගතයන්ගේ තථාගත බලයෝ වෙති.

(දස වැදෑරුම් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය. )
—–

එකකය.

22. විඤ්ඤාන පසක් හේතු නොවූයේමය.   අහේතුක වූයේමය.   හේතු විප්‍රයුක්ත වූයේමය.   ප්‍රත්‍ය සප්‍රත්‍ය වූයේමය.   සංඛත වූයේමය.   අරූප වූයේමය.   ලෞකික වූයේමය.   ආශ්‍රව සහිත වූයේමය.   සංයෝජනිය වූයේමය.   ගන්‍ථනිය වූයේමය.   ඔඝනිය වූයේමය.   යෝගනිය වූයේමය.   පරාමට්ඨ වූයේමය.   උපාදානිය වූයේමය.   සංකිලෙසික වූයේමය.   අව්‍යාකෘත වූයේමය.   සාරම්මණ වූයේමය.   අචෙතසික වූයේමය.   විපාක වූයේමය.   උපාදින්න උපාදානිය වූයේමය.   අසංකිලිට්ඨ සංකිලෙසික වූයේමය.   සවිතර්‍ක නොවූයේ සවිචාර නො වූයේමය.   අවිතර්‍ක නොවූයේ විචාරමාත්‍ර නො වූයේමය.   අවිතර්‍ක අවිචාර වූයේමය.   පීතිසහගත නො වූයේමය.   දර්‍ශනයෙන් භාවනාවෙන් දුරු කටයුතු නො වූයේමය.   දර්‍ශනයෙන් භාවනාවෙන් දුරුකටයුතු හේතුක නොවේමය.   ආචයගාමී නො වූයේමය.   අපචයගාමී නො වූයේමය.   ශෛක්‍ෂ නො වූයේමය.   අශෛක්‍ෂ නො වූයේමය.   පරිත්ත වූයේමය.   කාමාවචර වූයේමය.   රූපාවචර නොවූයේමය.     අරූපාවචර නො වූයේමය.   පරියාපන්න වූයේමය.   අපරියාපන්න වූයේමය.   අනියත වූයේමය.   අනිය්‍යානික වූයේමය.   උප්පන්නය,   මනොවිඤ්ඤාණ විඤ්ෙඤය්‍ය වූයේමය.   අනිත්‍ය වූයේමය.   ජරාවෙන් මඩනා ලද්දේමය.

23.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ උප්පන්න වත්‍ථුකයෝය,  උප්පන්නාරම්මණයෝය´´  යනු උපන් වස්තුවෙහි,  උපන් අරමුණෙහි උපදිත්.   පුරේජාත වස්තුකයෝ පුරෙජාතාරම්මණයෝය යනු පුරෙජාත වස්තුවෙහි පුරෙජාතාරම්මණයෙහි උපදිත්.   ආධ්‍යාත්මික වස්තුකයෝ බාහිරාරම්මනයෝය යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගේ ආධ්‍යාත්මික වස්තුකයෝය.   බාහිරාරම්මණයෝය.   අසම්භින්න වස්තුකයෝ අසම්භින්නාරම්මණයෝය යනු අසම්භින්න වස්තුවෙහි අසම්භින්න අරමුණෙහි උපදිත්.   නානාවස්තුකයෝ නානාරම්මණයෝය යනු චක්ඛු විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   සෝත විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   ඝාණ විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   ජිව්හා විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.   කාය විඤ්ඤානයාගේ වනාහි අන්‍යවූ වස්තුව වෙයි.   අන්‍යවූ ආරම්මණය වෙයි.

24.  ´´ඔවුනොවුන් පිළිඹඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්´´  යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ´´ඔවුනොවුන් පිළිඹඳ ගෝචර විෂය නොවිඳිත්´´  යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂයද චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ඝාණ  විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ඝාන විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.

චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ජිව්හා විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය -පෙ-  ඝාන විඤ්ඤාණයාගේ -පෙ-  ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ -පෙ-  කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය චක්ඛු විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය සොත විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   සොත විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ඝාණ විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ඝාණ විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   කාය විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය ජිව්හා විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණයාගේ ගෝචර විෂය කාය විඤ්ඤාණය නොවිඳියි.

25. ´´රූපාදීන්ගේ රැස් නොකිරීමෙන් නුපදිත්´´ යනු රැස් කරන්නහුට උපදිත්.   අමනසිකාර වශයෙන් නූපදිත් යනු මෙනෙහි කරන්නහුට උපදිත්.   (අනික් විඤ්ඤාණයක් හා ගැවසි ගත්තේ නූපදිත් යනු පිළිවෙලින් නූපදිත්.   පෙර පසු නොව එකවිටම නූපදිත් යනු එකක්‍ෂණයෙහි නූපදිත්.

26.  ´´ඔවුනොවුන්ට අනතුරුව නූපදිත්´´ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව සොත විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ඝාණ විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ඝාන විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ජිව්හා විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය -පෙ-  ඝාණ විඤ්ඤාණය ජිව්හා විඤ්ඤාණය -පෙ- කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදියි.   චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව සොත විඤ්ඤාණය නූපදියි.   සොත විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ඝාණ විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ඝාන විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.   කාය විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව ජිව්හා විඤ්ඤාණය නූපදියි.   ජිව්හා විඤ්ඤාණය උපන් අනතුරුව කාය විඤ්ඤාණය නූපදියි.

27.  පඤ්ච විඤ්ඤාණයෝ අනාභොගය යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගේ ආවර්ජනයක් හෝ,  ආභොගයක් හෝ,  රැස්කිරීමක් හෝ,  සිහිකිරීමක් හෝ නැත.   ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්‍මයක් නොදැනගනියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කිසි ධර්මයක් (කුසලයක් හෝ අකුසලයක්) නොදැන ගනියි.   අභිනිපාත මාත්‍රය (රූපාදීන්ගේ ඉදිරියෙහි වැටිම) හැර යනු ආපාත මාත්‍රය (ඉදිරියෙහි වැටීම) හැර යනුයි.

28.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ධර්මයක් නොදැන ගනියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කිසි ධර්මයක් නොදැන ගනියි.

29. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ගෙන් කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ගමන හෝ,  සිටීම හෝ හිඳීම හෝ,   නිදීම හෝ යන කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.

30. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනොධාතුවෙන්ද ගමන හෝ,  සිටීම හෝ,  හිඳීම හෝ,  නිදීම හෝ යන කිසි ඉරියව්වක් නොකරයි.

31.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කාය කර්මයක් නොපිහිටුවයි.   මනො කර්මයක් නොපිහිටුවයි.´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් ගෙන් කායකර්‍ම වචීකර්‍මයක් නොපිහිටුවයි.

32.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කායකර්‍මයක් වචීකර්‍මයක් නොපිහිටුවයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කාය කර්මයක් වචී කර්මයක් නොපිහිටුවයි.

33. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුසලාකුසල ධර්‍මයක් සමාදන් නොවේය´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් කුසලාකුසල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.   (නොගනියි.)

34. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද කුසලාකුසල ධර්මය සමාදන් නොවෙයි.´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද කුසලාකුසල ධර්මයක් සමාදන් නොවෙයි.

35. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොසමවදියි,  නොනැගිටියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොසමවදියි.   නොනැගිටියි.

36. ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොසමවදියි.  නොනැගිටියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද නොසමවදියි,  නොනැගිටියි.

37.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් චුත නොවෙයි,  නූපදියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් චුත නොවෙයි,  නූපදියි.

38.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද චුත නොවෙයි,  නූපදියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනොධාතුවෙන්ද චුත නොවෙයි,  නූපදියි

39.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොපෙණෙයි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි.

40.  ´´පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුවද නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි´´ යනු පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්ට අනතුරුව මනො ධාතුවෙන්ද නොනිදයි,  නින්දෙන් නොනැගිටියි,  සිහින නොදකියි.   මෙසේ යාථාවක වත්‍ථු (තත්වූ පරිදි කරුණු දක්වනු) වස්තුව විසින් කිරීමේ ප්‍රඥාවයි.   එක් කොටසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

දුකය.

41. භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ලෞකික ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවයි.   සියලු ප්‍රඥාවම කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් දතයුතුය.    කිසි ඉන්‍ද්‍රියකින් නොදතයුතුය.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනාශ්‍රව භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත සාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ආශ්‍රව විප්‍රයුක්ත අනාශ්‍රව ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අසංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව සංයෝජන විප්පයුත්ත සංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව සංයෝජන විප්පයුත්ත අසංයෝජනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ගන්‍ථ විප්පයුත්ත ගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ගන්‍ථ විප්පයුත්ත අගන්‍ථනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝනිය විප්පයුත්ත ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.

42. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ඔඝවිප්පයුත්ත ඔඝනිය ප්‍රඥාවයි.

43. සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ඔඝ විප්පයුත්ත අනොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව යොඝනිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අයොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව යොග විප්පයුත්ත යොගනිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව යොග විප්පයුත්ත අයොඝනිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව නීවරණිය ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනීවරණිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව නීවරණ විප්පයුත් නීවරණිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව නීවරණ විප්පයුත්ත අනීවරණිය  ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරාමාස විප්පයුත්ත පරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව පරාමාස විප්පයුත්ත අපරාමට්ඨ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදින්න ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි,  සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුපාදින්න ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදාන විප්පයුත්ත උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව උපාදාන විප්පයුත්ත අනුපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කිලෙස විප්පයුත්ත සංකිලෙසික ප්‍රඥාවයි.

44.  සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව කිලෙස විප්පයුත්ත අසංකිලෙසික ප්‍රඥාවයි.   විතර්ක සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සවිතර්ක ප්‍රඥාවයි.     විතර්ක විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිතර්ක ප්‍රඥාවයි.   විචාර සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සවිචාර ප්‍රඥාවයි.   විචාර විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිචාර ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සප්‍රීතික ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති විප්පයුත්ත ප්‍රඥාව අප්පීතික ප්‍රඥාවයි.    ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව පීති සහගත ප්‍රඥාවයි.   පීති විප්පයුත්ත ප්‍රඥාව ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.    සුඛ සම්පයුත්ත ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාවයි.   සුඛ විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.    උපෙක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාවයි.   උපෙක්‍ෂා විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාව නොවේ.   කාමාවචර කුසල  අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර ප්‍රඥාවයි.   රූපාචවර ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  කාමාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව රූපාවචර ප්‍රඥාවයි. කාමාචවර ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  රූමාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    අරූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අරූපාවචර ප්‍රඥාවයි.    කාමාචවර ප්‍රඥාව,  රූපාවචර ප්‍රඥාව,  අපරියාපන්න ප්‍රඥාව,  අරූපාවචර ප්‍රඥාව නොවේ.    භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරියාපන්න සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරියාපන්න ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව නීය්‍යානික ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි සතරෙහි විපාකයෙහි,   භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘයෙහි ප්‍රඥාව අනියත ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසල අව්‍යාකෘයෙහි ප්‍රඥාව සඋත්තර ප්‍රඥාවයි.    සතර මාර්ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අනුත්තර ප්‍රඥාවයි.

45.  එහි අත්‍ථජාපික ප්‍රඥාව කවරේද?   සතර භූමීන්හි කුසලයෙහි අභිඥාව උපදවන්නාවූ,  සමාපත්තිය උපදවන්නාවූ,  රහතුන් වහන්සේගේ කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අත්ථජාපික ප්‍රඥාවයි.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි උපන් අභිඥාව ඇති,  උපන් සමාපත්තිය ඇති, රහතුන් වහන්සේගේ කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ජාපිතත්ථ ප්‍රඥාව නමි.   කොටස් දෙකක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

තිකය.
 
46.  එහි චින්තාමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රඥාව හා යෙදුන කර්‍මයන්හි,  ප්‍රඥාව හා යෙදුන ශිල්පයන්හි,  ප්‍රඥාව හා යෙදුන විද්‍යාවන්හි කම්මස්සකතයයි කියන ලද සත්ත්‍වයන්ගේ මේ කර්‍මය තමන්ට අයත්ය,  මෙය තමන්ට අයත් නොවේයයි මෙසේ දන්නාවූ හෝ,  සච්චානුලොමිකයයි කියන ලද විදර්‍ශනා ඥානය හෝ,  රූපය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  වේදනාව අනිත්‍යයි කියා හෝ,  සංඥාව අනිත්‍යයි කියා හෝ,  සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයි කියා හෝ,  විඤ්ඤාණය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  එබඳුවූ යම් කැමැත්තක්,  දිට්ඨියක්,  රුචියක්,  (මුතියක්,  බැලීමක්,  ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිය හෙවත් අනිත්‍යාදී වශයෙන් බැලීමක්,  අනුන්ගෙන් නොඅසා ලබයි.   මෙය චින්තාමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

47. එහි සුතමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රඥාව හා යෙදුනු  -පෙ- අනුන්ගෙන් අසා ලබාද,  මෙය සුතමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සියලු සමාපත්තින්ගෙන් යුක්තවුවහුගේ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාවයි.

48.  එහි දානමය ප්‍රඥාව කවරේද?   දානය නිසා දානයට පැමිණෙන්හුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දානමය ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

49. එහි ශීලමය ප්‍රඥාව කවරේද?   ශීලය නිසා ශීලයට පැමිණෙන්හුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. සියලු සමාපත්තින්ගෙන් යුක්තවුවහුගේ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාවයි.

50.  එහි අධිශීලයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රාතිමොක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවරවූවහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද   -පෙ-  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.

51. එහි අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදුනහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.

52.  මෙය අධිචිත්තයෙහි ප්‍රඥාවයි.   එහි අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාවයි.   මෙය අධිප්‍රඥාවෙහි ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

53. එහි ආය කොසල්ලය කවරේද?   මේ ධර්මය සිහිකරන්නහුට නූපන් අකුසල ධර්මයෝ නූපදිද්ද,  උපන් අකුසල ධර්මයෝ දුරුවෙද්ද,  මේ ධර්මයන් හෝ වනාහි සිහි කරන්නහුට නූපන්නාවූද කුසල ධර්මයෝ උපදිද්ද,  උපන්නාවූද කුසල ධර්මයෝ බොහෝ බවට විපුලත්වයට භාවනාවෙන් සම්පූර්‍ණ කිරීම පිණිස පවතිත්නුයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය ආය කොසල්ලයයි කියනු ලැබේ.

54. එහි අපාය කොසල්ලය කවරේද?   මේ ධර්මයන් සිහිකරන්නහුට නූපන්නාවූ කුශල ධර්මයෝ නූපදිද්ද,  උපන්නාවූද කුශල ධර්මයෝ නිරුද්ධ වෙද්ද,  මේ ධර්මයන් හෝ වනාහි සිහි කරන්නහුට නූපන්නාවූද අකුශල ධර්මයෝ උපදිද්ද,  උපන්නාවූද අකුශල ධර්මයෝ බොහෝ බව පිණිස,  මහත් බව පිණිස පවතිත්ද,  එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය අපාය කොසල්ලයයි කියනු ලැබේ.

55. එහි හදිසි වැඩවලදී සියලු දක්‍ෂ බව පිණිසවූ ප්‍රඥාව උපාය කොසල්ල නමි.   භූමි සතරෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව විපාක ප්‍රඥාවයි.   භූමි භූමි සතරෙහි කුසලයෙහි ප්‍රඥාව විපාක ධර්‍ම ධර්ම ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව විපාක නොවූ,  විපාක ධර්ම ධර්ම නොවූ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.    භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අනුපාදින්න උපාදානිය ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විචාර සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව සවිතර්‍ක සවිචාර ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විප්‍රයුක්ත,  විචාර සම්ප්‍රයුක්ත,  අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර ප්‍රඥාවයි.   විතර්‍ක විචාර විප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව අවිතර්‍ක අවිචාර ප්‍රඥාවයි.   ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාව නමි.   සුඛ සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව සුඛ සහගත ප්‍රඥාවයි.   උපෙක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්තවූ ප්‍රඥාව උපෙක්‍ෂා සහගත ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචයගාමිනී ප්‍රඥාවයි.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි,  තුන් භූමීන්හි කිරියා අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අපචයගාමිනී නොවූ අපචයගාමිනී නොවූ ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ශෛක්‍ෂ ප්‍රඥාවයි.   මත්තෙහිවූ අර්හත් ඵලයෙහි ප්‍රඥාව අශෛක්‍ෂ ප්‍රඥාවයි.   භූමි තුනෙහි කුසලයෙහි,  භුමි තුනෙහි විපාකයෙහි,  භූමි තුනෙහි අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව ශෛක්‍ෂ නොවූ අශෛක්‍ෂ නොවු ප්‍රඥාවයි.

56. කාමාවචරවූ කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව පරිත්ත ප්‍රඥාවයි.   රූපාවචරවූ රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව මහග්ගත ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අප්පමාණ ප්‍රඥාවයි.

57. එහි පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   පරිත්ත ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.  උපදීද මෙය මහග්ගතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

58. එහි අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අප්පමාණ ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ-  සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,     මෙය අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥායයි කියනු ලැබේ.

59.  එහි මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගය නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි. මෙය මග්ගාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව මග්ගහේතුක ප්‍රඥාවයි.

60. එහි මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාව කවරේද?   ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගය අධිපතිකොට යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද, මෙය මග්ගාධිපතිනී ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   සතර භූමීන්හි විපාකයෙහි ප්‍රඥාව උප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදිනී වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්නයයි නොකිය යුතුය.   සතර භූමීන්හි කුසලයෙහි,  භූමි තුනෙහි කිරියා අව්‍යකෘතයෙහි ප්‍රඥාව උප්පන්න වූයේ වෙයි.   අනුප්පන්න වූයේ වෙයි.   උප්පාදිනීයයි නොකිය යුතුය.   සියලුම ප්‍රඥාවෝ අතීත වූවෝ වෙති.   අනාගත වූවෝ වෙති.    පච්චුප්පන්න වූවෝ වෙති.

61. එහි අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අතීතාරම්මණයක් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අතීතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

62. එහි අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අනාගත ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අනාගතාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

63. එහි පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   පච්චුප්පන්න ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

64. සියලුම ප්‍රඥාවෝ අජ්ඣත්ත වූවෝ වෙති.   බහිද්ධ වූවෝ වෙති.   අජ්ඣත්ත බහිද්ධ වූවෝ වෙති.

65. එහි අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   අජ්ඣත්ත ධර්මයන්නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අජ්ඣත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

66. එහි බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   බාහිර ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

67. එහි අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ධර්මයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අජ්ඣත්ත බහිද්ධාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   කොටස් තුනක් වශයෙන් ඥාන වස්තුව මෙසේය.

කොටස් සතරක් වශයෙන් ඥාන වස්තුව මෙසේ වෙයි.

68. එහි කම්මස්සකත (කර්මය ස්වකීයකොට ඇති) ඥානය කවරේද?   දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත.   පරිත්‍යාග කළ දෙයෙහි විපාක ඇත.   දාන වශයෙන් දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත.   සුකෘත,  දුෂ්කෘත කර්ම ඵලයන්ගේ විපාක ඇත.   මෙලොව ඇත.   පරලොව ඇත.   මව ඇත.   පියා ඇත.   ඔපපාතික සත්ත්‍වයෝ ඇත.   ලෝකයෙහි යහපත් මග ගියාවූ,  මනාව පිළිපන් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ඇත.   යමෙක් තුමූ මෙලොවද,  පරලොවද,  තෙමේ මනාකොට දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට ප්‍රකාශ කරත්.   එබඳුවූ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   කම්මස්කත ඥානයයි කියනු ලැබේ.   සච්චානුලොමික ඥානය හැර සියලු සාශ්‍රවවූ,  කුසලවූ ප්‍රඥාව කම්මස්සකත ඥානයයි.

69. එහි සච්චානුලොමික ඥානය කවරේද?   රූපය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  වේදනාව,  සඤ්ඤාව,  සංඛාරයෝ ,  විඤ්ඤාණය අනිත්‍යයි කියා හෝ,  යම් මෙබඳුවූ,  අනුලෝමිකවූ ඛන්තියක්,  මුදියක්,  පෙක්ඛාවක්,  ධම්මනිජ්ඣානක්,  ඛන්තියක් ඇද්ද,  මෙය සඤ්ඤානුලොමික ඥානයයි කියනු ලැබේ.

70. සතර මාර්‍ගයන්හි ඥානය මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානයයි.   සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ඵලයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානයයි.   මාර්‍ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය දුක්ඛ සත්‍යයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ සමුදයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ නිරෝධයෙහිද මේ ඥානයයි.   දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

71. එහි දුකත්ඛයෙහි ඥානය කවරේද?   දුක නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දුක්ඛයෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.   දුක්ඛ සමුදය නිසා  -පෙ-  දුක්ඛ නිරෝධය නිසා  -පෙ-  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවයයි කියනු ලැබේ.

72.  කාමාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව කාමාවචර ප්‍රඥාවයි.   රූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව රූපාවචර ප්‍රඥාවයි.   අරූපාවචර කුසල අව්‍යාකෘතයෙහි ප්‍රඥාව අරූපාවචර ප්‍රඥාවයි.   සතර මාර්‍ගයන්හි සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව අපරියාපන්න ප්‍රඥාවයි.

73. එහි ධර්‍මයෙහි ඥානය කවරේද?   සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ප්‍රඥාව ධර්මයෙහි ඥානයයි.   හෙතෙම අතීතානාගතවූ,  සෝවාන් මතින් දක්නාලද සතර මාර්‍ගයෙන් පැමිණෙන ලද මාර්‍ග ඥානයෙන් සතර ආය්‍ර්‍ය මාර්‍ගයන් දන්නා ලද,  චතුරාය්‍ර්‍ය සත්‍ය ධර්‍මය වටකොට ගන්නා ලද,  මේ ධර්මයෙන්,  ඥානයෙන් යමකට පමුණුවයිද,  අතීත කාලයෙහි යම්බඳු කිසියම් ශ්‍රමණයෝ හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ දුක දැනගත්තාහුද,   දුක්ඛ සමුදය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව දැනගත්තාහුද,  ඔවුහු මේ දුකම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ සමුදයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවම දැනගත්තාහුය.   අනාගත කාලයට අයත් යම්බඳු කිසියම් ශ්‍රමණයෝ හෝ,  බ්‍රාහ්මණයෝ හෝ දුක දැනගත්තාහුද,   දුක්ඛ සමුදය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධය දැනගත්තාහුද,  දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව දැනගත්තාහුද,  ඔවුහු මේ දුකම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ සමුදයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධයම දැනගත්තාහුය.   ඔවුහු මේ දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවම දැනගත්තාහුය. එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.     මෙය අත්වයෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

74. එහි වෙන්කොට දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ සිතින් සිය සිත වෙන්කොට දැනගනියිද,  සරාගවූ සිත සරාගවූ සිතයයි දැනගනියි.   වීතරාගවූ සිත වීතරාගවූ සිතයයි දැනගනියි.   සදොසවූ (ෙවෂ සහිත) සිත සදොසවූ සිතයයි දැනගනියි.   වීත දොස (ෙවෂයෙන් පහවූ) සිත වීත දොසවූ සිතයයි දැනගනියි.   සමොහවූ සිත සමොහ සිතයයි දැනගනියි.   වීත මොහවූ සිත වීතමොහවූ සිතයයි දැනගනියි.   හැකුළුණු සිත හැකුළුණ සිතයයි දැනගනියි.   අවුල්වූ සිත අවුල්වු සිතයයි දැගනියි.   මහග්ගතවු සිත මහග්ගතවු සිතයයි දැනගනියි.   අමහග්ගතවු සිත අමහග්ගතවු සිතයයි දැනගනියි.   සඋත්තරවූ සිත සඋත්තරවූ සිතයයි දැනගනියි.   අනුත්තරවු සිත අනුතුතරවූ සිතයයිද දැනගනියි.   සමාහිතවූ සිත සමාහිතවූ සිතයයි දැනගනියි.   අසමාහිතවූ සිත අසමාහිතවූ සිතයයි දැනගනියි.   විමුත්තවූ සිත විමුත්තතවූ සිතයයි දැනගනියි.   අවිමුත්තවු සිත අවිමුත්තවු සිතයයි දැනගනියි.  එහි යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය වෙන්කොට දැනීමේ ඥානයයි කියනු ලැබේ.   සෙසු සියලු ප්‍රඥාවෝ සම්මුති ඥානයයි.

75. ආචයවූ,  අපචය නොවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කාමාවචර කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචය පිණිස වේ, අපචය පිණිස නොවේ.   සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව අපචය පිණිස වේ, ආචය පිණිස නොවේ.   රූපාවචරවූ රූපාවචර කුසලයෙහි ප්‍රඥාව ආචය පිණිසද,  අපචය පිණිසද වේ.   අවසෙස ප්‍රඥාවෝ අපචය පිණිස නොවේ.   අපචය පිණස නොවේ.

76. එහි කලකිරීම පිණිසවූ,  ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   යම් ප්‍රඥාවකින් වීතරාගය වේද,  අභිඥා ප්‍රතිවේධය නොවේද,  සත්‍ය ප්‍රතිවේධය නොවේද,  මේ ප්‍රඥාව කලකිරීම පිණිස වේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.   ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ සිටියාවූ ප්‍රඥාවෙන් කාමයන්හි වීතරාගවූයේ,  අභිඥාවෝ ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි.   සත්‍යයෝ ප්‍රතිවේධ නොකෙරෙයි.   මේ ප්‍රඥාව ප්‍රතිවේධය පිණිස වේ.   කලකිරීම පිණිස සතර මාර්‍ගයන්හි ප්‍රඥාව කලකිරීම පිණිසද,  ප්‍රතිවේධය පිණිසද වේ.   අවසෙස ප්‍රඥාවෝ කලකිරීම පිණිස නොවේ.   ප්‍රතිවේධය පිණිස නොවේ.

77. එහි හාන භාගිනී ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තේ කාම සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්.   එය හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූප වශයෙන් (මිත්‍ථයා) ස්ත්‍රිය පිහිටුවානුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   අවිතර්‍ක සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විශෙෂ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ද්වීතීය ධ්‍යාන ලාභීවූ විතර්‍ක සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සිහිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙනුයි විරාගය හා යුක්ත වූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   තෘතීය ධ්‍යානලාභීවූ,  පීති සුඛ සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.    දුක් නොවූ,  සැප නොවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විශෙෂ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   සතරවන ධ්‍යානලාභීවූ උපෙක්ඛා සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හාන භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.

78. ආකාසානඤ්චායතන සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.  නිබ්බිදා සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්ත වූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකාසානඤ්චායතයන ලාභීවූ,  රූප සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සිහිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   විඤ්ඤාණඤ්චායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   විඤ්ඤාණඤ්චායතන ලාභීවූ ආකාසානඤ්චායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි,  හානභාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිත්නුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස්කෙරෙත්නුයි විරාගය හා යුක්තවූයේ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ලාභීවූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි හාන භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   එයට අනුරූපවූ සතිය සිටිනුයි ඨිති භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සහගතවූ සඤ්ඤා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විසෙස භාගිනී ප්‍රඥාවයි.   කලකිරීම් සහගතවූ සංඥා මනසිකාරයෝ රැස් කෙරෙත්නුයි විරාගය හා එක්වූ නිබ්බේධ භාගිනී ප්‍රඥාවයි.

79. එහි සතර ප්‍රතිසම්භිදාවෝ කවරහුද?   අත්‍ථ පටිසම්භිදා,  ධම්ම පටිසම්භිදා,  නිරුත්ති පටිසම්භිදා,  පටිභාන පටිසම්භිදා යනුයි.   අත්‍ර්‍ථයෙහි ඥානය අත්‍ථ පටිසම්භිදා නමි.   ධර්මයෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදා නමි.   එහි ධම්ම නිරුත්ති වචනයෙහි ඥානය නිරුත්ති පටිසම්භිදා, නමි.   ඥානයන්හි ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදා නමි.   මෙය සතර පටිසම්භිදා නමි.

80. එහි සතර ප්‍රතිසම්භිදාවෝ කවරහුද?   දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව,  දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති  ඛිප්පාභිඤ්ඤාව ඇති ප්‍රඥාව,  සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව,   සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති ඛිප්පාභිඥාව ඇති ප්‍රඥාවයි.   එහි දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයෙන් අපහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ දන්‍ධවූ සෙමින් ඒ ස්ථානය (ලෝකෝත්තර සමාධිය) දැනගන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,  මෙය දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

81. එහි දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයෙන්  අපහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ වහා ලෝකෝත්තර සමාධිය දැනගන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් උපදීද,  මෙය දුක්වූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව යයි කියනු ලැබේ.

82. එහි සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  සෙමින් ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති දන්‍ධවූ අභිඥාව ඇති ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  සෙමින් ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේයයි කියනු ලැබේ.

83. එහි සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව කවරේද?   කරදරයක් නොමැතිව,  පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නහුගේ,  වහා ඒ ස්ථානයට පැමිණෙන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සුඛවූ ප්‍රතිපදාව ඇති,  ඛිප්පාභිඤ්ඤවූ ප්‍රඥාව   මෙය සතර ප්‍රතිපදාවෝ වෙති.

84. එහි සතර ආරම්මණයෝ කවරහුද?   පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව,  පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව,  අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව,  අප්පමාණවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව යනුයි.

85. එහි පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී නොවූවහුගේ ආරම්මණය මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පරිත්තවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයි.

86. එහි පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී නොවූවහුගේ ආරම්මණය මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය පරිත්තවූ අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

87. එහි අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී වූවහුගේ අරමුණ ස්වල්පයක් පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අප්පමාණවූ පරිත්තාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.

88. එහි අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාව කවරේද?   සමාධිය නිකාමලාභී වූවහුගේ අරමුණ මහත්සේ පතුරුවන්නහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය අප්පමාණාරම්මණ ප්‍රඥාවයයි කියනු ලැබේ.   මෙය සතර ආරම්මණයෝ වෙති.

89. මාර්‍ගයෙන් යුක්තවුවහුගේ ඥානයක් වේද,  ජරා මරණයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ සමුදයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ නිරෝධයෙහිද මේ ඥානයයි.   ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

90. එහි ජරා මරණයෙහි ඤාණය කවරේද?   ජරා මරණය නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ජරා මරණයෙහි ඤාණයයි කියනු ලැබේ.

91. ජරා මරණ සමුදය නිසා,  -පෙ- ජරා මරණ නිරෝධය නිසා,  -පෙ- ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය ජරා මරණ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

92. මාර්ගයෙන් යුක්තවූවහුගේ ඥානය ජාතියෙහිද මේ ඥානයයි.   ජාති සමුදයෙහිද -පෙ- භවයෙහිද මේ  ඥානයයි.  -පෙ- උපාදානයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- තෘෂ්ණාවෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- වේදනාවෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- ස්පර්‍ශයෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- සළායතනයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- නාම රූපයෙහිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- විඤ්ඤාණයෙහිද මේ ඥානයයි. -පෙ- සංස්කාරයන්හිද මේ ඥානයයි.  -පෙ- සංස්කාර නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහිද මේ ඥානයයි.

93. එහි සංස්කාරයන්හි ඥානය කවරේද?   සංස්කාරයන් නිසා යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සංස්කාරයන්හි ඥානයයයි කියනු ලැබේ.

94. සංස්කාර සමුදය නිසා -පෙ- සංස්කාර නිරොධය නිසා -පෙ- සංස්කාර නිරොධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව නිසා -පෙ- යම් ප්‍රඥාවක් උපදීද,  පජානනයක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය සංස්කාර නිරොධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානයයි කියනු ලැබේ.

කොටස් පසක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

95. එහි අංග පසකින් යුක්තවු සම්මා සමාධිය කවරේද?   පීති ඵරණතා,  සුඛ ඵරණතා,  චෙතො ඵරණතා,  ආලොක ඵරණතා,  පච්චවෙක්ඛනා නිමිත්ත යනුයි.   ප්‍රීතිය පතුරුවමින් උපදීනුයි ධ්‍යාන දෙකෙහි ඥානය පීති ඵරණතා නමි.   සුඛය පතුරුවමින් උපදිනුයි ධ්‍යාන තුනෙහි ඥානය සුඛ ඵරණතා නමි.   පරචිත්තයෙහි ඥානය චෙතො ඵරණතා නමි.   දිව ඇස ආලෝක ඵරණතා නමි.   ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගිටියහුගේ පච්චවෙක්ඛණ ඥානය පච්චවෙක්ඛනා නිමිත්ත නමි.   මෙය අංග පසකින් යුක්ත සමාධියයයි කියනු ලැබේ.

96. එහි පඤ්ච ඥානිකවූ සම්මා සමාධිය කවරේද?   මේ සමාධිය පච්චුප්පන්න සුඛයද මත්තෙහි සුඛ විපාකදවේ නුයි.   පච්චත්තවුම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය ආය්‍ර්‍ය වූයේ නිරාමිසනුයි,  පච්චුත්තම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය මහා පුරිසයන් විසින් සේවනය කළේනුයි,  පච්චත්තවූම ඥානය උපදියි.   මේ සමාධිය ශාන්ත වූයේ,  ප්‍රණීත වූයේ සංසිඳීමෙන් ලදුයේ,  සිතෙහි එකඟ බවට ගියේ අප්පගුණ සමාධිය මෙන් සසංස්කාරවූ,  සප්‍රයෝගවූ සිතින් විරුද්ධ ධර්මයන්ට නිග්‍රහ කොට ක්ලේශයන් දුරුකොට නොලැබූයේනුයි,  පච්චුත්තවූම ඥානය උපදියි.   මම ඒ මේ සමාධිය වනාහි සිහි ඇත්තේ සමවදිමි,  සිහි ඇත්තේ නැගිටිමියි පච්චත්තවූම ඥානය උපදියි.   මේ පඤච ඥානිකවූ සම්මා සමාධියයි.

කොටස් සයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

97. එහි අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව කවරේද?   ඉද්ධි විධයෙහි ඥානය,  සොත ධාතු විශුද්ධියෙහි ඥානය,  පරචිත්තයෙහි ඥානය,  පුබ්බෙ නිවාසානුස්සති ඥානය,  සත්ත්‍වයන්ගේ චතූපපාතයෙහි ඥානය,  ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂයයෙහි ඥානය යනුයි.   මේ අභිඤ්ඤා සයෙහි ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් සතක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

98. එහි සත් සැත්තෑවක් ඥාන වස්තූහු කවරහුද?   ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය වෙයි ඥානය වෙයි.   ජාතිය නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   අතීත කාලයෙහි ජරා මරණ ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වෙයි ඥානය වෙයි.   ජාතිය නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   අනාගත කාලයෙහිද ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වෙයි ඥානය වෙයි.    ජාතිය (ඉපදීම) නැති කල්හි ජරා මරණ නැතැයි ඥානය වෙයි.   යම්බඳුවූ එය ඔහුගේ ධම්මට්ඨිති  ඥානයක් වේද,  එයද ඛය ධර්‍මය,  වය ධර්‍මය,  විරාග ධර්‍මය,  නිරෝධ ධර්මයයි.    ඥානය භව ප්‍රත්‍යයෙන් ජාතිය වන්නේ යයි ඥානය -පෙ- උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භවය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- තෘෂ්ණා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය වන්නේයයි ඥානය  -පෙ-  වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තෘෂ්ණාව වන්නේයයි ඥානය -පෙ- ස්පර්‍ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වන්නේයයි ඥානය -පෙ- සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්‍ශය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතනය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාම රූප වන්නේයයි ඥානය -පෙ- සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය වන්නේයයි ඥානය -පෙ- අවිජ්ජා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වන්නේයයි ඥානය -පෙ- අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර නැතැයි ඥානය වෙයි.   අතීත කාලයෙහි අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වූයේ යයි ඥානය,  අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර නැතැයි ඥානය වෙයි.   අනාගත කාලයෙහි අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාර වන්නේයයි ඥානය,  අවිද්‍යාව නැති කල්හි සංස්කාර වූයේ යයි ඥානය,  යම්බඳු එය ඔහුගේ ධම්මට්ඨිති ඥානය වේද,  එයද ඛය ධර්මය,  වය ධර්මය,  විරාග ධර්මය,  නිරෝධ ධර්මය යයි ඥානය යනුයි.   මේ සැත්තෑව ඥාන වස්තූහු වෙති.

කොටස් අටක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේය.

99. එහි සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ඥානය කවරේද?   සොතාපත්ති මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  සොතාපත්ති ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  සකදාගාමි මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  සකදාගාමි ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  අනාගාමී මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  අනාගාමී ඵලයෙහි ප්‍රඥාව,  අරහත්ත මාර්ගයෙහි ප්‍රඥාව,  අරහත්ත ඵලයෙහි ප්‍රඥාව යනුයි.   මේ සතර මාර්‍ගයන්හි,  සතර ඵලයන්හි ඥානය යනුයි.

කොටස් නවයක් වශයෙන් ඥානවත්‍ථුව මෙසේය.

100. එහි අනුපුබ්බ විහාරි සමාපත්ති ප්‍රඥාව කවරේද?   ප්‍රථමජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  දුතියජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  තතියජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  චතුත්‍ථජ්ඣාන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි ප්‍රඥාව,  නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සඤ්ඤාවෙදයිත නිරොධ සමාපත්තියෙන් නැගිටියහුගේ පච්චවෙක්ඛන ඥානය මේ නව අනුපුබ්බ විහාරි සමාපත්ති ප්‍රඥාව වෙයි.

කොටස් දහයක් වශයෙන් ඥානවත්‍ථුව මෙසේය.

101. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ කාරණය කාරණය වශයෙන්ද,   අකාරණය අකාරණය වශයෙන්ද,  යථාභූත ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

102.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම් පෘතග්ජන පුරුෂයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

103. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් සැප වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

104.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම් පෘතග්ජන පුරුෂයෙක් යම් හේතුවක් නිසා කිසි සංස්කාරයක් සැප වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

105. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ සෝවාන් පුද්ගලයෙක් තෙම කිසි ධර්‍මයක් ආත්ම වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.

106.  මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන නොවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,  යම් හෙයකිත් පෘතග්ජනයෙක් කිසි ධර්මයක් ආත්ම වශයෙන් ගන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

107, 108. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා වැදූ මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් මව ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

109. මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් ස්වකීය පියා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

110.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුත් (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිත වේයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිත වේයයි එබඳු දෙයක් දක්නට නැත යනුවෙනි.   මෙබඳු දෙයක් විද්‍යමානවේ යයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජන තෙම යම් හෙයකින් රහත් කෙනෙකුන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

111.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි එබඳු දෙයක් විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.   මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් දූෂ්‍යවූ සිතින් ලේ උපදවන්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි යනුවෙනි.

112.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා සංඝ ඝෙද කරන්නේය යන -පෙ- මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් සඞ්ඝයා බිඳුවන්නේය යන මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේ.

113.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ පුද්ගලයෙක් යම් හේතුවක් නිසා අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය -පෙ-  මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය  -පෙ- අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු අදහන්නේය යන මේ කාරණය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි එබඳු දෙයක් විද්‍යමාන නොවේයයි දැන ගනියි.   මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු විශ්වාස කරයි යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේ,

114.  මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූ (සෝවාන්) පුද්ගලයෙක් අටවෙනි භවයක් උපදවන්නේය යන මේ -පෙ- මෙබඳු දෙයක් නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම්,   පෘතග්ජනයෙක් අටවෙනි භවයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන වේ යනුවෙනි.

115. යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා දෙනමක් පෙර පසු නොව (එකවර) උපදින්නාහුය යන මේ කාරණයක් වේද,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි එකම බුදුවරයෙක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

116. යම් හෙයකින් එක ලෝක ධාතුවෙක්හි සක්විති රජවරු දෙදෙනෙක් පෙර පසු නොව (එකවර) උපදින්නාහුය යන -පෙ-
-පෙ-  මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් එකම ලෝක ධාතුවෙක්හි එකම සක්විති රජ කෙනෙක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

117. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් තොම අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයෙක් වේය යන මේ කාරණයක් වේද,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   යම් හෙයකින් පුරුෂයෙක් අර්හත්වූ සම්‍යක් සම්බුදුවරයෙක් වේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

118. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් සක්විති රජෙක් වේය යන මේ කාරණය,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් පුරුෂයෙක් සක්විති රජ වේද, යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

119. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රියක් ශක්‍ර ආත්මය ලබන්නීය,  මාරාත්මය ලබන්නීය,  බ්‍රහ්මාත්මය ලබන්නීය,  එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් විද්‍යමාන වේයයි දැන ගනියි.   එනම් පුරුෂයෙක් ශක්‍රාත්මය ලබන්නේය,  මාරාත්මය ලබන්නේය,  බ්‍රහ්මාත්මය ලබන්නේය, යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ යනුවෙනි.

120. කාය දුශ්චරිතයාගේ ප්‍රියවූ,  සිත්කළුවූ,  මන වඩන්නාවූ විපාකයක් උපදනේයයි යම් කරුණක් වේද, එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි. එනම් කාය දුශ්චරිතයාගේ අප්‍රියවූ,  අකාන්තවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය නම් සිදුවන්නේය යනුවෙනි.

121. යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයාගේ ප්‍රියවූ,  සිත්කළුවූ,  මන වඩන්නාවූ විපාකයක් උපදනේයයි යම් කරුණක් වේද, එය හේතු රහිතයයි,  ප්‍රත්‍ය රහිතයයි,  ඒ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයාගේ  අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ, අමනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය නම් සිදුවන්නේය යනුවෙනි.

122. යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයාගේ අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   මේ කාරණය නම් සිදුවේයයි දැන ගනියි.   එනම් කාය සුචරිතයාගේ ඉෂ්ටවූ,  ප්‍රියවූ, මනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ.

123. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයාගේ, යම් හෙයකින් මනො සුචරිතයාගේ අනිෂ්ටවූ,  අප්‍රියවූ,  අමනාපවූ විපාකයක් උපදවන්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවේයයි දැනගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයාගේ,  යම් හෙයකින් මනො සුචරිතයාගේ ඉෂ්ටවූ,  ප්‍රියවූ, මනාපවූ විපාකයක් උපදනේය යන මේ කාරණය විද්‍යමානවේ.

124. යම් හෙයකින් කාය දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,  මේ කාරණය දක්නට නොලැබේයයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේයයි දැන ගනියි.   එනම් යම් හෙයකින් කාය දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි,  සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

125. යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම,  මනො දුශ්චරිතයෙන් යුත් පුද්ගල තෙම,  ඒ නිදානයෙන්  එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,  මේ කාරණය විද්‍යමාන නොවෙයි, එයට හේතු නැතැයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබේ.    යම් හෙයකින් වාග් දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ,   යම් හෙයකින් මනො දුශ්චරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි,  සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

126. යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.   මේ කාරණය නම් දක්නට ලැබෙයි.   යම් හෙයකින් කාය සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙම එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

127. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ, යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි සැපයෙන් තොරවූ,  නපුරු ගති ඇති,  විකාරව වැටෙන්නාවූ නරකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය සිදු නොවේයයි,     මේ කාරණය දක්නට නොලැබේයයි දැනගනියි. යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ, යම් හෙයකින් වාග් සුචරිතයෙන් යුක්ත පුද්ගල තෙමේ එය හේතු කොටගෙන,  එය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන,  ශරීරය බිඳී යාමෙන් පසු මරණින් මත්තෙහි යහපත් ගති ඇත්තාවූ සවර්‍ග ලෝකයෙහි උපදින්නේය යන මේ කාරණය නම් විද්‍යමානවේයයි දැන ගනියි.

128. යම් යම් ධර්‍මයෝ යම් යම් ධර්‍මයන්ගේ හේතුද,  ප්‍රත්‍යයෝද වෙති.   ඒ ඒ කරුණු නිමිතිකොට යම් යම් ධර්‍මයෝ යම් යම් ධර්‍මයන්ගේ හේතුද,  ප්‍රත්‍යයෝද නොවෙති.   ඒ ඒ කරුණු නිමිතිකොට අකාරණද වේයයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය තථාගතයන්ගේ කාරණයද කාරණය වශයෙන් අකාරණයද අකාරණය වශයෙක් තත්වූපරිදි දැනගැණීමේ ඥානයයි.

129. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කර්‍ම සමාදානයන්ගේ කරුණ වශයෙන්,  හේතු වශයෙන් විපාකය තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?

මෙහි තථාගත තෙම ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති සම්පත්තියෙන් වැළකුනාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ අකුශල කර්‍මයෝ ඇද්ද,  හීන ආත්මභාව ඇති බැවින් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමක අකුශල කර්‍ම සමාදානයෝ (සමෘද්ධවූ) කාල සම්පත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  සම්‍යක් ප්‍රයෝගයෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද, ගති විපත්තිය පැමිණ විපාක දෙත්. ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද, උපධි විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ අකුශල කර්‍මයෝ ඇද්ද,  කාල විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ප්‍රයෝග විපත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්යයි දැනගනියි.

ඇතැම් යහපත් (කුසල) කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    හීන ආත්මභාව ඇති බැවින් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමක අකුශල කර්‍ම සමාදානයෝ (සමෘද්ධවූ) කාල සම්පත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් ලාමකවූ කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  සම්‍යක් ප්‍රයෝගයෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   උපධි විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.   ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  කාල විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ප්‍රයෝග විපත්තියෙන් වැළකුණාහු වෙති.   විපාක නොදෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  ගති සම්පත්තියට පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ඇද්ද,  උපධි සම්පත්තියට  පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ කාල සම්පත්තියට  පැමිණ  විපාක දෙත්.    ඇතැම් යහපත් කර්‍ම සමාදානයෝ ප්‍රයෝග සම්පත්තියට පැමිණ විපාක දෙත්යයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය අතීතානාගත පච්චුප්පන්න කර්‍ම සමාදානයන්ගේ කරුණු වශයෙන් හේතු වශයෙන් විපාක දීම තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

130. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සබ්බත්ථ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව නිරයගාමිනීයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව තිරිසන් යෝනියට යන සුළුයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  ප්‍රේත ලෝකයට යන සුළුයයි දැනගනියි.   මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  මිනිස් ලොවට යන සුළුයයි දැනගනියි.    මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  දෙව් ලොවට යන සුළුයයි දැනගනියි.   මේ මාර්ගය,  මේ ප්‍රතිපදාව  නිවනට යන සුළුයයි දැනගනියි.   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ සබ්බත්ථ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

131.  එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අනෙක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම ස්කන්‍ධයන්ගේ නානත්වය දැන ගනියි.   ආයතනයන්ගේ නානත්වය දැනගනියි.   ආයතන නානත්වය දැනගනියි.   ධාතු නානත්වය දැනගනියි.   අනෙ ධාතු නානා ලෝක ධාතු නානත්වය දැනගනියි. එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන්ගේ අනේක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය  තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

132.  එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන්ගේ නානා අදහස් තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත්තාහයි දැනගනියි.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත්තාහයි දැනගනියි.   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   අතීත කාලයෙහිද හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කළහ.      භජනය කළහ.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කළහ.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කළහ.      භජනය කළහ.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කළහ.   අනාගත කාලයෙහි හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරන්නාහ.   භජනය කරන්නාහ.    ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරන්නාහ.   ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ප්‍රණීතවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරන්නාහ.   භජනය කරන්නාහ.    ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරන්නාහ.   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක් ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ නානා අදහස් ඇති බව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

133.  එහි තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ අන්‍ය සත්ත්‍වයන්ගේ,  අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වැඩි බවද,  අඩු බවද තත්වූ පරිදි දැනගන්නා ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම සත්ත්‍වයන්ගේ ප්‍රකටව පවත්තා කෙලෙස් දැනගනියි.   අප්‍රකටව පවත්නා කෙලෙස් දැනගනියි.   චරිතය දැනගනියි.   අදහස් දැනගනියි.   අල්පවූ රාග, දෝස, මෝහ ඇත්තවුන්,  බොහෝ රාග, දෝස, මෝහ ඇත්තවුන්,  තියුණුවූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් ඇත්තවුන්,  මෘදුවූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් ඇත්තවුන්,  ඒ ආසයාදීහු කොටස් වශයෙන් යහපත් ඇත්තවුන්,  එයම අයහපත් ඇත්තවුන්,  සුවසේ කී දෙය අවබෝධ කරන්නට හැක්කවුන්,  අපහසුවෙන් කී දෙය අවබෝධ කරන්නවුන්,  සුදුසුවූ,  නුසුදුසුවු සත්ත්‍වයින් දැනගනියි.

134. සත්ත්‍වයන්ගේ ආසය කවරේද?   ලෝකය සාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අසාශ්වතය කියා හෝ,  ලෝකය අන්ත ඇත්තේය කියා හෝ,  ලෝකය අනන්ත වූයේය කියා හෝ,  එයම ජීවය,  එයම ශරීරය කියා හෝ,  අනිකක් ජීවය,  අනිකක් ශරීරය කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු වෙයි කියා හෝ,  සත්ත්‍වයා මරණින් මතු නොවෙයි හෝ කියා හෝ,  මෙසේ භව දෘෂ්ටියෙහි ඇලුනාවූ සත්ත්‍වයෝ වෙත්.   මේ උභය අන්තයට නොපැමිණ,  මෙය ප්‍රත්‍ය බව කොට ඇති,  පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්‍මයන්හි අනුලොමික ඛන්තිය හෙවත් විදර්‍ශනා ඥානය,  යථාභූත ඥානය හෙවත් මග්ග ඥානයද යනුයි.   මේ සත්ත්‍වයාගේ ආසයයි.

135. සත්ත්‍වයන්ගේ අනුසය කවරේද?   අනුසයෝ සත් දෙනෙක් වෙති.   කාමරාගානුසය,  පටිඝානුසය,  මානානුසය,  දිට්ඨානුසය,  විචිකිච්ඡානුසය,  භවරාගානුසය,  අවිජ්ජානුසය යනුයි.   යමක් ලෝකයෙහි ප්‍රිය රූපය නම්,  ඉෂ්ට රූපය නම්,  මෙහි සත්ත්‍වයන්ගේ රාගානුසය අත් නොහැර පවතියි.   යමක් ලෝකයෙහි අප්‍රිය රූපය නම්,  අසාත රූපය නම්,  මෙහි සත්ත්‍වයන්ගේ පටිඝානුසය අත් නොහැර පවතියි.   මෙසේ මේ ධර්‍ම දෙක්හි අවිජ්ජානුපතිතවූයේ ඒ අවිද්‍යාව හා එක්වු මානයද,  දිට්ඨියද,  විචිකිච්ඡාවද දතයුතුය.

136. සත්ත්‍වයන්ගේ චරිතය කවරේද?   පරිත්ත භූමිකවූ හෝ, මහා භූමිකවූ හෝ, පුඤ්ඤාභි සංඛාරය, අපුඤ්ඤාභි සංඛාරය, අනෙඤ්ජාභි සංඛාරය යනුයි.

137. සත්ත්‍වයන්ගේ අධිමුත්තිය (අදහස්) කවරේද?   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත.   උසස් අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ ඇත.   හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයෝ හීනවූ අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්.   උසස්  අදහස් ඇති සත්ත්‍වයින් සේවනය කරත්.   භජනය කරත්.   නිතර ලඟට පැමිණ ආශ්‍රය කරත්. -පෙ- සත්ත්‍වයන්ගේ අධිමුත්ති හෙවත් අදහස් වෙති.

138. මහත්වූ කෙලෙස් ඇති ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   ක්ලේශ වස්තු දශයක් වෙති.   ලෝභය,  ද්වේෂය,  මෝහය,  මානය,  දිට්ඨිය,  විචිකිච්ඡාව,  ථීනය,  උද්ධච්චය,  අහිරිකය,  අනොත්තප්පය යනුයි.   යම්බඳු සත්ත්‍වයින්ට මේ දශ කිලෙස වස්තූහු සේවනය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  ළඟට පැමිණීම් වශයෙන් ආශ්‍රය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  මහත් බවට ගියාහු වෙති.

139. අප්පරජක්ඛවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම්බඳු සත්ත්‍වයන්ට මේ දශකිලෙස වස්තූහු සේවනය නොකළාහු,  භාවිතා නොකළාහු,  ආශ්‍රය නොකළාහු,  මහක් බවට නොපැමිණියාහු වෙද්ද,

140. මෘදුවූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇති සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   ඉන්ද්‍රියයෝ පස් දෙනෙක් වෙති.   සද්ධින්ද්‍රිය,  විරියින්ද්‍රිය,  සතින්ද්‍රිය,  සමාධින්ද්‍රිය,  පඤ්ඤින්ද්‍රිය,  යනුයි.   යම් සත්ත්‍ව කෙනෙකුන්ගේ මේ පඤ්චෙන්ද්‍රියයෝ සේවනය නොකළාහු,  භාවිතා නොකළාහු,  ආශ්‍රය නොකළාහු,  මහක් බවට නොපැමිණියාහු වෙද්ද,

141. කවර සත්ත්‍වයෝ තික්ඛින්ද්‍රිය ඇත්තෝද,  යම් ඒ සත්ත්‍වයන්ගේ මේ පඤ්චෙන්ද්‍රියයෝ. සේවනය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  ළඟට පැමිණීම් වශයෙන් ආශ්‍රය කළාහු,  භාවිත කළාහු,  මහත් බවට ගියාහු වෙද්ද,

142. ද්වාකාරවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් සත්ත්‍ව කෙනෙක් ප්‍රකටවූ,  පවිටුවූ කෙලෙස් ඇත්තාහු,   ප්‍රකටවූ,  පවිටුවූ අප්‍රකට කෙලෙස් ඇත්තාහු,  පාප චරිත ඇත්තාහු,  පාප අදහස් ඇත්තාහු,  මහත්වූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තාහු,  මුදිතින්ද්‍රිය වූවාහු වෙද්ද,

143. ස්වාකාරවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් කළ්‍යාණ වූවාහු,  කළ්‍යාන සය ඇත්තාහු,  කළ්‍යාන චරිත ඇත්තාහු,  කළ්‍යාණ අදහස් ඇත්තාහු,  ස්වල්පවූ කෙලෙස් රජස් ඇත්තාහු,  තික්ඛින්ද්‍රිය වූවාහු වෙද්ද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ ස්වාකාරයෝද,  එබඳුවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ හැඳින්විම දුකසේ කටයුත්තෝයි.   යම්බඳුවුම ඒ සත්ත්‍වයෝ ස්වාකාරයෝද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ කියන කරුණ සුවසේ හැඳින්වීම කටයුත්තෝයි.

144. අභව්‍යවූ ඒ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් පස් වැදෑරුම් ආනන්තරිය කර්‍ම නම්වූ කර්‍මාවරණයෙන් යුක්තවූවෝද,  කිලෙසාවරණ නම්වූ නියත මිත්‍යාදෘෂ්ටියෙන් යුක්තවූවෝද,   විපාකාවරණ නම්වූ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් යුක්තවූවෝද,  ශ්‍රද්ධාව නැත්තෝද,  කත්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍දය නැත්තෝද,  භවාඞ්ග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුනෝද,  කුසල ධර්‍මයන්හි සම්මතනියාම නම්වු මාර්‍ගයට බැසගැනිමට අභව්‍යයෝ වෙද්ද,

145. භව්‍යවූ ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ කවරහුද?   යම් ඒ සත්ත්‍ව කෙනෙක් කර්‍මාවරණ නුවූවෝද,  කිලෙසාවරණ නුවූවෝද,  විපාකාවරණයෙන් යුක්ත නුවුවෝද,  ශ්‍රද්ධා ඇත්තෝද, කත්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍දයෙන් යුක්තවූවෝද,  ප්‍රඥාවන්තද,  කුසල ධර්‍මයන්හි සම්මතනියාම නම්වූ මාර්‍ගයට බැසගැනිමට සුදුස්සෝ වෙද්ද,  ඒ මේ සත්ත්‍වයෝ භව්‍යයෝයයි යම්බඳුවූ එහි ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එයයි.   මේ තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ පර සත්ත්‍වයන්ගේ,  පර පුද්ගලයන්ගේ,  ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වැඩි අඩු බව තත්වූ පරිදි දන්නා ඥානයයි.

146. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ කිළුටු බව,  පිරිසිදු බව,  නැගිටීම තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   ධ්‍යාන වඩන තැනැත්තේ යනු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සම්පත්තියම ලැබූවෙක් වූයේ විපත්තියයයි අවබෝධ කරයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් විපත්තිය ලැබූවෙක් වූයේ සම්පත්තියයයි අවබෝධ කරයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සම්පත්තියම ලැබුවෙක් වූයේ සම්පත්තියයි අවබෝධ කරයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් විපත්තිය ලැබූවෙක් වූයේ විපත්තියයයි අවබෝධ කෙරෙයි.   මේ ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතරදෙනෙක් වෙති.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සෙමින් සමවදියි.  වහා නැගිටියි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් වහා සමවදියි. සෙමින් නැගිටියි. ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් සෙමින් සමවදියි.   සෙමින් නැගිටියි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ  පුද්ගලයෙක් වහා සමවදියි,  වහා නැගිටියි.    මේ ධ්‍යාන කරන්නෝ සතර දෙනෙක් වෙති.   අනිකුදු ධ්‍යාන කරන්නෝ සතරදෙනෙක් වෙති.     ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.     (හෙතෙමේ) සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් (දක්‍ෂයෙක්) වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් නොවෙයි.   ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.   (හෙතෙම) සමාධියෙහි සමාධි කුසල වූයේ වෙයි.   සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් නොවෙයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.   සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් වෙයි.    ඇතැම් ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෙක් ඇත.    (හෙතෙම) සමාධියෙහි සමාධි කුසලයෙක් නුවූයේ වෙයි.   සමාධියෙහි සමාපත්ති කුසලයෙක් නොවෙයි.   මේ ධ්‍යාන කරණ පුද්ගලයෝ සතරදෙන වෙති.   ´ධ්‍යාන´ යනු ධ්‍යාන සතර වෙති.   ප්‍රථඹ ධ්‍යානය,  දුතිය ධ්‍යානය,  තතිය ධ්‍යානය,  චතුත්‍ථක්‍්ඣානය, යනුයි.

147. ´´විමොක්‍ෂ´ යනු විමොක්‍ෂ අටෙකි.   රූප ලෝකවල උපන් තැනැත්තේ රූපයන් දකියි.   මෙය පළමුවෙනි විමොක්‍ෂයයි.   ආධ්‍යාත්මික අරූප සංඥා ඇත්තේ බාහිර රූපයන් දකියි.   මෙය දෙවෙනි විමොක්‍ෂයයි.   යහපත්වූම මිදිමක් ඇත්තේ වෙයි.    මෙය තුන්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාව ඉක්මවා ප්‍රතිඝ සංඥාවන්ගේ අස්තයට පැමිණවීමෙන්,  නානත්ත සංඥාවන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන්,  අනන්තවූ ආකාශයයයි ආකාශානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. මේ සතරවෙනි විමොක්‍ෂයයි.  සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවා අනන්තවූ විඤ්ඤාණයයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මෙය පස්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මේ සවෙනි විමොක්‍ෂයයි. සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි.   මෙය සත්වෙනි විමොක්‍ෂයයි.   සර්‍වප්‍රකාරයෙන් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්චායතනය ඉක්මවා සඤ්ඤා වෙදයිත නිරෝධයට පැමිණ වාසය කරයි.   මේ අටවෙනි විමොක්‍ෂයයි.

148. ´´සමාධි´´ යනු සමාධි තුනෙකි.   සවිතර්‍ක සවිචාර සමාධිය,  අවිතර්‍ක විචාර මාත්‍ර සමාධිය,  අවිතර්‍ක අවිචාර සමාධිය යනුයි.

´´සමාපත්ති´´ යනු නව අනුපූර්‍ව විහාර සමාපත්තීහුයි.   ප්‍රථම ධ්‍යාන,  වීතීය ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  තෘතීය ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාපත්තිය,  ආකාශානඤ්චායතන සමාපත්තිය,  විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තිය,  ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය,  නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය,  සඤ්ඤා වෙදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය, යනුයි.

´´සංකිලෙස´´ යනු හානභාගිය ධර්‍මයෝයි.   ´´වොදාන´´ යනු විසෙසභාගිය ධර්‍මයෝයි.   ´´වුට්ඨානය´´ යනු වොදානයද වුට්ඨානයයි.   ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගිටීමද වුට්ඨානයයි.    එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් දෘෂ්ටියක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන විමොක්‍ෂ සමාධි සමාපත්තීන්ගේ අපිරිසිදු බවද,  පිරිසිදු බවද,  නැගිටීමද තත්වූ පරිදි දැනගන්නා  ඥානයයි.

149. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පූර්‍වෙනිවාසානුස්මෘතිය තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම නොයෙක් වැදෑරුම් පූර්‍වෙනිවාසය සිහි කරයි.   ඒ කෙසේද?   (අඞ්ගුත්තර නිකායේ 1 පොතේ 300 පිටුවේ ඡේද 4 – 8 අවසානය දක්වා යොදන්න.)  උද්දේස සහිතවූ නොයෙක් ආකාර පූර්‍වෙනිවාසය සිහිකෙරේයයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ පූර්‍වෙනිවාසානුස්මෘතිය තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානයයි.

150. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන් පිළිබඳ චුති, උත්පත්ති දෙක තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම පිරිසිදු මිනිස් බව ඉක්මවූ දිව ඇසින් සත්ත්‍වයන් දකියි.  (මෙහි 16 ඥාන විභංගයේ 124 ඡේදයේ )ඩ´ සිට 125 ඡේදය අවසානය දක්වා යොදන්න.)   එහි යම්බඳු ප්‍රඥාවක් -පෙ- සම්‍යක් ඥානයක්  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්‍වයන් පිළිබඳව චුති, උත්පත්ති දෙක තත්වූ පරිදි දැනීමේ ඥානයයි.

151. එහි තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමෙහි තත්වූ පරිදි ඥානය කවරේද?   මෙහි තථාගත තෙම ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂය කිරීමෙන් අනාශ්‍රවවූ චිත්ත විමුක්තියද,  ප්‍රඥා විමුක්තියද,  මෙලොවම තෙමේ දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකොට එයට පැමිණ වාසය කරයි.   එහි යම් ප්‍රඥාවක්,  පජානනයක්,  සල්ලක්ඛනයක්,  පච්චූපලක්ඛනයක්,  පණ්ඩිච්චයක්,  කොසල්ලයක්,  නෙපුඤ්ඤයක්,  වෙභව්‍යයක්,  චින්තාවක්,  උපපරික්ඛාවක්,  භුරියක්,  මෙධාවක්,  පරිනායිකාවක්,  විපස්සනාවක්,  සම්පජඤ්ඤයක්,  පතොදයක්,  ප්‍රඥාවක්,  ප්‍රඥෙන්‍ද්‍රියක්,  ප්‍රඥාබලයක්,  ප්‍රඥා ආවුධයක්,  ප්‍රඥා ප්‍රාසාදයක්,  ප්‍රඥා ආලෝකයක්,  ප්‍රඥා ඔභාසයක්,  පඤ්ඤාපජ්ජොතයක්,  පඤ්ඤාරතනයක්,  අමොහයක්,  ධම්මවිචයක්,  සම්මාදිට්ඨියක්,  ඇද්ද,  එයයි.   මෙය තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳ ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමෙහි තත්වූ පරිදි ඥානයයි.   මෙය තථාගතයන්ගේ තථාගත බල දශයයි.   යම් බලයකින් යුක්තවූ තථාගත තෙම ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයට පැමිණෙයි.   පිරිසෙහි සීහනාදය කරයි.   ශ්‍රේෂ්ඨ චක්‍රය පවත්වයි.

කොටස් දශයක් වශයෙන් ඥාන වත්‍ථුව මෙසේ වෙයි.

(ඥාන විභඞ්ගය නිමි.)
———-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: